ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
298
2181-
3187
ARAB ADABIYOTIDA BALOG’AT ILMINING SHAKLLANISHI VA
TADRIJIY RIVOJI
Hadis ilmi maktabi o’qituvchisi:
Xursanmurodov Tolibboy Shukrullo o’g’li
Annotatsiya:
Ushbu maqolada dastlab, badiiyatshunoslik balog’at ilmining fan
sifatida shakllanishi bu borada asarlar yozgan olimlar haqida so’z boradi. Balog’at ilmi
Qur’on va hadisning nozik jihatlarini tushunishda asosiy vosita ilm ekani ta’kidlanadi.
Kalit so’zlar:
Balog’at, badiiyat, bayon, ma’oniy, bade’, isti’ora, majoz,
grammatika.
Annotation:
This article first discusses the formation of the science of
rhetoric as a discipline, and the scholars who wrote works on this subject. It is
emphasized that rhetoric is a key tool in understanding the subtleties of the Quran
and Hadith.
Keywords:
Eloquence, art, statement, meaning, art, metaphor, simile,
grammar
Аннотация:
В статье впервые рассматривается становление
литературной критики как дисциплины и ученые, писавшие труды по этой
теме. Подчеркивается, что знание является главным инструментом в
понимании тонкостей Корана и хадисов.
Ключевые слова:
Красноречие, искусство, утверждение, смысл,
искусство, метафора, сравнение, грамматика.
Arab tili dunyodagi tillar ichida ko‘p o‘rganilgan va hanuz o‘rganilayotgan
tildir. Lug‘at boyligi, bir lug‘atning bir necha uslubda ishlatish imkoniyatlari
ko‘pligi bilan ajralib turadi. Shuningdek, shevalari ko‘p tillardan hisoblanadi. Bu til
Qur’oni karim tili bo‘lgani uchun ham uni o‘rganish yo‘llari ilgarigi zamonlardanoq
ishlab chiqilgan. Arab tilini o‘rganish uchun ham boshqa tillarni bilib olish uchun
kerak bo‘ladigan fonetika-grammatika, ya’ni arablar istelohidaga sarf va nahv ilmi
mukammal o‘rganiladi. Arab tilida mukammal gaplashish va uni yaxshi tushunish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
299
2181-
3187
uchun, albatta, “balog‘at fani” deb nomlanuvchi arab adabiyoti badiiyatshunosligi
qoidalarini yaxshi bilish kerak. Mazkur qoidalar arab tili ruhini to‘la ochib bergani
uchun ularni bilish Qur’oni karim, hadisi shariflar, shariat kitoblari hamda buyuk
arab shoirlarining ijodlari mahsulidan bahramand bo‘lish va tug‘ri idrok etish
imkonini beradi. Shuning uchun ham arab adabiyoti badiiyatshunosligi fanining arab
tilini o‘rganish, lug‘at unsurlarini mukammal tushunish, she’riyat, adabiyot, badiiy
janrlar va arab tili go‘zalligini ochib berishda ahamiyati yuksakdir. Tilshunos
olimlar badiiyatshunoslik ilmini ta’riflab, u haqda shunday deganlar:
1
« لاحلا تايضتقمل ملاكلا ةقباطم تغلابلا »
«Balog‘at
2
– kalomning holat taqozosiga muvofiq kelmog‘idir».
Asarlardagi ma’lumotlar turli xil bo‘lsada umumiy ma’no bir-biriga yaqin,
lug‘atda esa balog‘at so‘zi "لوصولا" va " ةياهنلا" - “(bir narsaga) yetish, oxiriga
yetish”
3
ma’nolarini anglatadi. Tilshunoslikda esa nutqdan ko‘zlangan yetuk
darajadagi ma’noni to‘g‘ri fasohat bilan yetkazishga aytiladi. Unda har bir gap
munosib o‘rinda keladi va eshitgan ko‘ngillarga yaxshi ta’sir etadi.
Arab adabiyoti badiiyatshunosligi ilmining til sirlarini ochishda betakror o‘rni
va uslublari bor. Til xazinalarini kashf etish, ya’ni ochib berishda, nozik, nafis va
daqiq jihatlarini o‘rganishda u beqiyosdir. Bu ilm aqllarni lol qoldiradigan so‘z
o‘yinlari, bir kalimani turli ma’nolarda nuqsonsiz ishlatish malakalarini
rivojlantiradi. Inson ko‘nglidagi maqsadini chuqurroq va kengroq, so‘z bezaklari,
tushunmovchiliklardan xoli qilib ifodalash tajribasini kamolga yetkazadi. Zero, shu
nozik jihatlari bilan arab tili boshqa tillarda uchramaydigan ma’nolarni ifodalashda
o‘ziga xoslik, go‘zallik, betakrorlik va ulug‘likka egadir.
