ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
92
2181-3187
QARAQALPAQ NAQIL-MAQALLARINDA HAYAL
KONCEPTOSFERASÍ
Qosnazarova Ulbolsın – QMU,
Qaraqalpaq til bilimi kafedrası tayanısh doktorantı
Guljahan Allambergenova - QMU,
Qaraqalpaq til bilimi kafedrası docenti, ilimiy basshısı
Náreste dúnyaǵa kelgende onıń ata-anası yamasa jası úlken adam tárepinen balaǵa
arnap jaqsı niyet penen at qoyıladı. Perzent ósip-ónip úlkeygende, orta jasta hám
hátteki qartayǵanda da átirapındaǵı basqa adamlar tárepinen kóbinese sol ism menen
shaqırıladı. Biraq, túrkiy xalıqlardıń kópshiliginde adamlardı óziniń arnawlı ismi
menen ataw menen bir qatarda olarǵa húrmet-izzet, sıylasıq sezimlerin bildiriw
maqsetinde basqa da sózlerden paydalanǵanlıǵın kóriwge boladı. Musılman xalıqlarda
ózinen jası úlken adamlar menen qarım-qatnasta bolǵanda olarǵa húrmet penen qarap
ekinshi bir shıraylı atamalardı qollanǵan. Bul da xalıqlardıń ózine tán mádeniyatınıń
bir belgisi sıpatında kózge taslanadı. Bunday atamalar tuwısqanlıq qarım-qatnaslardı
bildiredi. Tuwısqanlıq atamalarınıń payda bolıw dáwiri uzaq dáwirlerge barıp taqaladı
hám tarıyxıy rawajlanıw barısında mudamı ózgerip turadı. Tuwısqanlıq atamaları
ayırım tillerde óz aldına arnawlı izertlengen bolsa, ayırım tillerde ulıwma kólemde
qarastırılǵan yamasa ústirtin sóz etilgen. Túrkiy tillerde tuwısqanlıq atamaları
álleqashan izertlew obyektine aylanıp úlgerdi. Túrkiy tillerindegi tuwısqanlıq
atamalarınıń fonetikalıq variantları hám mánisi tuwralı, bir-birinen ayırmashılıqları
tuwralı birqansha jumıslarda aytılǵan. Mısalı, bashqurt tili boyınsha X. G. Yusupov
[21] hám N. V. Bikbulatovtıń [3], túrkmen tili boyınsha R. Muxammedovanıń [17],
qaraqalpaq tili boyınsha O. Dospanov [5] hám T. Begjanovlardıń [2] ilimiy jumısları
menen maqalaların kórsetiw múmkin. Qaraqalpaq tilinde tuwısqanlıq atamaları Z.
Dáwletmuratova [4] tárepinen óz aldına arnawlı izertlendi.
Genderlik leksikanıń quramın tuwısqanlıq hám jaqınlıq sistemasına baylanıslı
qáliplesken genderlektler ajıratıp turadı. Olar sóylewshiniń jınısına, jasına hám
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
93
2181-3187
tuwısqanlıq, jaqınlıq qatnasına qaray (apa-sińli, aǵa-qarındas), úlkenniń atın atamaw
ádetine, t.b. baylanıslı ózgerip otıradı [19,145]. Genderlik ózgesheliklerdi biz tabu
sózler arqalı da anıqlay alamız. Óytkeni, tabu sózlerdiń hár biri óziniń jınıslıq mánisine
iye boladı. Qaraqalpaq xalqınıń erteden beri áwladtan-áwladqa miyras bolıp ótip júrgen
úrp-ádet dástúrleriniń biri bul taza kelinshek óz kúyewiniń hám onıń tuwısqanlarınıń
atın atamastan olardıń hár birine arnawlı atama menen shaqırǵan. Mısalı, kúyewin
biziń úydegi, bópeniń ákesi dep, al kúyewiniń anasın ene, kúyewiniń qarındasın
biykesh dep ataǵan bolsa, awılındaǵı atın aytıw qadaǵan etilgen jası úlken urıwlas,
aǵayin adamlardıń atın tuwrı atamastan ózine qolaylastırıp at qoyıp alǵan.
