ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
352
2181-3187
OILAVIY MUNOSABATLARDA O‘Z-O‘ZIGA BAHO VA IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK MUVOZANATNING O‘ZARO BOG‘LIQLIGI JIXATLARI
Nizomiy nomidagi TDPU “Umumiy psixologiya”
kafedrasi o’qituvchisi
S.S. Teshayev
Nizomiy nomidagi TDPU Maxsus pedagogika
va inklyuziv fakulteti
Logopediya yo’nalishi talabasi talabasi
SH.B.Bektemirova
Annotatsiya:
Ushbu maqolada insonning o’z o’zini baxolashning oilaviy
munosabatga ta’siri jixatlari hamda o’zaro muloqotdagi o’rni, shuningdek farzand
tarbiyasida o’z o’zini baxolash darajasini rivojlantirish tartibi yoritiladi.
Kalit so’zlar:
Oilaviy munosabatlar,shaxslararo munosabatlar ,o‘z-o‘ziga baho
berish, psixologik muvozanat, oilada tarbiya, ijtimoiy-psixologik muhit,o‘zaro hurmat,
hamkorlik, muloqot.
Аннотация
: В данной статье рассматриваются аспекты влияния
самооценки человека на семейные отношения, её роль во взаимодействии, а
также порядок развития уровня самооценки в воспитании детей.
Ключевые слова
: Cемейные отношения, межличностные отношения,
самооценка, психологическое равновесие, семейное воспитание, социально-
психологическая среда, взаимоуважение, сотрудничество, общение.
Shaxsning psixologik barqarorligi va o‘zini anglash jarayoni, eng avvalo, u
shakllanayotgan muhit - ya’ni oila bilan bevosita bog‘liq. Oila – bu nafaqat ijtimoiy
birlik, balki shaxsiyatni vujudga keltiruvchi makondir. Aynan oilada insonning o‘ziga
bo‘lgan munosabati, o‘z qadrini his etishi, o‘zini baholash mezonlari shakllanadi. Eng
muhin omillardan biri sifatida adekvat o‘z-o‘zini baholash shaxsning o‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
353
2181-3187
imkoniyatlari, ijtimoiy vazifalari, kuchli va zaif tomonlarini real baholashidan iborat
bo‘lib, bu ruhiy salomatlik va psixologik muvozanat uchun asosiy shartlardan biridir.
Ushbu jarayon oilada mavjud bo‘lgan shaxslararo munosabatlar, emotsional qo‘llab-
quvvatlash darajasi, ishonch va hurmat muhitiga bog‘liq tarzda shakllanadi.
Zamonaviy psixologiyada adekvat o‘z-o‘zini baholash faqat individual
muammo sifatida emas, balki ijtimoiy-psixologik holat sifatida ham ko‘rib
chiqilmoqda. Shaxsning o‘zini qanday baholashi uning oiladagi mavqeiga, o‘ziga
bo‘lgan ishonch darajasiga va ruhiy muvozanat holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Aynan shu sababli oilaviy munosabatlarda adekvat o‘z-o‘ziga baho berish va
psixologik muvozanatni ta’minlash masalasi hozirgi zamon psixologiyasi uchun
dolzarb mavzulardan biri hisoblanadi.
O'z-o'zini baxolash
- bu shaxsning o'ziga bo'lgan sub'ektiv bahosi. O'z
harakatlari, fazilatlari, his-tuyg'ulari va fazilatlarini baholash. O'z-o'zini hurmat qilish
insonning "men" ning bir qismidir. Shundan kelib chiqib bu atanaga quyidagicha ta’rif
beriladi.
