ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
242
2181-
3187
ONA TILI DARSLIKLARIDA IJODIY FIKRLASHNI
RIVOJLANTIRUVCHI TOPSHIRIQLAR: 5–11-SINFLAR MISOLIDA
TAHLIL
Yo‘ldoshboyevaXumoraxon Sherzod qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
O’ zbek tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Annotatsiya.
Maqolada o‘rta maktabning 5–11-sinflari uchun mo‘ljallangan
“Ona tili” darsliklaridagi ijodiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi topshiriqlar tahlil qilinadi.
Turli sinflar misolida (5-, 7-, 11-sinflar) darsliklardan keltirilgan vazifalar namoyish
qilinib, ularning metodik asoslari va didaktik vazifalari ochib beriladi.
Topshiriqlarning tilni o‘rgatishdagi samaradorligi, o‘quvchilarda mustaqil fikrlash va
ijodiy faoliyat ko‘nikmalarini shakllantirishdagi roli ilmiy jihatdan izohlanadi.
Tadqiqotda interfaol usullar va shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim kabi zamonaviy metodik
yondashuvlarning ahamiyati ko‘rsatilib, o‘qituvchilarga amaliy tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
ona tili darsliklari, interfaol metodlar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim,
kompetensiyaviy yondashuv.
Annotation.
This article analyzes tasks designed to develop creative thinking in
Uzbek language (“Mother Tongue”) textbooks for secondary school (grades 5–11).
Using examples from different grades (5th, 7th, 11th), it explores the methodological
bases and didactic objectives of these tasks and evaluates their effectiveness in
language teaching. The role of such tasks in forming students’ independent thinking,
problem-solving skills, and creative manipulation of language is theoretically
discussed. The study highlights modern methodological approaches, such as interactive
methods and learner-centered education, and provides practical recommendations for
teachers.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
243
2181-
3187
Keywords.
Creative thinking, independent thinking, Uzbek language textbooks,
interactive methods, learner-centered education, competency-based approach.
Zamonaviy ta’limda o‘quvchilarni ijodiy fikrlashga o‘rgatish eng muhim
vazifalardan biri sanaladi. Yangi O‘zbekiston ta’lim strategiyasida o‘quvchilarning
savodxonlik darajasini oshirish va erkin fikrlashga o‘rgatishga katta e’tibor qaratilgan
. Xususan, ona tili darslarida o‘quvchilarning ijodkor fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish katta ahamiyatga ega . Chunki til fani shaxsning bilimidan tashqari uning
ijodiy jihatlarini ham rivojlantiradi. Maqolada ona tili darsliklaridagi ijodiy ishchi
topshiriqlar o‘rganilib, ularning didaktik vazifalari va tilni o‘rgatish samaradorligi
ilmiy asosda tahlil qilinadi.
Ijodiy fikrlash tushunchasi va til o‘rgatishdagi ahamiyati
Ijodiy fikrlash – o‘quvchining o‘z bilim va tajribasiga tayanib mustaqil
mulohaza yuritishi, yangicha yechim topishi, original g‘oyalar ishlab chiqishi bilan
bog‘liq ko‘nikmalardir. Ta’lim oluvchi ijodiy fikrlash orqali o‘ziga xos nuqtai nazarini
ifodalaydi va “o‘zining menini namoyish qilish vositasi” bo‘lib xizmat qiladi . Tilingar
asoslarini o‘rgatuvchi darsliklarda bu ko‘nikmalarni rivojlantirishga alohida e’tibor
qaratish lozim. Masalan, Qurbonova (2023) ta’kidlaydiki, ona tili darslarining ijodiy
fikrlashni shakllantirishdagi roli juda muhim . Ijodiy fikrlash natijasida o‘quvchilar
o‘zaro farqni tahlil qilish, yangilik izlash, muqoyasa qilish kabi yuqori darajadagi
kognitiv faoliyatlarni amalga oshiradi. Shunday qilib, til ta’limida ijodiy mashqlar
yangi mavzuni mustahkamlashda ham, mustaqil ish va yozma jihatda
o‘rganuvchilarning tafakkur doirasini kengaytirishda ham xizmat qiladi.