Hayal mánisin bildiretuǵın tuwısqanlıq atamalarınıń arasında tabu sózler de jiyi
ushırasadı. Olardıń derlik basım kópshilik bólegi kelin tárepinen aytılatuǵın atamalar
esaplanadı. «Genderlik leksikalıq ózgeshelikler tabu sózler arqalı da ayqın kórinis
tapqan. Óytkeni, bazı tıyımlar adamlardıń jınıs ayırmashılıǵına baylanıslı tek
hayallarǵa yamasa tek er adamlarǵa salınadı. Sózge tiyım salıw, astarlap jasırıp sóylew
adam atlarına baylanıslı kóp ushırasadı. Hayal tiliniń belgileri túrkiy xalıqlardıń
birazına tán at tergew saltı menen baylanıslı qóliplesken tabu sózler menen
evfemizmlerden bayqaladı. Qay xalıqta bolsa da, hayallar tiline tán genderlik
ózgeshelikler kóbinese hayallardıń turmısına, ádep-ikramlıqqa baylanıslı bolıp keledi»
[19,147].
Biz bul maqalamızda naqıl-maqallar quramında hayal mánisin bildiretuǵın
tuwısqanlıq atamaları hám tabu sózler haqqında sóz etpekshimiz.
Hayal
– qatın, zayıp, erlerdiń jubayı. [14,377]. «Hayal sózi eski túrkiy jazba
esteliklerinde qollanılmaǵan. Orta ásirlerde arab-parsı tillerinen ózlestirilgen. Bul
sózdiń etimologiyası tuwralı tilshi ilimpazlar ortasında eki túrli kózqarastaǵı pikirler
ushırasadı. Ayırım ilimpazlar hayal sózin parsı tilinen ózlestirilgen «haya» sóziniń
tiykarında payda bolǵan, «haya» sózi «ar, uyat ádep-ikram» degen mánini bildiredi.
Oǵan kelbetlik jasawshı -lı qosımtası jalǵanıwınan hayalı sózi payda bolǵan. Sońǵı
dáwirlerde sózdiń aqırındaǵı ı sesi eliziya qubılısına ushıraǵan degen pikirdi bildiredi.
Demek, «hayalı»degenimiz «ar-namıslı, ádep-ikramlı, kishi peyil» degendi ańlatadı.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
94
2181-3187
Onıń antonimi «biyhaya-hayasız» sózi bolıp, «ar-uyatsız, ádep-ikramsız, kishi peyil
emes» degendi bildiredi. Ayırım ilimpazlar «ayal» arab tilinen ózlestirilgen sóz
ekenligin kórsetip, házirgi qaraqalpaq ádebiy tilinde hayal túrinde jumsaladı dep
esaplaydı. Ilimiy kózqarastan sońǵı pikir durıslıqqa keledi»[1,105].
Hayal sózi bir tárepten ulıwma hayal jınısına tiyisli adamlardı ańlatsa, ekinshi
tárepten erkektiń ómirlik joldası mánisin bildiriw ushın da qollanıladı. Hayal, qatın,
shabaz, ómirlik joldas sıyaqlı túrlerde de qollanıladı. Mısalı,
Hayaldı
jaman deseń,
Ishinde
apań
da ketedi [15,56], At minbey atıńdı maqtama, Sanaspay
hayalıńdı
maqtama [15,103],
Hayalıń
hámeldar bolsa, Kel-ketiń kóp bolar [15,107], Orta jolda
atıń ólmesin, Orta jasta
hayalıń
ólmesin. [15,126].
