ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
85
2181-3187
AVTOMOBIL UZATMALAR QUTISINING TEXNIK XIZMAT
KO‘RSATISH BOSQICHLARI VA ULARNING AHAMIYATI.
Aliyev Nizomjon Karimjonovich
Izboskan tuman 2-son politexnikumi
Avtomobil uzatmalar qutisiga servis xizmat ko'satish fani o'qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada avtomobil uzatmalar qutisining texnik xizmat
ko‘rsatish bosqichlari, ularning har biri bajariladigan ishlar, qo‘llaniladigan usullar va
ushbu xizmatlarning transport vositasi umumiy texnik holatiga ta’siri yoritilgan.
Shuningdek, texnik xizmat ko‘rsatishning muntazamligi uzatmalar qutisining ishlash
muddatini uzaytirishdagi roli tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar:
Avtomobil, uzatmalar qutisi, texnik xizmat, parvarishlash,
diagnostika, moy almashtirish, xizmat bosqichlari.
Avtomobil uzatmalar qutisi (transmissiyasi) transport vositasining muhim
tarkibiy qismi bo‘lib, dvigateldan g‘ildiraklarga aylanish momentini yetkazadi. Uning
to‘g‘ri ishlashi avtomobilning harakatlanish sifati, yonilg‘i sarfi va ekspluatatsiya
ishonchliligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, uzatmalar qutisiga muntazam
texnik xizmat ko‘rsatish avtomobil egasi yoki texnik mutaxassis uchun zaruriy
jarayondir. Ushbu maqolada texnik xizmat ko‘rsatish bosqichlari hamda ularning
samaradorligi tahlil qilinadi.
Avtomobil uzatmalar qutisining (transmissiya) texnik xizmat ko‘rsatish
bosqichlari va ularning ahamiyatini quyida batafsil bayon qilaman. Uzatmalar qutisi
avtomobilning eng muhim komponentlaridan biri bo‘lib, uning to‘g‘ri ishlashi dvigatel
quvvatini g‘ildiraklarga uzatish, yoqilg‘i tejamkorligini ta’minlash va haydash
qulayligini oshirishda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Quyida har bir bosqich va uning
ahamiyati kengroq yoritiladi.
Transmissiya yog‘ini tekshirish va almashtirish
Jarayon:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
86
2181-3187
- Tekshirish: Transmissiya yog‘ining sathi maxsus o‘lchagich (dipstick) yoki
servis markazidagi maxsus uskunalar yordamida tekshiriladi. Yog‘ning rangi, hidi va
viskozligi ko‘rikdan o‘tkaziladi. Toza yog‘ odatda qizil yoki sariq rangda bo‘ladi
(avtomat uzatmalar qutisi uchun), ammo ifloslanganda qoramtir yoki kuygan hidga ega
bo‘ladi.
- Almashtirish: Yog‘ to‘liq yoki qisman almashtiriladi. To‘liq almashtirish uchun
maxsus uskunalar yordamida eski yog‘ to‘kib tashlanadi, yangi yog‘ quyiladi. Agar
filtr mavjud bo‘lsa, u ham almashtiriladi.
- Interval: Odatda har 30,000–60,000 km yoki 2–3 yilda (ishlab chiqaruvchi
ko‘rsatmalariga qarab). Qo‘l uzatmalar qutisida (manual) bu muddat uzunroq bo‘lishi
mumkin (60,000–100,000 km).
Ahamiyati:
- Moylash: Yog‘ uzatmalar qutisidagi viteslar, podshipniklar va boshqa
harakatlanuvchi qismlarni moylaydi, bu ishqalanishni kamaytiradi.
- Sovutish: Yog‘ issiqlikni tarqatib, qismlarning haddan tashqari qizib ketishini
oldini oladi.
- Himoya: Yog‘ ichki qismlarni korroziyadan va aşınmadan himoya qiladi.
- Samaradorlik: Sifatsiz yoki eskirgan yog‘ uzatma sifatini pasaytiradi, bu esa
yoqilg‘i sarfini oshiradi va haydash qulayligini kamaytiradi.
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Faqat ishlab chiqaruvchi tomonidan tavsiya etilgan yog‘ (masalan, ATF –
Automatic Transmission Fluid yoki maxsus sintetik yog‘lar) ishlatilishi kerak.
- Yog‘ sathining kam yoki ortiqcha bo‘lishi uzatmalar qutisiga zarar yetkazadi.
