ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
416
2181-3187
ISAJON SULTONNING “OZOD” ROMANIDA INTERTEKSTUALLIK
Sobirova Mohlaroy
Farg‘ona davlat universiteti 1-bosqich magistranti
Annotatsiya
Isajon Sultonning “Ozod” romanida intertekstuallik orqali diniy, falsafiy, klassik va
zamonaviy adabiy manbalar bilan badiiy muloqotga kirishgan. Ushbu maqolada roman
matnidagi intertekstual qatlamlar, ularning poetik va ideologik ahamiyati tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
intertekstuallik,
diniy
matnlar,
klassik
adabiyot,
zamonaviy
roman.
Kirish
Bugungi globallashuv davrida adabiy jarayonlarda matnlararo munosabatlar,
ya’ni intertekstuallik o‘ziga xos uslubiy hodisa sifatida keng o‘rganilmoqda.
Intertekstuallik orqali badiiy matn nafaqat o‘z mazmunini boyitadi, balki o‘quvchini
tarixiy, diniy, falsafiy kontekstga olib kiradi. Isajon Sultonning “Ozod” romani bu
jihatdan o‘zbek zamonaviy adabiyotida intertekstual yondashuvning yorqin namunasi
sifatida ajralib turadi. Roman orqali adib tarix, din, falsafa, klassik adabiyot va
zamonaviy tafakkur oqimlarini bir badiiy tizimda mujassamlashtirgan. Intertekstuallik
ilk bor Julia Kristeva tomonidan M.Baxtinning g‘oyalariga tayanib shakllantirilgan. Bu
nazariyaga ko‘ra, har qanday matn o‘zi mustaqil mavjud emas, balki boshqa matnlar
bilan muloqotda bo‘ladi. R. Bart bu holatni “matnning muallifi o‘lgan, o‘quvchi esa
tug‘ilgan” degan ibora bilan izohlaydi. G. Jenett intertekstuallikni bevosita iqtibos,
aluzion, pastish, travestiya, parodiya kabi shakllarda ifodalab, bu vositalar orqali
matnning ko‘p qatlamli bo‘lishini ta’kidlaydi. U. Eko esa matnning “ochiqligi” haqida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
417
2181-3187
gapirib, o‘quvchini interpretatsiyalovchi sub’ektga aylantiradi. Isajon Sulton romani
klassik va zamonaviy yondashuvni o‘zida mujassamlashtirgan holda intertekstual
model asosida qurilgan. “Ozod” obrazi orqali inson qalbidagi ikki dunyo – moddiy va
ma’naviy olam, jismoniy va ruhiy iztiroblar, erkinlik va bandlik, mavjudlik va
mavhumlik o‘rtasidagi kurash tasvirlanadi. Bu zamin, albatta, ko‘plab matnlar bilan
aloqada bo‘lgan holda yoritiladi. Diniy manbalar, xususan Qur’oni Karim oyatlari;
Navoiy, Mashrab, Hofiz kabi shoirlarning g‘oyalari; zamonaviy G‘arb falsafasi,
ayniqsa ekzistensializm motivlari bu roman kontekstini boyitadi.
Adabiyotni o‘rganish
Intertekstuallik tushunchasi XX asr 60-yillarida Julia Kristeva tomonidan M.
Baxthin qarashlariga tayangan holda ilgari surilgan. Kristevaga ko‘ra, har qanday matn
boshqa matnlarning qayta yozilishidir. Genette esa bu jarayonni bevosita iqtibos
(quotation), kinoya (allusion), plagiat va boshqa formalarda ajratib ko‘rsatadi. O‘zbek
adabiyotida, ayniqsa mustaqillikdan keyingi davrda, intertekstuallik orqali yozuvchilar
milliy merosni zamonaviy kontekstda qayta talqin qilmoqda. Shu jumladan, Isajon
Sultonning ijodi bu jarayonning yorqin namunasi sifatida e’tiborga loyiq.