Qatın
1. Hayal, zayıp, jubay, joldas, 2. Turmısqa, kúyewge tiygen hayallar,
ulıwma hayallar. [11,378] Qatın sózi hayal sóziniń sinonimi bolıp, ol túrkiy tillerdiń
kópshiliginde ushırasadı. Biraq, dereklerde qatın sózi abıraylı adamlarǵa ǵana
qollanılǵanlıǵı aytılǵan. «Bul sózdiń etimologiyası tuwralı ilimpazlar arasında eki túrli
kózqarastaǵı pikirler ushırasadı. Ayırım ilimpazlar bul sózdi qat yaǵnıy qaraqalpaq
tilindegi qatıqtı qat sóz dizbeginde saqlanǵantúbir feyiline feyildiń ózlik dárejesiniń -
ın qosımtasınıń jalǵanıwı arqalı «xannıń hayalına sen de mámleketlik islerge aralas,
qatnas» degen mánini ańlatatuǵın qatın sózinen kelip shıqqan dep esaplasa, ayırım
ilimpazlar bul sózdiń «qattı, bekkem» degen mánilerdi ańlatatuǵının kórsetip, hayal
adamnıń shıdamlılıǵı, qattılıǵı, bekkemligi menen baylanıstıradı»[20,84]. Qatın sózi
házirgi waqıtta awızeki sóylew tilinde kóbirek ushırasıp, geyde unamsız mánide yaǵnıy
kemsitiw mánisinde de qollanıladı. Sebebi, hayal, zayıp, ómirlik joldas, shabaz, qostar,
juptı sıyaqlı sózler húrmet hám sıylasıq mánilerin bildirip kelse, qatın sózi biraz turpayı
mánisti bildiriw ushın jumsaladı. Mısalı, Baqpaǵannıń malı keter, Qaramaǵannıń
qatını
keter [15,21], Jaramsaqlanǵan
qatın,
Jatqansha tayaq jeydi [15,22], Shapan
alma, astar al,
Qatın
alma, qostar al [15,25], Bayı ólgen
qatın
kelinshek bolar, Gedey
bolar bala erinshek bolar [15,60], Qońsınıń tawıǵı ǵazday kóriner,
Qatını
qızday
kóriner [15,91].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
95
2181-3187
Elti
- gónergen sóz. Mollanıń, jası úlkenlerdiń hayalı hám soǵan dárek ataq.
[9,110].
Elti – úlken dárejeli, ulama adamnıń hayalı [4,96]. Elti sózi búgingi kúnde awızeki
sóylewde derlik qollanılmaydı. Degen menen, qaraqalpaq folklorındaǵı naqıl-maqallar
arasında bul sóz tek ǵana bir jerde qollanılǵan. Degen menen, elti sózi genderlik máni
ayırıwshı sóz sıpatında áhmiyetke iye. Mısalı, Elge dástúr bolsa,
Eltim
, arqama min
[15,121]. Xalıq arasında bul naqıldaǵı elti sóziniń qatın sózi menen almastırıp
jumsalıwı jiyi ushırasadı. Yaǵnıy, elge dástúr bolsa,
Qatın
arqama min. Bunnan kórinip
turǵanınday, elti hám qatın sózleri ańlatılıw mánisi jaǵınan tolıq bir-biriniń ornın basa
almasa da, qollanılıw jaǵınan bir-birine sinonim bola aladı.
Zayıp
– hayal, jubay, juptı, qatın, er adamnıń ómirlik joldası. [11,4]. Mısalı, Bala
– erli-
zayıptıń
dánekeri [15,38], Qádirli bolsa, ólgenshe,
Qatınnıń
kúni er menen,
Qádirsiz bolsań
zayıpqa
, Kúniń óter sher menen [15,123].
Báybishe
– kúndes eki hayaldıń úlkeni [8,37]
Toqal
– birinshi hayaldan keyin, onıń ústine alınǵan hayal [14,183].
Mısalı,
Báybishe
– quday buyrıǵı,
Toqalǵa
toqal
iyttiń quyrıǵı [15,22],
Báybishege
malın berer,
Toqalǵa
janın berer [15,22],
Báybisheniń
asın
toqal
qızǵanar
[15,126], Keshegi kelgen
toqallar
, Attı minip qaqańlar [15,152].