. Transmissiya filtrlarini tekshirish va almashtirish
Jarayon:
- Tekshirish: Filtr uzatmalar qutisining ichki yoki tashqi qismida joylashgan
bo‘lib, yog‘ oqimi orqali axloqsizlik va metall zarralarni ushlab turadi. Filtrning tiqilib
qolganligi tekshiriladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
87
2181-3187
- Almashtirish: Agar filtr iflos bo‘lsa, uni yangisiga almashtirish kerak. Ba’zi
avtomobillarda filtr bir martalik, boshqalarida tozalanadigan bo‘ladi.
- Interval: Odatda yog‘ almashtirish bilan birga, har 30,000–50,000 km.
Ahamiyati:
- Temizlik: Filtr yog‘dagi mayda zarralarni ushlab, uzatmalar qutisining ichki
qismlarini shikastlanishdan himoya qiladi.
- Ish faoliyati: Tiqilib qolgan filtr yog‘ oqimini cheklaydi, bu esa uzatma
almashishda kechikish yoki silkinishlarga olib keladi.
- Uzoq umr ko‘rish: Toza filtr uzatmalar qutisining ishlash muddatini uzaytiradi.
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Ba’zi zamonaviy uzatmalar qutilarida filtr umuman bo‘lmasligi mumkin
(masalan, ba’zi CVT yoki DSG turlari). Bunday hollarda ishlab chiqaruvchi
ko‘rsatmalariga amal qiling.
Uzatmalar qutisi qismlarining vizual tekshiruvi
Jarayon:
- Tashqi ko‘rik: Uzatmalar qutisining tashqi yuzasi, muhrlar (salfetkalar),
ulanishlar va shlanglar yog‘ sizib chiqishi, yoriqlar yoki shikastlanish belgilariga
tekshiriladi.
- Ichki tekshiruv: Agar jiddiy muammo sezilsa, uzatmalar qutisi qisman yoki
to‘liq demontaj qilinib, ichki qismlar (viteslar, muftalar, podshipniklar) ko‘zdan
kechiriladi.
- Interval: Har bir texnik xizmat ko‘rsatishda yoki muammo belgilari (g‘alati
tovushlar, tebranishlar, uzatma almashishdagi muammolar) sezilganda.
Ahamiyati:
- Muammolarni erta aniqlash: Yog‘ sizib chiqishi yoki shikastlangan muhrlar
kichik muammo bo‘lib ko‘rinishi mumkin, ammo ular katta nosozliklarga olib keladi.
- Xavfsizlik: Shikastlangan qismlar haydash paytida uzatmalar qutisining to‘liq
ishdan chiqishiga sabab bo‘lishi mumkin, bu yo‘lda xavfli holatlarni keltirib chiqaradi.
- Tejamkorlik: Vaqtida aniqlangan muammolar qimmat ta’mirdan qutqaradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
88
2181-3187
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Yog‘ sizib chiqishi ko‘pincha muhrlar yoki qistirmalarning eskirganligidan kelib
chiqadi. Bunday hollarda faqat yog‘ qo‘shish muammoni hal qilmaydi; muhrlarni
almashtirish kerak.
Diagnostika va elektron boshqaruv tizimini tekshirish
Jarayon:
- Elektron diagnostika: Zamonaviy avtomobillarda uzatmalar qutisi elektron
boshqaruv bloki (ECU) orqali boshqariladi. Maxsus diagnostika uskunalari yordamida
xato kodlari o‘qiladi va sensorlar (masalan, tezlik sensori, bosim sensori) tekshiriladi.
- Mexanik tekshiruv: Agar elektronika bilan bog‘liq muammo aniqlanmasa,
mexanik qismlarning holati tekshiriladi.
- Interval: Muammo belgilari (uzatma almashishda kechikish, silkinish, g‘alati
tovushlar) sezilganda yoki har 50,000–100,000 km.
Ahamiyati:
- Aniqlik: Elektron boshqaruv tizimidagi nosozliklar uzatma sifatini pasaytiradi,
masalan, viteslar noto‘g‘ri almashishi yoki kechikishi mumkin.
- Tejamkorlik: Elektron diagnostika kichik muammolarni erta aniqlashga yordam
beradi, bu esa katta ta’mir xarajatlarini kamaytiradi.
- Haydash sifati: To‘g‘ri ishlovchi elektron tizim silliq va aniq uzatma almashishni
ta’minlaydi.
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Diagnostika faqat malakali mutaxassislar tomonidan maxsus uskunalar
yordamida amalga oshirilishi kerak.
- Ba’zi hollarda dasturiy ta’minotni yangilash uzatma muammolarini hal qilishi
mumkin.