Darsliklardagi topshiriqlar tahlili (5–11-sinflar misolida)
Quyida turli sinflar uchun mo‘ljallangan “Ona tili” darsliklaridagi ijodiy
fikrlashni rivojlantiruvchi topshiriqlarga misollar keltiriladi. Har bir topshiriqning
ta’limiy-didaktik vazifasi va til ko‘nikmalarini mustahkamlashdagi o‘rniga e’tibor
qaratiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
244
2181-
3187
5-sinf “Til va dil” mavzusi bo‘yicha topshiriq. 5-sinf darsligida berilgan «Harflar
zanjiridagi so’zlarni toping » topshirig‘i o‘quvchilardan mazmunli kichik gaplar
yozishni talab qiladi .
Bu topshiriq mavzuni tushunishga, o‘quvchilarning og‘zaki fikrini yozma
ravishda ifodalash ko‘nikmalarini rivojlantiradi. Shu orqali grammatika asoslari (so‘z
qurilishi, lug‘at boyligi) mustahkamlanadi, o‘quvchi esa mustaqil tahlil va fikr yuritish
malakasini oshiradi.
7-sinf “Oila va erkin vaqt” mavzusi bo‘yicha hikoya. 7-sinf darsligidan misol:
«133-mashq. “Bo‘sh vaqtlarimda” mavzusida hikoya yozing» . Bu topshiriqga ko‘ra,
o‘quvchi o‘z vaqtini mazmunli o‘tkazish usullari haqida hikoya tuzadi. U o‘zi uchun
muhim bo‘lgan voqealarni tafsilotlab bayon qilib, aniq gap va matn tuzish
ko‘nikmasini mustahkamlaydi. Unda qo‘llaniladigan so‘z birikmalari, tinish
belgilariga e’tibor harf yozish madaniyati va til didaktikasini chuqurlashtiradi.
7-sinf “Zamonamiz qahramonlari” mavzusi bo‘yicha hikoya. Yana bir misol: «
Uyga vazifa. “Tarixdagi qahramonlar” mavzusida matn tuzing» . Bu topshiriqda
o‘quvchilar: qahramonning ismi, uning tarixdagi o’rni uning fazilatlari haqida hikoya
tuzadilar. Tuzgan matn orqali tarixiy qahramonlar haqida ma’lumotga ega
bo’ladilar.
11-sinf „Shirin so‘z – jon ozig‘i“ mavzusida bemorga hamdardlik
yozma nutqi matnini tayyorlang.
Bu topshiriqning ijodiy fikrlashga ta’siri:
Til boyligini to‘g‘ri qo‘llash, mazmunli va samimiy nutq tuzish, badiiy ifoda
vositalarini ishlatish, ichki hissiyotlarni so‘z bilan ifodalash kabi ijodiy ko‘nikmalarni
shakllantiradi. Shuningdek, bu mashq o‘quvchilarning hayotiy vaziyatlarga nisbatan
fikrlash, hissiy ong va axloqiy pozitsiyalarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Yuqoridagi misollarda ko‘rinib turibdiki, ijodiy insho va hikoya yozish
topshiriqlari til o‘rgatishda mustaqil fikrlash va mavhumlashuvni talab etadi. Bunday
topshiriqlarda o‘quvchidan oddiy bilimni eslab qolishdan tashqari, mavzuni chuqur
anglab, o‘z ixtirochiligini ko‘rsatish so‘raladi. Boshqa sinflarda ham shunga o‘xshash
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
245
2181-
3187
ijodiy vazifalar uchraydi: masalan, mavzu bo‘yicha «fikr yuritish», «taassurot bayon
qilish» topshiriqlari yoki turli xil boshqotirmalar orqali yaratuvchanlik
rag‘batlantiriladi. Didaktik nuqtai nazardan, bu topshiriqlar o‘quvchilarda til
qobiliyatini bog‘langan tarzda rivojlantirish (grammatika, leksika, yozish mahorati)
bilan birga, ularning mustaqil izlanish, taqqoslash va xulosalar chiqarish malakalarini
ham mustahkamlaydi.