Qaraqalpaq tiliniń sózlik quramında, gónergen sózler toparı da ushırasadı. Olar
arasında malay – shorı, qul – kániz usaǵan tarıyxıy sózlerdi ushıratamız. Bunday
jınıslıq máni ańlatıwshı sózler qul, kúń túrinde túrkiy runikalıq estelikleri tilinde de
(VII-XIX ásir) qollanılǵan. Sonday-aq, malay, shorı, báybishe, toqal usaǵan sózler
qaraqalpaq klassik shayırları dóretpelerinde qollanılǵan[6,67]. Bul sózler leksikalıq
mánisi boyınsha jınıslıq mıni bildiretuǵın sózler qatarına kiredi.
Tul
– jesir. Kúyewi ólgen hayal. [14,218]
Jesir
– kúyewi ólgen hayal, tul qatın [9,201]. Túrkiy tillerinde qatın hám hayal
adamnıń jáne bir belgisin bildirip keletuǵın «tul» sózi bolıp, tiykarınan, turmısqa
shıǵıp, sońınan eri menen ajırasqan yamasa eri qaytıs bolıp qayta turmısqa shıqpaǵan
hayaldı ańlatadı. Bul sóz eski jazba esteliklerinde «jesir, tul xatun» mánilerin bildirip,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
96
2181-3187
tiykarınan hayal adamlarǵa qarata qollanılǵan. Házirgi túrkiy tillerde tul (qaraqalpaq,
qazaq, ózbek, qırǵız), dul (túrkmen) túrinde qáliplesken. Bul atamanıń tiykarǵı mánisi
«boydaq» sóziniń antonimi bolıp, «hayal adamnıń ersiz, bası bos» ekenligin
bildiredi[4,95]. Mısalı,
Jesir
elge sıyar ma? Jetim asqa toyar ma? [15,75],
Jesir
hayal
jelbuwaz [15,20], Bayımdı alǵan qudaydıń, Kelini
jesir
qalsın, [15,93], Aǵayinniń
urısı,
Tul
qatınnıń julısı [15,23].
Kúndes
. Bir adamnıń kóp hayalları bir-birine kúndes boladı, kúyewi birew bolǵan
kóp hayallar. [11,284]. Mısalı, Esikten
kúndes
kirse, Tesikten urıs kirer [15,20], Úyles
qatın
–
kúndes
, Aylas
qatın
– múńlas [15,92].
Kúndestiń
kúni qursın. [15,144],
Kúndestiń
kúnin bermesin. [15,144]. Ópepek dawısın esitpey, Kún jawdırıp ashılmas,
Kúndesi
bar úydiń, Kúnde shawqımı basılmas [15,150].
Ene
. 1. Ana, sheshe. Neke jaǵınan tuwısqanlıq atama. Hayal adam ushın
kúyewiniń tuwǵan anası, qáyin atasınıń anası da ene bolıp esaplanadı. 2. Hayaldıń
kúyewiniń anası. Janlı-janıwarlardıń balalarınıń, tólleriniń anası [10,244].
Búgingi kúnde «qáyin ene» mánisin ańlatatuǵın ene ataması dáslep «ana» mánisin
bildirgen. Kópshilik túrkiy tillerde ene ataması ana sózi menen mániles bolıp keledi.
Ene ataması Maxmud Qashǵariydiń sózliginde ana, hana formalarında berilip, «ana»
mánisin bildirgenligi aytıladı.[4,79] Mısalı, Anadan altaw tuwǵansha,
Eneden
ekew
bol, [15,13],
Ene
gezer, qız gezer, Qıysıq shatpanı kim dúzer [15,38], Atalı jetim xor
jetim,
Eneli
jetim zor jetim [15,39],
Enesi
tepken qulınnıń eti awırmas [15,162].
Búgingi kúnde awızeki sóylew stilinde de, jazba stilde de ene ataması ana
mánisinen qáyin ene mánisine pútkilley ótip, kúyewdiń anası mánisin bildiriw ushın
jumsaladı. Qáyin ene dep tolıq aytpay, ene formasında kelin tárepinen tabu sóz retinde
aytıladı. Biraq, zamannıń rawajlanıwı menen basqa tiller óz tásirin tiygizbey qoymadı.
