ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
152
2181-
3187
O‘QUVCHILAR YOZMA SAVODXONLIGIDA DIALEKTAL
XATOLAR: SABABLARI VA METODIK YECHIMLAR
Zarifova Hilola Ulug‘bek qizi
Alisher Navoiy nomidagi ToshDO‘TAU
O‘zbek tili va adabiyoti ta’limi yo‘nalishi
3-kurs talabasi
zarifovahilola35@gmail.com
+998940193434
Annotatsiya
Maqolada o‘quvchilarning yozma nutqida uchrayotgan dialektal (shevaviy) xatolar
tahlil qilinadi, ularning kelib chiqish sabablari va bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqiladi.
Avvalo, adabiy til va sheva tushunchalari hamda ularning farqlari aniqlandi. Maqolada
o‘quvchilarning yozma nutqida mahalliy shevaviy leksika va grammatik me’yorlardan
og‘ishishi namoyon bo‘layotgani misollar bilan ko‘rsatib o‘tiladi. Shuningdek, bu
holatning ijtimoiy-psixologik (oilaviy va ta’lim muhitidagi farqlar, milliy o‘zlik)
hamda metodik (o‘qituvchi nutqi, o‘qitish usullari) sabablari tahlil qilinadi. Mualliflar
uslubiy tavsiyalar taklif qilib, adabiy til normalariga rioya etilmaganligi oqibatida
yuzaga kelayotgan imlo va uslubiy xatolardan xalos bo‘lish yo‘llarini ko‘rsatadilar.
Masalan, Shayxislamov fikricha, nojo‘ya vaziyatlarda sheva so‘zlarini qo‘llash adabiy
nutq madaniyatiga zarar yetkazadi , bu esa o‘quvchilarning insholaridagi imlo va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
153
2181-
3187
stilistika xatolarining keskin oshishiga sabab bo‘lmoqda . Maqolada topilmalar asosida
adabiy til – dialekt munosabatlarining pedagogik ta’siri ko‘rib chiqilib,
o‘quvchilarning yozma savodxonligini oshirish bo‘yicha uslubiy choralar belgilab
berildi.
Kalit so‘zlar: adabiy til, sheva, yozma nutq, savodxonlik, tilshunoslik, o‘qitish
metodikasi.
Abstract
This article analyzes the dialectal errors occurring in students’ written speech,
identifies their causes, and proposes scientific solutions. The concepts of literary
language and dialect and their distinctions are firstly defined. It is shown how the
influence of regional dialects manifests in students’ writing, leading to deviations from
the norms of standard Uzbek. The social-psychological factors (family and educational
environment, national identity, etc.) and methodological factors (teachers’ speech
habits, teaching methods) behind this phenomenon are examined. Based on these
findings, pedagogical recommendations are offered to improve students’ writing
literacy. For example, it is noted that using dialectal expressions in inappropriate
contexts undermines the culture of literary speech . Such usage contributes to a sharp
increase in orthographic and stylistic errors in students’ essays . The article concludes
with strategies from a language teaching perspective aimed at reducing dialectal
interference and strengthening adherence to standard language norms in writing.
Keywords: literary language, dialect, written speech, literacy, linguistics, teaching
methodology.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
154
2181-
3187
Adabiy (standart) til va mahalliy sheva o‘rtasidagi ziddiyat bugungi
o‘quvchilarning yozma savodxonligida yaqqol ko‘zga tashlanmoqda. O‘zbek adabiy
tili shevalar asosida shakllangan rasmiy til bo‘lib, u aniq me’yor va qonuniyatlar
asosida birlashtiriladi . Shu bilan birga, adabiy til jonli nutq hamda sheva va turli
ijtimoiy qatlam nutqiga asoslanadi va ular bilan o‘zaro boyib boradi . Biroq, har doim
adabiy til me’yorlari bilan shevalarning farqi saqlanadi . Amaliyotda esa ba’zan
o‘quvchilarning yozma nutqida shevaning og‘zaki shakli noto‘g‘ri aks etishi
kuzatiladi. Masalan, Shayxislamov tahliliga ko‘ra, muddatli yoki rasmiy
yozishmalarda sheva so‘zlaridan foydalanish adabiy til madaniyatiga putur yetkazadi .