Arab badiiyatshunosligi fani qachon yuzaga kelganligi haqida turli fikrlar bor.
Dastlab, bu ilm alohida fan sifatida o‘rganilmagan. Johiliya davrida, ya’ni arablarga
1
.مولعلا حاتفم .يكاكسلا دمحم ركب يبا نب فسوي بوقعي وبا
–
،بتكلا راد :توريب
1983
.
–
.ص
188
2
Arab tilida badiiyatshunoslik fani “balog‘at fani” deb nomlanadi. Bu fan ritorika, aruz va shunga o‘xshash
badiiyatshunoslikning barcha bo‘limarini o‘z ichiga oladi.
3
“Ан-Наъйм ул-Кабир” арабча-ўзбекча луғат. – Наманган: “НАМАНГАН” нашриёти, 2014.
– Б.11.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
300
2181-
3187
islom kelishidan avval ham ular orasida badiiyatshunoslik ilmi bor edi. Lekin,
alohida fan sifatida o‘rganilmas, balki, she’rayat va so‘zlashuv munozaralarida keng
foydalanilgan va qo‘llab kelingan. Arablarga islom kelishidan avval bu ilm shu
darajada takomillashib ketganki, turli yig‘inlarda qabilalar o‘rtasida sheriyat
borasida musoboqalar o‘tkazilgan va bir qabilaning boshqasidan ustunligi she’riy
munozara va muborazalar orqali aniqlangan.
Badiiyatshunoslik ilmlarida hijratning II asridan boshlab kitoblar bitila
boshlangan. Ushbu ilmlardan birinchi bo‘lib bayon ilmida kitob yozilgan deyish
mumkin. 206 hijriy sanada vafot qilgan Abu Ubayda Ma'mar ibn Musanna at-
Taymiy
4
bo‘lib, uning “Majozul Qur'on” kitobini bayon ilmida yozilgan birinchi va
alohida ilm sifatida shakllanishiga tamal toshini qo‘ygan asar deyish mumkin. Abu
Ubayda Yunus ibn Habibning shogirdi bo‘lib, Sibavayhning ustozidir.
Balog‘at ilmlariga tegishli asarlar va ularning mualliflari maoniy ilmida
birinchi qalam tebratgan olimning nomi ma’lum emas. Ba’zi risola va asarlarida
Ja’far ibn Yahyo, Sahl ibn Horun kabi bir qancha olimlar maoniy ilmi haqida so‘z
yuritganlar. Maoniy ilmida birinchi bo‘lib alohida kitob yozib, uni mustaqil fan
sifatida o‘rgangan kishi Amr ibn Bahr Johizdir. Uning “Al-bayon vat-tabyin”
hamda “Ijozul Qur’on” (Qur’on mo‘jizalari) nomli kitoblari o‘z vaqtida mashhur va
mo‘tabar bo‘lgan. Undan keyin bu ilmda Abu Abbos Mubarrad va Qudoma ibn
Ja’far Kotib va boshqalar asarlar bitganlar.
U ilm sifatida to‘g‘ri va o‘rinli so‘zlash usullari va qoidalarini o‘rganuvchi
uchta ilmga bo‘linadi: ma’oniy, bayon va bade’. Arab tili va adabiyotiga oid fanlar
ichida badiiyatshunoslik eng oxirgi mustaqillikka erishgan. Chunki Qur’on badiatini
anglash uchun musulmon xalqlari, turli avlodlar bu masala ustida uzoq vaqt ish olib
borishlarini kutish, badiiyatshunoslikning tamoyillari, usuli va istilohlarini ochib
berish kerak edi. Biroq bu tarixiy jarayondan so‘ng balog‘at mustaqil fanga aylandi.
4
110- hijriy yilda Umaviylar halifaligi davrida Basra shahrida tug‘ilgan. Basra shahrida yashab ijod qilgan,
asarlar yozgan, ta’lim va tadris bilan shug‘illangan. Tarixchi, nasabshunos, olim kishi bo‘lgan. Horun ar-
Rashid u kishining shogirdi bo‘lgan. 209- hijriyda Abbosiylar davrida vafot etgan. “Kutubud-diyniyya”,
“Kutub fi axboril-arab”, “kutub fi tarixil-arab qoblal-islam”, “Kutub fi axboril-qobail” “kutub anil-ahadis”
va yana ko‘plab asarlari mavjud.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
301
2181-
3187
Badiiyatshunoslikning uchinchi qismi hisoblangan bade’ ilmida birinchi kitob
Abdulloh ibn Mo‘taz Abbosiyning (296 hijriy sanagacha yashagan) kitobi
hisoblanadi. Shungacha shoirlar she’rlarini bade’ ilmining ba’zi turlarida ijod
qilardilar. Ibn Mo‘taz bade’ning o‘n navini jamladi. Uning asrdoshi Qudoma ibn
Ja’far bularni o‘rganib chiqib, navlar sonini yigirmataga yetkazdi. Bularning yetti
navida Abdulloh navlariga muvofiq keldi. Qolgan o‘n uch navi yangilik edi.