«Házirgi waqıtta ene atamasın tikkeley atamay, onıń ornına apa ataması menen
qollanıw qaraqalpaq sóylew tilinde dástúrge aylanǵan. Degen menen, ayırım
shaǵaraqlarda rus tiliniń tásiri arqalı jas kelinshekler enesine mama dep qollanılıwı
kóbeyip barmaqta. Tilimizde qáliplesken qádelerge baylanıslı ene atamasın qollanıw
biziń xalqımızdıń úrp-ádet dástúrlerine ılayıq milliyligimizdi anıqlaydı»[4,79]. Ene
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
97
2181-3187
atamasın qollanıw awıllıq jerlerde kóbirek saqlanǵanlıǵın kóriwimizge boladı. Sebebi,
awıl táreplerde qaraqalpaq xalqınıń milliy úrp-ádet dástúrleri qalalıq jerlerge
qaraǵanda kóbirek saqlanǵan hám bunday aymaqlarda jası úlkenler tárepinen milliy
dástúrlerdı saqlap qalıw ushın háreket etiledi, ayırım háreketler sınǵa alınıp tártipke
salınıp tuadı. Biz naqıl-maqallardıń quramında usınday hayal mánisin bildiriwshi
tuwısqanlıq atamaların ushıratıwımızǵa boladı. Mısalı, Qayǵı joqta qayǵı boldı,
Qáyin
enemniń
ólgeni [15,24], Jaqın menen alıstıń, Ekewinde máni bar, Qudaǵay menen
eneniń
, Úyge kerek sáni bar [15,102].
Ógey
– aldıńǵı kúyew yamasa hayaldan bolǵan perzentler házirgi kúyew yamasa
hayalǵa hám de olardıń tuwısqanlarına, sonday-aq, házirgi kúyew yamasa hayal hám
olardıń tuwısqanları aldıńǵı kúyew yamasa hayaldan bolǵan balalarǵa qarata
qollanılatuǵın sóz [12,341].
Ógey ene
– ógey ana mánisinde qollanılǵan. Ógey sózi basqa, ózge degen mániste
qollanıladı. Ógey bala, ógey qız sıyaqlı sózlerde de qollanıladı. Ógey ene bolsa bul
perzentti dúnyaǵa keltirgen anası emesligin bildiredi hám kóbinese ógey ana tuwǵan
anaday bola almaslıǵı aytıladı. Mısalı, Qardıń suwı qandırmas,
Ógey
ene tındırmas
[15,46].
Biykesh
– bir hayaldıń kúyewiniń qarındası, kishi qız úkesi. [8,106]. Biykesh bul
kelinshektiń kúyewiniń tuwısqan yamasa urıwlas, aǵayin qarındası. Qaraqalpaq
xalqında kúyewiniń ata-anası hám jaqınlarınıń atı kelin tárepinen aytılıwına tıyım
salınǵanlıqtan kelin olardı arnawlı at penen shaqıratuǵın bolǵan. Solardıń biri biykesh
ataması. Mısalı, Jeńgesi kúnshil bolsa,
Biykeshi
kekshil boladı [15,99], Bir kempir bir
kempirdi «
biykesh
» deydi, Bir kempirge bir kempir, «Óybey,
qız
-ay, sóytós» - deydi
[15,138].
Kelin
. Balasınıń yamasa inisiniń hayalı. 2. Aǵayin-tuwǵanlardıń ózinen
kishilerdiń hayallarına qarata qollanılatuǵın sóz. 3. Hámme jas hayallarǵa qarata
aytılatuǵın sóz [11,102].
Kelin sózi tuwısqanlıq atama sıpatında nekeden keyin payda bolǵan bolıp, kelin
(qaraqalpaq), келін (qazaq), kelin (ózbek), gelin (túrkmen) sıyaqlı fonetikalıq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
98
2181-3187
variantlarda qáliplesken. Túrkiy tillerdiń jazba esteliklerinde kólin, kэlin formalarında
qollanılǵan [16,392]. Mısalı,
Kelinniń
ayaǵınan, Shopannıń tayaǵınan
[15,20],Qaynaǵa aybatlı bolsa, Kelini uyatlı bolar [15,25], Bayımdı alǵan qudaydıń,
Kelini
jesir qalsın [15,93], Qaynaǵasına qasın qaqqanı,
Kelindi
quday atqanı [15,102].