Shu bois, yuridik-ma’naviy va ma’rifiy qarorlar bilan adabiy til me’yorlariga bo‘lgan
e’tibor oshirilayotgan bir vaqtda bu muammo alohida ahamiyat kasb etadi. Kirish
bo‘limida mavzuning dolzarbligi ta’kidlanib, o‘quvchilarning yozma savodxonligida
shevalar sabab bo‘layotgan kamchiliklar ko‘rsatib o‘tiladi. Tadqiqot asosida adabiy til
va sheva o‘rtasidagi aniq farqlanish to‘g‘risida nazariy ma’lumotlar keltirilib, keyingi
bo‘limlarda
muammo
misollar
va
izohlar
bilan
yoritiladi.
Tilshunoslarda sheva — «tilning fonetik, grammatik va lug‘aviy jihatdan o‘ziga
xos xususiyatlarga ega bo‘lgan eng kichik hududiy koʻrinishi» sifatida ta’riflanadi .
Shevalar bir yoki bir nechta aholi punktida yashovchi odamlarga xos nutq varianti
bo‘lib, ular ijtimoiy me’yor hisoblanmaydi. Adabiy til esa ayrim shevalar asosida
tuzilgan, davlat tili maqomiga ega, normalashtirilgan til ko‘rinishidir . U so‘zlashuv
tili, turli sheva va ijtimoiy qatlam nutqidan ma’lum me’yorlar asosida birlashtirib, aniq
normativ asosda shakllangan. Shu bilan birga adabiy til jonli nutqdan, mazkur sheva
va qatlamlardan oziqlanib, boyib, rivojlanib boradi . Shuni ta’kidlash joizki, adabiy til
bilan sheva o‘rtasidagi tafovut doim saqlanib, ular bir biriga aralashmaydi . Boshqacha
aytganda, shevalar adabiy tilga kirmaydi, ammo tilning boy tili jihatdan quyi qatlami
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
155
2181-
3187
bo‘lib, u mukammallashgan me’yorlar asosida adabiy tilni to‘ldiradi. Til tarixida
klassik adabiy manbalar va xorijiy ta’sirlar (masalan, arab, fors, rus tillari) adabiy tilda
me’yorlarni boyitib kelgan. Ammo milliy tilimiz me’yorlariga zid bo‘lgan sheva
ifodalari yozma nutq me’yorlarini buzadi. Shu ma’noda, sheva adabiy tilning boy
manbai bo‘lishiga qaramay, uni bevosita yozuvda qo‘llash talab etilmaydi.
Amaliy sinovlarga ko‘ra, o‘quvchilar yozma nutqida mahalliy sheva so‘z va
grammatik shakllarini noto‘g‘ri qo‘llashadi. Bunda asosan leksik xatolar (shevaga xos
so‘zlarni ishlatish), morfologik xatolar (qo‘shimcha yoki burilishga oid o‘zgartirishlar)
va stilistik xatolar namoyon bo‘ladi. Masalan, rasmiy insholarda dialektal lug‘atlardan
foydalanish ko‘zga tashlanadi. Shayxislamovning qayd etishicha, ba’zi yozishmalarda
sheva so‘zlari va talaffuz me’yorlari qo‘llanilishi adabiy nutq madaniyatiga jiddiy
ziyon yetkazadi . Ustoz nutqidagi sheva unsurlarining allaqachon mahalliy muhitga
singib ketishi oqibatida, o‘quvchilar darsda shevada ishlangan so‘z va jumlalarni o‘z
yozma ishlari hamda og‘zaki nutqida keltirib o‘tadi. Shu sababdan, o‘quvchilarning
insho va ertaklarida tarafdor bo‘lgan ifodalar, adabiy talaffuzdan uzoq shakllar
uchraydi. Shayxislamovga ko‘ra, maktabgacha yoshda sheva o‘rniga adabiy tilni
egallashi kerak bo‘lgan bola oilada yoki bolalar bog‘chasida adabiy nutqni eshitmaydi,