Abdulloh bundan ilhomlandi va izlanib, yana o‘n yetti nav kashf etdi. Shunday qilib,
bade’ ilmining navlari jami o‘ttiztaga yetdi.
Ibn al-Muqoffa (vaf. 142/759)
5
, Johiz (vaf. 255/869), Qudoma ibn Ja’far
(vafoti 337/948) va Rummoniy (384/994)largacha notiqlik tug‘ma iste’dod va
san’atga moyillik sifatida tushunilgan. Aslini olganda, Ibn al-Muqoffa fikricha,
badiiyatshunoslik so‘zni hamma ham osonlikcha aytolmaydigan tarzda aytishdir.
Johizning fikriga ko‘ra, so‘z va ma’no bir-biri bilan go‘zallikda musobaqalashadi,
ya’ni so‘z ma’nodan oldin quloqqa, ma’no esa so‘zdan oldin aqlga tez yetib boradi
6
.
Rummoniyning fikricha, aksincha, goʻzal va oʻrinli iboralar bilan maʼnoni aqllarga
yetkazishdir.
Keyingi asrlarda har bir olim bu ilmning rivojiga hissa qo‘shib bordi. Natijada
bade’ ilmida mo‘tabar va nodir hisoblangan kitoblar birin-ketin dunyo yuzini ko‘ra
boshladi. Abu Hilol Xasan ibn Abdulloh ibn Sahl Askariyning (395 hijriy)
“Sanoatayn”, Abu Ali Hasan ibn Rashiqning (409 h.) kitoblari shular jumlasidandir.
Arab tilshunosligi tarixidan ma’lumki, arablar o‘z tillarining grammatikasini
tadqiq qilishni boshlaganlarida avval sintaksis ( وحنلا ملع ), keyin morfologiya bo‘limi
(
فرصلا ملع ) vujudga kelgan. So‘ngra ةغلابلا ملع – stilistikaning asoslari yaratilgan.
Ammo o‘sha davrda mazkur fan bo‘yicha alohida kitob mavjud bo‘lmay, faqatgina
5
To‘liq ismi Abu Muhammad Abdulloh al-Muqoffa Eronning Feruzobod shuahrida milodiy 724 yilda
tug‘ilgan. Fors majusiy oilasida tug‘ilgan va shu e’tiqodida bo‘lgan. Islom diniga kirishidan oldin forsiy
ismi Ruzba ibn Daziyya bo‘lgan. Keyinchalik islomni qabul qilgan. Hijriy ikkinchi, milodiy sakkizinchi
asrda Umaviy va Abbosiylar davrida Basrada istiqomat qilgan. 759- yil Iroqning Basra shahrida vafot etgan.
Fors va arab tillarida ijod qilgan. ريبكلا بدلأا va ريغصلا بدلأا nomli kitobi mavjud. Uning ةيلكلا nomli asarini
Imom Mubarradning لماكلا , Al-Jahizning نييبتلا va نايبلا asarlari, shuniungdek, ةدمعلا asarlari darajasida
deb xisoblashgan.
6
.لولاا زجلا .زنايبتلا و نايبلا .زهاج رحب نبا ورمع
-
،رارسلاا ةبتكم :ةرهاق
1993
.
–
.ص
115
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
302
2181-
3187
ushbu ilmga oid alohida savollarga javob tariqasida yozilgan kichik hajmdagi
risolalargina mavjud edi. Keyinchalik stilistika fani rivojlana borgani sari alohida
asar yozish ehtiyoji tug‘ilgan.
Badiiyatshunoslik ilmiga oid birinchi kitobni yozgan olim Abu Ubayda (vaf.
825y.) bo‘ladi. Uning “نآرقلا زاجم”
7
nomli asari mashhurdir. Bu kitob Qur’oni
karimning ma’nolari va bayon uslublari haqida yozilgan, majozga bag‘ishlangan.
Keyingi asrlarda balog‘at ilmi rivojlanib borib, u haqida yozilgan asarlar ham
ko‘payib borgan.
7
Tarixchilar bu asarni muallif tomonidan yozganligini sababini quyidagicha keltirishadi: Fazl ibn
Robianing kotiblaridan biri Abu Ubaydan Qur’oni karimdagi majoz keltirilgan bir oyatning qaysi ma’noda,
ya’ni oyatdagi ma’nodan nima iroda qilinishi haqida so‘raydi. Abu Ubayda savolga javob beradi va
Qur’onning majoz o‘rinlarini ochib beruvchi bir asar yozishni maqsad qiladi.