Kelinshek sózi qaraqalpaq tilinde eki mánide qollanıladı: 1. «Jańa túsken kelin».
2. Hayalı [4,85]. Mısalı,
Kelinshektiń
betin kim ashsa, Kózine sol ısıq kóriner [15,94],
Bayı ólgen
qatın
kelinshek
bolar,Gedey bolar bala erinshek bolar [15,60].
Abısın
. Eki aǵayinli jigittiń úlkeniniń kelinshegi kishkenesiniń kelinshegine
abısın boladı [7,25]. Tuwısqan yamasa bir urıwdaǵı adamlardıń hayalları bir-birine
abısın boladı. Bul atama ayırım túrkiy tillerde onsha ózgeriske ushıramaǵan formada
qollanıladı: qazaq, qırǵız, xakas hám shor tillerinde abızın//abısın,bashqurt tilinde
anhын, ózbek tilinde ovsin. Ayırım izertlewshiler abısın sózin abı «jasırıw» hám -
zın//sın (affiks) bóleklerine ajıratadı [18,34]. Mısalı, Aǵayın tatıw bolsa at kóp,
Abısın
tatıw bolsa as kóp [15,23], Aǵayiniń barda dushpanım joq deme,
Abısınıń
barda
kúndesim joq deme [15,24],
Abısın
aǵarıp aldıńa túspesin, Qarayıp keynińde qalmasın
[15,25], Abısın tırnasar, Qaytıp kelip sırlasar [15,75].
Jeńge
– ájaǵasınıń hayalı, dayısınıń hayalı, ulıwma jası úlken aǵayinleriniń
hayalları. Qaraqalpaqlarda jaqın bolsın-bolmasın ózinen úlken adamnıń hayalın jeńge
dep atay beredi. Jeńge sózi tuwısqanlıq atamalarınıń biri bolıp, ulıwma túrkiy tillerge
ortaq sóz, bul sóz házirgi túrkiy tillerde jeńge (qaraqalpaq), jeńge (qazaq), yanga
(ózbek), eńńe (túrkmen) fonetikalıq variantlarda ushırasadı [4,89]. Mısalı, Sheshesi
súygenniń qızın súyme,
Jeńgesi
súygenniń qızın súy [15,23],
Jeńgem
jaman bolsa da
jaǵam jaqsı, Ózim jaman bolsam da, aǵam jaqsı [15,54],
Jeńgege
jalǵaspaǵan qızdıń,
Kúnniń kúni kelgende, Qusı qumǵa túser... [15,116].
Burınǵı waqıtları qaraqalpaq xalqında birneshe er balası bar shańaraqtaǵı úlken
bala qanday da bir sebepke baylanıslı dúnyadan ótse hám onıń jas hayalı jesir qalsa sol
qaytıs bolǵan balanıń kelinshegin kúyewiniń inisine nekelep bergen. Yaǵnıy,
úylenbegen inisi qaytıs bolǵan aǵasınıń kelinshegine (óz jeńgesine) úyleniwi kerek
bolǵan. Sebebi, náresteler jetim qalmasın, anası basqa birewge turmısqa shıqsa balaları
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
99
2181-3187
jat adamǵa ógey bala bolıp qalmasın degen maqsette bul dástúr saqlanǵan. Mısalı, At
ólse sawır miyras, Aǵa ólse,
jeńge
miyras [15,121] degen naqılda da sol dástúr názerde
tutılǵan.