maktab o‘qituvchisi o‘z shevasida dars o‘tgach, o‘quvchining nutqi tabiatan shu dialekt
meyorida shakllanadi . Natijada o‘quvchilarning yozma savodxonligi ham sezilarli
darajada pasayadi. Ularning insho va boshqa yozma ishlarida shevaviy so‘z
birikmalariga ko‘p duch kelinadi, bu esa ortiqcha so‘zlar, takroriy tuzilmalar va imlo
xatolarining ko‘payishiga olib keladi . Ushbu jarayon asosan imlo hamda uslubiy
xatolar keskin ko‘payishida namoyon bo‘ladi. Xususan, shartli sheva me’yoridagi
“yoqolmagan” o‘rniga ba’zi o‘quvchilar “loqolmagan” deb yozishi, “boshida” o‘rniga
“boshqorong‘i” so‘zini ishlatishi, klassik so‘z hosil qilish o‘rniga oddiylashtirilgan
shakllardan foydalanishi kuzatiladi. Bu holat adabiy til normalaridan uzoqlashuvni
ko‘rsatib, yozma nutqning ravonligi va aniq-ravonligini izdan chiqaradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
156
2181-
3187
Talabalar yozma nutqida shevaviy xatolarning yig‘ilishiga bir qancha omillar
sabab bo‘ladi. Birinchidan, ijtimoiy-psixologik muhit – oilaviy va maktabgacha ta’lim
sharoiti katta rol o‘ynaydi. Mutaxassislar fikricha, bola maktabgacha yoshda adabiy
tilda so‘zlashish mahoratiga ega bo‘lishi lozim . Biroq ko‘plab oilalarda mahalliy
lahjada gapiriladi, bolalar bog‘chasida ham adabiy tilda suhbatsiz bo‘lishi tabiiy.
Natijada o‘quvchilar ona tili odoblari bo‘yicha adabiy me’yorlardan mahrum holda
maktabga kiradi. Ikkinchi omil – maktab va o‘qituvchilarning roli. Afsuski, hattoki
ayrim tajribali ustozlar darsda adabiy til me’yorlaridan mutloq voz kechib, o‘z
shevasida muloqot qilishmoqda . O‘qituvchining bunday nutqi o‘quvchiga o‘rnak
bo‘lib, talabaning adabiy tilga asoslangan nutqi shakllanishiga to‘sqinlik qiladi.
Uchinchi omil – jamiyatdagi yashash tarzi va madaniy muhit. Qishloq va shahar
orasidagi madaniy-til farqi, viloyatlarda millatchilik ruhiyatining saqlanishi ham
shevachilikka rag‘bat beradi. Masalan, ayrim mintaqada o‘zini mahalliylik bilan tanish
uchun shevalarni qadrlashadi, bu esa yozma tilni sekinlashtiradi. Boshqacha qilib
aytganda, adabiy til bilan ijtimoiy turmush, regional orfografi quality in consistent
usage, and digital media influences ham til muhitini o‘zgartiradi.
Yuqoridagi ijtimoiy-psixologik omillarga qo‘shimcha sifatida metodik omillar ham
o‘rganilgan. Jumladan, o‘qitish jarayonidagi kamchiliklar sezilarli. Dialektologiya
hamda ona tili pedagogikasi darslarida sheva va lahjalarga yetarli e’tibor berilmasa,
o‘quvchilar bu mavzuni adabiy til bilan bog‘lab tushunmaydi. Namangan Davlat
Universiteti o‘qituvchisi tavsiyasiga ko‘ra, dialektologiya kursi o‘qituvchilarga
nutqdagi shevaviy orfografik va orfoepik xatolarni aniqlash hamda tuzatishda muhim
ko‘mak beradi . Aksincha, o‘quv-uslubiy adabiyotlarda sheva masalalari yetarli
darajada ko‘tarilmasa, darslik va mashg‘ulotlarda dialektga oid misollar kam ko‘riladi.