Asosiy qism
Roman matnida diniy intertekstualik chuqur qatlamni tashkil qiladi. Ozodning
ruhiy holatlari, savollari, ichki dialoglari Alloh va bandaning munosabati, qismat,
ma’naviy yuksalish, gunoh va mag‘firat, sabr va shukr singari tushunchalar atrofida
shakllanadi. Masalan, Nur surasi mazmuni Ozodning “nur izlash” yo‘li bilan
uyg‘unlashadi. Boshqa bir epizodda, sabr va shukr haqida o‘y yuritishda Luqmon
surasi ruhida mulohazalar mavjud. Bular orqali adib muqaddas matnlarni roman matni
bilan yashirin aloqada ushlab turadi, o‘quvchini tafakkurga undaydi.
Isajon Sulton Navoiy, Mashrab, Bobur kabi tarixiy shaxslar g‘oyasini zamonaviy
kontekstda talqin etadi. Ayniqsa, Mashrabning “erkinlik”, “may”, “ilhom”
tushunchalari Ozod obrazining ichki ruhiyatida yangicha shaklda aks etadi. Adib bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
418
2181-3187
orqali nafaqat adabiy merosga murojaat qiladi, balki uni qayta yoritib, zamonaviy
ruhda o‘qishga undaydi. Bu reinterpretatsiya orqali Isajon Sulton Mashrabning
an’anaviy sharhini yangilaydi va uni global falsafiy kontekstda talqin etadi.
Roman obrazlaridan biri bo‘lgan Kamil orqali adib G‘arb falsafasiga, ayniqsa
ekzistensialistlar – Kamyu, Sartr, Xaydegger g‘oyalariga ishora qiladi. Ozodning hayot
mazmuni, irodaviy tanlovi, “badiy savollar”ga javob izlayotgan holati Kamyuning
“Begona”si yoki Sartrning “Ko‘ngilsizlik” asari qahramonlarini eslatadi. Bu orqali
adib o‘zbek romanini xalqaro adabiy diskurs bilan uyg‘unlashtiradi.Isajon Sulton
“Ozod” romani orqali zamonaviy o‘zbek romanining yangi bosqichini yaratdi.
Intertekstual qatlamlarning mavjudligi matnni ko‘p qirrali, estetik va falsafiy boylikka
ega qilib ko‘rsatadi. Adibning bunday yondashuvi o‘zbek adabiyotini nafaqat milliy
an’analar asosida, balki global adabiy jarayonlarga uyg‘un holda rivojlantirishga
xizmat qiladi.
Natijalar
“Ozod” romani Isajon Sulton ijodida intertekstuallikning mukammal namunasi
hisoblanadi. Unda tarixiy matnlar, diniy g‘oyalar, jadidlar merosi, adabiy timsollar
o‘zaro bog‘langan holda ifoda etiladi. Muallif o‘zbek adabiyotining tarixiy
qatlamlarini hozirgi zamon ruhida qayta jonlantiradi va madaniy xotirani tiriltiradi.
Intertekstuallik asarning badiiy-estetik qimmatini oshiribgina qolmay, o‘quvchini
tafakkurga, izlanishga chorlaydi. Maqola yakunida aytish mumkinki, “Ozod” — bu
o‘zbek adabiyotining matnlararo xotirasi, o‘zlik izlovchi badiiy metamatn sifatida
qimmatlidir
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Kristeva J. Desire in Language: A Semiotic Approach to Literature and Art.
New York: Columbia University Press, 1980.
2. Bakhtin M. Problems of Dostoevsky’s Poetics. University of Minnesota Press,
1984.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
419
2181-3187
3. Barthes R. Image, Music, Text. Fontana Press, 1977.
4. Genette G. Palimpsests: Literature in the Second Degree. University of
Nebraska Press, 1997.
5. Eko U. Ochiq asar. Toshkent: Yozuvchi, 1992.
6. Sulton I. Ozod. Roman. Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 2020.
7. Qur’oni Karim va tarjimasi. Toshkent: Hilol-nashr, 2013.
8. Navoiy A. Xamsa. – Toshkent: Fan, 1983.
9. Mashrab. Devon. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU, 1985.
10. Kamyu A. Begona. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2017.