Jeńge sóziniń xalıq arasında basqa da mániste qollanılıwı haqqında maǵlıwmatlar
bar. «Jeńge sóziniń joqarıdaǵı mánisi menen birge jańa turmıs qurmaqshı bolıp júrgen
jigit penen qızdıń arasına túsip, olardı bir-biri menen ushırastırıp júretuǵın hayalǵa da
(geyde erkek adamǵa da) qarata aytıladı. Túrkiy tillerdegi etnografiyalıq nızam
tiykarında jeńge, yaǵnıy qız hám jigittiń tuwısqanları tárepinen tayınlanǵan hayallar
(jeńgeleri) belgili bir waqıtqa shekem taza kelin hám kúyewdiń xızmetshileri sıpatında
olarǵa ózleriniń keńeslerin berip turadı. Ózinen jası úlken basqa hayalǵa da jeńge
yamasa jeńgey sózleri qollanıladı» [4,89]. Mısalı, Qız
jeńge
ushın,
Jeńge
teńge ushın
[15,62], Jolı bolar jigittiń,
Jeńgesi
shıǵar aldınan [15,65], Temeki teginge emes,
teńgege keler, Jigit qızdan burın
jeńgege
keler [15,121].
Kishe.
Qaraqalpaq tilinde kishe ataması «ájaǵasınıń hayalı» degendi, geyde
tuwǵan anasın bildiredi. Bul sóz sonday-aq húrmet retinde ruwlas, awıllas, basqa
biytanıs hayallarǵa da qollanıladı. Kishe sózi etimologiyalıq jaqtan kishi sózi menen
baylanıslı [4,88]. Qaraqalpaqlarda burın perzent ózin dúnyaǵa keltirgen ata-anasın
ájaǵa, kishe dep ataytuǵın bolǵan. Bunıń tiykarǵı sebebi dúnyaǵa kelgen náreste
kempir-ǵarrı (perzenttiń óz ákesiniń ata-anası)nıń balası sıpatında qaralǵanlıǵı edi.
Hátte, perzentti tuwǵan anasına óziniń tuńǵısh perzentiniń atın aytıw da qadaǵan
etilgen. Sebebi, ol óziniń tuńǵısh perzentin ata-enesiniń balası yamasa qızı sıpatında
qarap oǵan biykeshleri yáki qáyinlerine at qoyǵanı sıyaqlı óz aldına arnawlı at qoyıp
shaqıratuǵın bolǵan. Bul at penen tek kelin (óziniń anası) shaqıradı da, shańaraqtıń
qalǵan aǵzaları tárepinen óziniń hújjettegi atı menen shaqırılǵan. Búgingi kúnde bul
dástúr tek ayırım awıllıq jerlerde ǵana saqlanıp qalǵan. Al, kishe ataması menen óziniń
tuwǵan aǵası yamasa áǵayin ajaǵalarınıń kelinsheklerin ataw ele dawam etip kelmekte.
Mısalı, Sheshesi maqtaǵan qızdı alma,
Kishesi
maqtaǵan qızdan qalma. [15,65], Keshe
onı
kishe
dese, Búgin qalay sheshe deydi. [15,151].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
100
2181-3187
Jawan
– jas kelinshek. [10,336]. Turmısqa shıqqan, biraq ele jas kelinshek jawan
dep aytıladı. Mısalı, Atqa bergisiz qunan bar, Qızǵa bergisiz jawan bar [15,165], Jawan
teńge taqpas, Awırıwǵa áńgime jaqpas [15,142],
Qudasha
– kelin hám kúyewdiń tárepleriniń kelin jastaǵı hayal jınısına –
qarındası, sińlilerine qarata aytılatuǵın atama[4,86]. Qudalar táreptegi kúyewdiń yáki
kelinniń ózlerinenkishkene qarındası yamasa sińlisi. [12,27]. Mısalı,
Qudasha
menen
quda oynar, Quw shóp penen bóri oynar [15,26], Et jemeseń ólmeyseń, Etegińdi jap
qudasha
[15,74], Qulaǵırdaǵı
qudashaǵa
, Sálem aytıń ońashada [15,100], Úydegi
qudasha
– qudasınıń azıǵı, Dúzdegi
qudasha
– qudasınıń at qazıǵı [15,111].