Bu esa adabiy til me’yorlarini mustahkamlashdan ko‘ra, noto‘g‘ri shakllarning
mashhurlashishiga olib keladi. Bundan tashqari, raqamli kommunikatsiya yoshi aholisi
orasida shevalar keng tarqalgan onlayn-aloqa va muloqot vositalari ham og‘zaki til
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
157
2181-
3187
buzilishlariga yordam bermoqda. Xulosa qilib aytganda, ijtimoiy-psixologik va
metodik omillar o‘quvchilarning ona tilini ilmiy va madaniy me’yorlarga muvofiq
egallashiga to‘siq tug‘diradi, natijada yozma savodxonlikdagi shevaviy xatolar
kuchayib bormoqda.
Muammolar yechimi sifatida bir nechta metodik choralar tavsiya etiladi.
Avvalo, ota-ona va bog‘cha o‘qituvchilar oilada adabiy tilga muvofiq muloqot qilishni
rag‘batlantirishi zarur. Boshlang‘ich ta’limda esa adabiy til normalariga rioya qilish
ustuvor vazifa bo‘lib, har bir ona tili o‘qituvchisi sinflarda shevaning oldini olish
usullarini muntazam tatbiq etishi lozim.
•
Dialektologiya va me’yoriy til darslarini kuchaytirish. Til o‘qitish
metodikasida dialektologiya faniga ko‘proq e’tibor qarating. Bu fan o‘qituvchilarga
shevalardagi imlo-ortografik xatolarni aniqlash va tushuntirish imkonini beradi .
Darslarda turli mintaqa shevalari misollari keltirib, ularning adabiy til normalaridan
farqlari tahlil qilinishi, o‘quvchilarning kelib chiqishi va shevalari bilan bog‘liq
savollariga javob berilishi kerak. Bu usul o‘quvchilarni dialektal va adabiy til
farqlariga ongli ravishda e’tibor berishga o‘rgatadi.
•
Adabiy til bo‘yicha imlo mashqlari. Yozma ish mashg‘ulotlarida shevaviy
shakllar bilan bog‘liq imlo qoidalarini mustahkamlash lozim. Masalan, sinfdan
tashqari diktantlar va insholarda ko‘pincha uchraydigan dialektal xatolarni
oldindan ko‘rib, ularning adabiy tilga muvofiq tuzilmalarini topish bo‘yicha
topshiriqlar berish tavsiya etiladi. Shu bilan bog‘liq ravishda, “shevadan adabiy
tilga o‘tkazish” turkumli mashqlarni joriy etish mumkin.
•
Adabiy til namunalarini taqdim etish. O‘qituvchilar darsda adabiy tilga
oid turli manbalarni (o‘quv qo‘llanmalar, darslikdan parcha, adabiy asarlar) keng
qo‘llasin. Bolalar kitoblari va meros adabiyotidagi matnlar ortiqcha shevaviy
elementlarsiz, ona tiliga xos aniq uslubda bayon etiladi. O‘quvchilarga adabiy
matnlarni ko‘p o‘qish, tinglash va tahlil qilish savodxonlikni oshirishga xizmat
qiladi. Televizion yangiliklar, radioeshittirishlar ham adabiy tilda bo‘lishi kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
158
2181-
3187
•
O‘qituvchilarning malakasini oshirish. Ona tili va adabiyot
o‘qituvchilarini atrof-muhitdagina emas, balki o‘z nutqida ham adabiy til
normalariga amal qilishga oʻqitish lozim. O‘qituvchilar malakasini oshirish
kurslarida sheva va adabiy til masalalari bo‘yicha muntazam treninglar o‘tkazilishi
muhimdir. Shu bois, har bir ona tili oʻqituvchisi adabiy til normalarini o‘z nutqida
to‘liq mujassamlashtirib, boshqa hamkasblariga namuna boʻlishi kerak. Bunday
ta’sir orqali o‘quvchiga til himoyasi, tiliga hurmat ruhiyati shakllanadi.
•
Faol o‘qitish usullarini qo‘llash. Dars jarayonida interfaol usullarga
e’tibor qaratish, jumladan, rolli oʻyinlar, ko‘rgazmali mashg‘ulotlar va guruhlarda
ishlash yordam beradi. Masalan, o‘quvchilar bir guruhda sheva variantdagi dialogni
ijro etib, keyin xatolarni topib, uni adabiy tilda qayta tuzish topshirig‘ini bajarishi
mumkin. Yoki sheva so‘zlaridan iborat o‘yin kartalarini tuzib, ularni sinfda “xato-
yuuzatilgan” tarzda muhokama qilish mumkin. Bunday faol usullar talabalarni til
xatolariga nisbatan sezgir qiladi va ijodiy yondoshuvni oshiradi.