O'z-o'zini anglash
- bu insonning o'zini anglashi va baholashi amaliy va
kognitiv faoliyat sub'ekti, shaxs sifatida (ya'ni, ularning axloqiy xarakteri va
manfaatlari, qadriyatlari, ideallari va motivlari xatti-harakati)
O'z-o'zini hurmat qilish ko'pincha daraja (yuqori, o'rtacha, past), barqarorlik (barqaror
/ beqaror) va realizm (adekvat va etarli emas) bilan tavsiflanadi. Ushbu matnda
qulaylik uchun biz ikkinchisiga tayanamiz. O'z-o'zini hurmat qilish - bu tarkibiy
qismlarning muvozanati: ichki (biz o'zimizni qanday ko'ramiz) va tashqi (boshqalar
bizni qanday ko'radi). Ushbu ikki komponent birlashganda, biz o'zimizni adekvat idrok
qilamiz. Misol uchun, inson o’zini go'zal va aqlli ekanligini biladi va atrofdagi odamlar
buni tasdiqlaydi. Ammo, agar insonning o’ziga bo'lgan qarashi boshqalarning fikriga
keskin zid bo'lsa - u o'zini "ideal" deb hisoblaydi, lekin atrofdagi odamlar butunlay
boshqacha narsani ko'radi, bu o'z-o'zini hurmat qilishning etarli emasligini ko'rsatadi.
1
Смоленцева Татьяна Юрьевна” oсобенности развития самооценки подростков и ее проявление в
межличностных взаимоотношениях”
Пермь 2016.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
354
2181-3187
Boshqalarning fikri adolatlimi, bu alohida savol. Ammo atrof-muhit bizni
shakllantiradi, shuning uchun boshqalarning fikrlari, adekvatmi yoki yo'qmi, har
qanday holatda ham o'zimizga bo'lgan munosabatimizga ta'sir qiladi. Bu dissonans,
albatta, munosabatlarimizni qanday qurishimizga ham ta'sir qiladi.
O’z o’zini baxolash darajasi insonda bolaligidan rivojlanib boradi va bu
bolaning oilaviy muhitiga bog’liq bo’ladi agar bola sog’lom oilaviy muhitda tarbiya
olsa, undagi o’z-o’zini baxolash darajasi normada rivojlanadi. Shundan kelib chiqqan
holda shaxslararo munosabat tushunchasiga to’xtalib o’tamiz.
Shaxslararo
munosabatlar
— bu odamlar o‘rtasidagi subyektiv tarzda boshdan kechiriladigan
o‘zaro bog‘liqliklardir. Shaxslararo munosabatlar obyektiv ravishda odamlarning
hamkorlikdagi faoliyati va muloqoti jarayonida bir-biriga ko‘rsatadigan ta’sirining
xarakteri va usullarida namoyon bo‘ladi.
Demak
shaxslararo
munosabat bu shaxslar o’rtasidagi o’zaro aloqa va emotsiyalar almashish vositasi.
Bunday munosabat do’stlar, hamkasblar, biz hurmat qilgan va yoqtirmagan insonlar
orasida bo’lishi mumkin. O’z o’zini baxolash darajasi ham oila qurayotgan juftlikda
bir biriga to’g’ri kelish tushunchasini yuzaga keltirishi lozim bo’ladi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib oiladagi juftlikda o’z-o’zini baxolash darajasiga ko’ra
munosabatlar quyidagicha bo’lishi mumkin:
1.
Juftining xohishlariga moslashish.
Ayol yoki erkak o’zini past baholash
uni boshqalar uchun o'zini qurbon qilishga majbur qilishi mumkin. Misol uchun, u
uchun noqulay bo'lsa ham, faqat sherigini ko'rish uchun rejalardan voz kechish. Bu
inson ichida yo'qotish qo'rquvi borligidan dalolat beradi: agar u moslashmasa, odam
chiqib ketadiganga o'xshaydi. Biri doim yon bosadigan, ikkinchisi boshqaradigan
tengsiz ittifoq shunday tug‘iladi.
2.
O'z yutuqlarini yashirish.
O'ziga ishonchi yo'q odamlar ko'pincha hukm
qilishdan qo'rqib, o'zlarining muvaffaqiyatlari va moddiy farovonligini ko'rsatishdan
2
https://www.buro247.ru/community/society/30-oct-2024-self-esteem-and-relationships.html
3
Социальная психология. Учебное пособие для ВУЗов Р. Мокшанцев, А. Мокшанцева Издательства: Сибирское
соглашение, Инфра
-
М, 2001 г.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
355
2181-3187
qo'rqishadi. Inson sherigini begonalashtirmaslik yoki hasadni qo'zg'atmaslik uchun o'z
yutuqlarini yashiradi. Misol uchun, u ikkinchi yarmini qo'rqitmaslik yoki xafa
qilmaslik uchun o'zining yuqori daromadi yoki martaba haqida sukut saqlaydi.