Qudaǵay
– kúyew menen kelin tárepiniń úlken jastaǵı hayal adamlarına – anaları,
kempir apaları yamasa aǵayin hayallarına qarata aytılatuǵın atama[4,85]. Bir-birine qız
berip, qız alǵan adamlardıń hayalları. [12,26] Mısalı, Asım-suwım barında,
Qudaǵay
kelin atandım, Asım-suwım ketken soń, Qomaǵay kelin atandım [15,20], Biziń kerbaz
qudaǵay, Tayaqlap úyden quwmaǵay [15,73],
Qudaǵay
qurdastay bolsın, Qudań
dostıńday bolsın [15,103].
Hár bir millettiń milliyligin, úrp-ádetin, salt-dástúrin sáwlelendiriwde, jas áwladtı
tárbiyalawda naqıl-maqallardıń roli áhmiyetli. Naqıl maqallar jámiyettiń barlıq
qatlamların awızbirshilikli bolıwǵa, sadıqlıqqa, miynet súygish bolıwǵa, jaqsı-jamandı
ajırata biliw sıyaqlı taǵı da basqa eń jaqsı pazıyletlerdi boyına sińdiriwge shaqıradı.
Usınday tildiń biybaha ǵáziynesin hár tárepleme izertlew, áwladtan-áwladqa miyras
etip qaldırıw biziń baslı wazıypamız. Solay eken, biz de naqıl-maqallar quramındaǵı
genderlektlerdi izertley otırıp, naqıl maqallar tiliniń júdá bay ekenliginiń gúwası
boldıq. Qaraqalpaq xalıq naqıl-maqallarında hayal adamnıń genderlik kórinisi
kóbinese úy biykesi, bala tárbiyası menen shuǵıllanıwshı insan sıpatında berilgen.
Solay eken, naqıl-maqallarda hayal koncepti jiyi qollanılǵan. Qaraqalpaq til biliminde
naqıl-maqallarda genderlik koncepti ele óz aldına arnawlı izertlenbegen máselelerdiń
biri bolıp esaplanadı.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
101
2181-3187
Paydalanılǵan ádebiyatlar:
1.
Абдиназимов Ш. "Хаял сөзи хаққында"//Вестник КГУ им. Бердаха. -Нукус,
2015. -№4. -Б.
2.
Бегжанов Т. Термины родства в Муйнакском говоре каракалпакском
языка. // вопросы диалектологих тюркских языков. – Баку. 1966.
3.
Бикбулатов Н. В. Башкирсая система родства. -М.: Наука. 1981.
4.
Даўлетмуратова З. У. Қарақалпақ тилинде ту
ў
ысқанлық атамалары.
Кан.дисс.Нөкис. 2010.
5.
Доспанов О. Қарақалпақ тили қубла диалектиниң лексикасы. –Нөкис.
Қарақалпақстан. 1977. Б. 129-166;
6.
Кононов А. Н. грамматика языка тюркских рунических памятников VII-IX
веков. – Л., 1980.
7.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. I том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
8.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. II том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
9.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. II том. Нөкис. Қарақалпақстан.
1984.
10.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. III том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
11.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. IV том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
12.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. V том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
13.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VI том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
14.
Қарақалпақ тилиниӊ түсиндирме сөзлиги. VII том. Нөкис. Қарақалпақстан.
2023.
15.
Қарақалпақ фольклоры. 88 том. Нақыл-мақаллар. Нөкис. Илим. 2015.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
102
2181-3187
16.
Малов С.Е. Памятники древнетюркской письменности. -М. -Л., 1951.
17.
Мухамедова Р. Г. Терминология родства и свойства у татар мишарей в
Мордовской АССР. Материялы по татарской диалектологии. -Казань. 1962.
18.
Цинциус В. И. К этимологии алайских терминов родства. Очерки
сравнительной лексикологии алтайских языков. -Д. :Наука, 1972.
19.
Шоқым Г. Гендерлік лингвистика негіздері: [Мәтін] : оқулық/ Г. Шоқым. -
Алматы: Экономика, 2012.
20.
Ысқақов А. Қазақ тілінің этимологиялық сөздігін жасаў мәселелері // Қазақ
тілі менен әдебиеті, - №5.
21.
Юсупов Х. Г. Термины родства в башкирском языке. // Вопросы
башкирском филологии. -М. 1981.