Metodik
jihatlar (interfaol usullar, shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim,
kompetensiyaviy yondashuv)
Ijodiy vazifalarni samarali qo‘llash uchun zamonaviy metodik yondashuvlardan
foydalanish muhim. Avvalo, interfaol usullar darsga dinamiklik kiritib, o‘quvchilarni
faol ishtirok etishga undaydi. Masalan, bu mavzular bo‘yicha bahs-munozaralar, rolli
o‘yinlar yoki guruhda muammolarni hal qilish mashg‘ulotlari tashkil etilishi mumkin.
Interfaol usullar ijodiy tafakkurni faollashtirib, til mashg‘ulotini oddiy lavhadagi
monoton ishdan qiziqarli muloqotga aylantiradi.
Shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim tamoyili asosida o‘quvchilarning qiziqishlari va
qobiliyatlari hisobga olinadi. Topshiriqlar mavzularini o‘quvchining hayotiy tajribasi
bilan bog‘lash ularning shaxsiy ishtiyoqini oshiradi. Bu esa ijodiy erkinlikni
rag‘batlantiradi: o‘quvchi mavzuni o‘zi anglab yetgani sari, til ustida mustaqil o‘ylash
qobiliyati ham rivojlanadi. G‘aniev ta’kidlaganidek, pedagog har bir dars jarayoniga
kreativ yondashib, o‘quvchi ijodiy salohiyatini shakllantirishi kerak .
Kompetensiyaviy yondashuv asosida topshiriqlar vaziyatga yo‘naltiriladi va
o‘quvchilarda nazariy bilimlarni amaliy ko‘nikmalar bilan uyg‘unlashtirish maqsad
qilinadi. Masalan, mustaqil insho yozish orqali o‘quvchi o‘z fikrini tuzib yetkazishni,
turli mavzular bo‘yicha argumentatsiyalashni, shrift va imlo talablarini birlashtirib
qo‘llashni o‘rganadi. Kompetensiyaviy yondashuvda til fanining o‘ziga xos
kompetensiyalari (og‘zaki va yozma muloqot, madaniyatli so‘zlashuv) shakllantiriladi.
Ma’lumki, bunday yondashuvda shaxsiy o‘sish ustuvor hisoblanib, o‘quvchining
kasbiy va ijtimoiy ko‘nikmalarini tarbiyalashga qaratiladi . Ta’lim jarayonida ana
shunday metodlarni qo‘llash “erkin fikrlash”ni o‘rgatishda samaradorlikni oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
246
2181-
3187
Amaliy tavsiyalar (o‘qituvchilar uchun metodik ko‘rsatmalar)
O‘qituvchilarga quyidagi tavsiyalar beriladi:
Ijodiy topshiriqlarni rejali kiritish.
Dars rejalarida ijodiy vazifalar uchun alohida joy ajrating. Har bir dars mavzusiga
mos holda qisqa insho, hikoya yoki erkin savollar qo‘shish ta’limni xilma-xil qiladi va
o‘quvchilarda fikrlash cho‘qqisiga erishishni rag‘batlantiradi.
Differensial yondashuvni qo‘llash. Topshiriq mavhumligiga qarab o‘quvchilar
darajasini inobatga oling. Masalan, ilg‘or sinflar uchun mavzuni kengaytirib, hujjatli
mulohazalar yoki solishtirma tahlillar kiritish mumkin, kamroq tayyorlanganlarga esa
aniq savollar bilan chuqur insho yoza olish ko‘nikmasini rivojlantiring.
Bahs-munozara va muammoli vaziyatlar. Matn tahlili yoki mavzuni
mustahkamlash uchun bahs-munozaralar tashkil qiling. Masalan, “ona tili atamasining
kelib chiqishi” yoki “til qay darajada mustaqil bo‘lishi lozim” kabi mavzularda
ta’limchi nazorati ostida bahs o‘tkazing. Bu o‘quvchilarni o‘z fikrini ifodalashga,
argumentlar asosida mulohaza yuritishga o‘rgatadi.