Natijada, hayotining muhim qismlarini boshqa odamdan yashirishi kerak bo'lgan
yuzaki munosabatlar paydo bo'ladi.
3.
Ijtimoiy maqom uchun munosabatlar.
O'z-o'zini hurmat qilish haddan
tashqari oshirilganda, odam o'z maqomini oshirish uchun sherik tanlashi mumkin.
Bunday odam omma uchun yaratilgan tasvirga mos keladigan odamni qidiradi.
Muammo shundaki, bunday munosabatlarda chuqurlik yo'q va sherik odamdan ko'ra
ko'proq "atribut" sifatida qabul qilinadi. Albatta, bu sevgi bilan hech qanday aloqasi
yo'q
Ko’p jixatdan bunday munosabatlar “sog’lom” hisoblanmaydi va uzoq davom
etmaydi. Birinchi turdagi munosabatlar muddati bir muncha uzoq bo’lishi mumkin
chunki bunday insonlar juftini yo’qotib qo’ymaslik uchun uning har qanday talablariga
rozi bo’lib yashaydi.
Shuning uchun oila va
munosabatlar qurilayotganda har ikki insonning ham o’z o’zini baxolash darajasi
muhim ro’l o’ynaydi. Yuqoridagi munosatablarning oldini olish uchun bir muncha
qoidalarni bilish lozim.
1.
Chegaralarni belgilash. "Yo'q" deb aytish va shaxsiy chegaralaringizni himoya
qilish muhimdir. Bu keraksiz stress va mojarolardan qochishga yordam beradi.
2.
O'ziga g'amxo'rlik qilish.Insonning ruhiy salomatligining muhimligini
unutmasligi. O'ziga vaqt ajratish, o'zini hurmat qilish va hissiy ehtiyojlariga
g'amxo'rlik qilishi lozim.
3.
Ijobiy munosabatlarni saqlang. O’zini tushunadigan, qo'llab-quvvatlaydigan
va ilhomlantiradigan odamlar bilan munosabatlarni izlash va saqlash. O'xshash
4
https://www.buro247.ru/community/society/30-oct-2024-self-esteem-and-relationships.html
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–5_ июня –2025
356
2181-3187
odamlar bilan muloqot hissiy qo'llab-quvvatlashni yaratishga yordam beradi va
o'sish va o'z-o'zini rivojlantirishni rag'batlantiradi
Shunday ekan, insonning o’z o’ziga baxo berish darajasi juda baland ham, juda
past ham bo’lishi munosabatlar buzilishiga olib keladi. Yuqoridagi nazariyalar kelib
chiqqan holda oila qurgan juftliklarda o’z-o’zini baxolash darajasi katta e’tiborga
olinadi. Hammaga ma’lumki, o’zbek oilalarida shaxslararo munosabatda o’z-o’zini
baxolash darajasi albatta ayol kishida juda yuroqi bo’lishi oiladagi o’zaro hurmatning
yo’qolishiga olib keladi. O’zbek oilalaridagi ijtimoiy- psiologik qardiyatlar, erkak
kishiga bo’lgan alohida hurmat tuyg’ulari oila tinchligini saqlashning poydevori
hisoblanadi.
Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki: oilaviy munosabatlar faqatgina o’z-
o’zini baxolash darajaasi bilan vujudga kelmaydi , ammo o’z-o’zini baxolash darajasi
insonlar orasidagi munosabatning qanday kechishini belgilab beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Смоленцева Татьяна Юрьевна” Особенности развития самооценки подростков
и ее проявление в межличностных взаимоотношениях” Пермь 2016
2.https://www.buro247.ru/community/society/30-oct-2024-self-esteem-and-
relationships.html
3. Социальная психология. Учебное пособие для ВУЗов Р. Мокшанцев, А.
Мокшанцева Издательства: Сибирское соглашение, Инфра-М, 2001 г.
4.https://www.buro247.ru/community/society/30-oct-2024-self-esteem-and-
relationships.html
5.https://applied-research.ru/ru/article/view?id=10452
5
https://applied-research.ru/ru/article/view?id=10452