Suyuqlik sathini muntazam tekshirish
Jarayon:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
89
2181-3187
- Sathni tekshirish: Ko‘pgina avtomobillarda transmissiya yog‘i sathi maxsus
o‘lchagich (dipstick) yordamida tekshiriladi. Ba’zi zamonaviy avtomobillarda bu
jarayon faqat servis markazida amalga oshiriladi.
- To‘ldirish: Agar yog‘ sathi past bo‘lsa, faqat tavsiya etilgan turdagi yog‘
qo‘shiladi.
- Interval: Har 10,000–15,000 km yoki har 6 oyda.
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Yog‘ sathini tekshirishda avtomobilning dvigateli isitilgan va tekis joyda
bo‘lishi kerak.
- Ortiqcha yog‘ quyish ham zararli, chunki bu muhrlarga bosim oshiradi va
oqishlarga olib keladi.
Muhrlar va qistirmalarni almashtirish
Jarayon:
- Tekshirish: Muhrlar va qistirmalar yog‘ sizib chiqishi yoki shikastlanish
belgilariga ko‘rikdan o‘tkaziladi.
- Almashtirish: Eskirgan yoki shikastlangan muhrlar va qistirmalar yangisiga
almashtiriladi.
- Interval: Yog‘ sizib chiqishi aniqlanganda yoki katta ta’mir vaqtida.
Ahamiyati:
- Yog‘ oqishini oldini olish: Muhrlar yog‘ning tashqariga chiqishini va
axloqsizlikning ichkariga kirishini oldini oladi.
- Ichki qismlarni himoya qilish: Muhrlar chang, suv va boshqa tashqi omillardan
uzatmalar qutisini himoya qiladi.
- Xarajatlarni kamaytirish: Vaqtida almashtirilgan muhrlar qimmatbaho ta’mirdan
qutqaradi.
E’tibor beriladigan jihatlar:
- Faqat original yoki sifatli ehtiyot qismlar ishlatilishi kerak, chunki sifatsiz
muhrlar tez eskiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
90
2181-3187
- Yog‘ sizib chiqishi sezilsa, muhrlarni darhol almashtirish kerak, chunki bu
muammo o‘z-o‘zidan yo‘qolmaydi.
Xulosa
Uzatmalar qutisiga muntazam texnik xizmat ko‘rsatish avtomobilning uzoq
muddatli va muammosiz ishlashini ta’minlaydi. Yog‘ va filtrlarning vaqtida
almashtirilishi, vizual va elektron tekshiruvlar, muhrlarning holatini kuzatish
uzatmalar qutisining ishonchli ishlashini kafolatlaydi.
Avtomobil uzatmalar qutisiga texnik xizmat ko‘rsatish jarayonlari, bosqichma-
bosqich amalga oshirilganda, transport vositasi ishlash muddatini uzaytiradi,
xavfsizlikni ta’minlaydi va ekspluatatsion xarajatlarni kamaytiradi. Har bir avtomobil
egasi yoki texnik xodim xizmat ko‘rsatish reglamentiga qat’iy amal qilishi kerak.
Texnik xizmat bo‘yicha milliy standartlar ishlab chiqilsin.
Servis markazlarida uzatmalar qutisi bo‘yicha maxsus mutaxassislar tayyorlansin.
Avtomobil egalari uchun texnik xizmat bosqichlari bo‘yicha raqamli ilova
yaratilishi maqsadga muvofiq.
Maktab va kasb-hunar ta’limi tizimida uzatmalar qutisining texnik xizmat
ko‘rsatish mavzusi alohida modullar asosida o‘rgatilsin.
Adabiyotlar.
1.
Avtomobil texnik xizmati va ta’mirlash–A. X. Hasanov, Toshkent, 2018.
2.
Avtomobil uzatmalar qutisi: qurilishi va ta’mirlash–R. T. Qodirov, Toshkent,
2020.
3.
Mexanik uzatmalar va ularni ta’mirlash texnologiyasi–B. Sh. Yusupov, Moskva,
2015.
4.
Avtomobil tizimlarining diagnostikasi va texnik xizmati–J. K. Karimov,
Toshkent, 2019.
5.
Transport vositalarining texnik ekspluatatsiyasi–P. A. Ivanov, Sankt-Peterburg,
2017.
6.
Avtomobil uzatmalar qutisi nosozliklari va ularni bartaraf etish–M. R.
Ismoilov, Toshkent, 2021.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
91
2181-3187
7.
Zamonaviy avtomobil texnologiyalari–L. N. Petrov, Moskva, 2020.
8.
Avtomobil qismlarini tiklash va ta’mirlash–O. T. Sattorov, Toshkent, 2016.