Topshiriq natijalarini tahlil qilish. O‘quvchilarning ijodiy ishlarini baholab,
ularning kuchli tomonlarini alohida ta’kidlang. Tanqidiy fikrni rag‘batlantiring, balki
mazkur vazifalarda paydo bo‘lgan xatolarni konstruktiv tarzda tushuntiring. Bunday
tahlil o‘quvchi “yashil” fikrlashini rag‘batlantirib, o‘rganish jarayonini ijobiy qo‘llab-
quvvatlaydi.
Ushbu tavsiyalar bajarilsa, til darslarida ijodiy fikrlashni rivojlantiruvchi
topshiriqlardan foydalanish bilan birga, dars muhitini interaktiv va o‘quvchi uchun
yoqimli qilish imkoni yuzaga keladi. Ta’limda ijodkor pedagog “yo‘lboshchi” bo‘lib,
o‘zaro hamfikrlikni kuchaytirish evaziga o‘quvchilarning kognitiv salohiyatini
maksimal darajada oshirish mumkin .
Xulosa
O‘rta maktab “Ona tili” darsliklarida ijodiy fikrlashni rag‘batlantiruvchi
topshiriqlar keng qo‘llanadi. Ular o‘quvchilarda mustaqil fikrlash, muammolarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
247
2181-
3187
yechish va til ustida ijodiy ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi. Masalan, mavzuga
oid insho, hikoya, bahs yoki boshqotirma topshiriqlari o‘quvchilarga o‘z fikrini matn
orqali ifodalashga, mustaqil tafakkurga va tilni amaliy maqsadlarda mustahkamlashga
xizmat qiladi. Metodik nuqtai nazardan, bunday topshiriqlar interfaol va shaxsga
yo‘naltirilgan o‘qitish tamoyillariga mos keladi. Ta’lim jarayonini kompetensiyaviy
yondashuv asosida tashkil etish orqali o‘quvchilar faqat bilim oluvchilar bo‘lib
qolmay, ayni vaqtda tilga oid va xalqparvarlik kompetensiyalarini ham rivojlantiradi .
Shu bois pedagoglar dars rejalarida ijodiy mashqlar uchun yetarli vaqt ajratishi va
innovatsion metodlardan unumli foydalanishi muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Qurbonova M. S. Boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarining ijodiy fikrlash
ko‘nikmasini shakllantirishdagi muhim roli va o‘quvchilar tafakkurini
kengaytirishdagi ahamiyati. Termiz sh., 2023. (Ta’lim fanlari bo‘yicha maqola) .
2. G‘aniev A. Ta’limda ijodiy fikrlash. O‘zA axborotlari, 2019. (Onlayn maqola) .
3. Xasanova D. K. Ona tilini o‘qitishda kompetensiyaviy yondashuv. “Oriens” jurnali,
2022. (Dilafruz Xasanova, Karim X.) .
4. O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Ona tili o‘qitish metodikasi.
Toshkent, 2018.
5. Mahmudov N., Nurmonov A. Ona tili darsligi (5–11-sinflar uchun). Toshkent:
Ma’naviyat nashriyoti, 2015–2023. (Darsliklardan misollar) .
6. Ona tili 7 [Matn]: 7-sinf uchun darslik / Tuzuvchilar: Iroda Azimova, Klaraxon
Mavlonova, Sa’dullo Quronov, Shokir Tursun, Nilufar Hakimova, Mansur Siddiqov;
Toshkent: Respublika ta’lim markazi, 2022. — 224 b. — ISBN 978-9943-8352-5-2.
7. Ona tili 7 [Matn]: 7-sinf uchun darslik / Tuzuvchilar:
Mavlonova K. M.Ona tili. 5-
sinf (II qism): darslik / K. M. Mavlonova,S. H. Qo‘ldosheva, N. S. Hakimova, M. R.
Siddiqov. – Toshkent:“Novda Edutainment”, 2024. – 160 b.