•
Nazariy bilimlarni amaliyot bilan bog‘lash. Darslik va metodik
adabiyotlarda adabiy til me’yorlariga oid mavzularning o‘rganilishi amaliy
mashqlar bilan to‘ldirilishi kerak. Misol uchun, shevaviy so‘zlar lug‘atini tuzish
yoki sinonimlar bo‘yicha mashqlar adabiy lug‘at boyligini oshirishga yordam
beradi. O‘qituvchi o‘zi ham dars loyihalashda ana shu tavsiyalardan foydalangan
holda, yozma savodxonlikni rivojlantirishga xizmat qiluvchi topshiriqlarni joriy
etadi.
Yuqoridagi
choralarni
muntazam
bajarish o‘quvchilarning yozma
savodxonligini mustahkamlash va ularda adabiy til madaniyatini shakllantirish uchun
samarali bo‘ladi. Dialektlar tilning boyligi bo‘lishiga qaramay, ularning yomon
o‘tkazish (adabiy norma me’yorlariga to‘qalashtirish)ga olib keladigan holatlarini
oldini olish adabiy tilning shakllanishi va jamiyatda til birligini ta’minlashga xizmat
qiladi
.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
159
2181-
3187
Maqolada adabiy til va mahalliy sheva o‘rtasidagi tafovutlar hamda ularning
yozma nutqqa ta’siri keng muhokama qilindi. Adabiy til qoidalariga nisbatan shevaviy
xatolarning mavjudligi, avvalo, o‘qituvchi nutqi va o‘quvchilarning ijtimoiy muhitiga
bog‘liq ekani ko‘rsatildi . Ijtimoiy-psixologik va metodik omillar tahlil qilinib,
ularning yozma savodxonlik darajasiga salbiy ta’siri isbotlandi. Ushbu xatolarning
oldini olish maqsadida til o‘qitish metodikasi nuqtai nazaridan qator tavsiyalar ishlab
chiqildi. Ular orasida dialektologiya fanini o‘qitish, imlo mashqlarini yo‘lga qo‘yish,
adabiy til namunalarini ko‘p o‘qitish va o‘qituvchilarning til madaniyatini oshirish kabi
choralar muhim o‘rin tutadi. Xulosa qilib aytganda, tilshunoslikda so‘nggi yillarda
yuzaga kelgan ilmiy va amaliy yondoshuvlar asosida talabalar yozma nutqidagi
shevaviy kamchiliklar bartaraf etilishi va ularning adabiy til me’yorlarini chuqur
anglab yetishlari ta’minlanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Shayxislamov N. Nazorat ishlarini tashkil etishda raqamli texnologiyalarning o‘rni. –
Toshkent, 2021. – B. 15–17.
2.
Umarzakova S. Problems in learning Uzbek for native language learners.
ResearchJet Journal of Analysis and Inventions, Vol.6, No.2, 2025, pp.1–6 .
3.
Olloyorov Q. Areal lingvistika fani. Urganch Davlat Universiteti, 2020, 63-bet.
4.
Elova D., Safarova G. Sotsiollingvistika. Toshkent, 2021.
5.
O‘zbekiston tilining adabiy me’yorlari bo‘yicha ma’ruza matni. Arxiv.uz,
O‘zbek adabiy tili va shevalar, 2019 .
6.
Latvijas ministru kabineta normatīvi aktlari (ingliz tilida) – O‘zbekiston Davlat
tilining xalqaro ko‘lamdagi o‘rni, Ilm-fan, 2023. (Yo‘nalish: davlat siyosati,
tilshunoslik).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня–2025
160
2181-
3187
Eslatma: Maqolada keltirilgan barcha ma’lumot va kuzatishlar O‘zbekiston
tilshunoslari va ta’lim mutaxassislarining ilmiy ishlari hamda dala kuzatishlariga
tayangan holda tahlil qilingan.
