ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
79
2181-3187
O‘QUVCHILAR ORASIDA YO‘L HARAKATI QOIDALARIGA
RIOYA QILISH MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH METODLARI
Yunusov Ibrohimjon Nishanovich
Farg‘ona viloyati Quva tuman politexnikumi,
Yo‘l harakati qoidalari va harakat xavfsizligi fani o‘qituvchisi.
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ta’lim muassasalarida o‘quvchilar orasida yo‘l
harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini shakllantirishning dolzarbligi, mazmuni
va metodik yondashuvlari tahlil qilinadi. Yo‘l harakati madaniyati bo‘yicha
tushunchalarni chuqurlashtirish, xavfsiz yurish va harakatlanish ko‘nikmalarini
singdirish bo‘yicha samarali metodlar ko‘rib chiqiladi. Shuningdek, o‘quvchilarning
ongida mas’uliyat hissini uyg‘otish, ularni hayotiy vaziyatlarda to‘g‘ri yo‘l tutishga
o‘rgatish tamoyillari asosida tavsiyalar beriladi.
Kalit so‘zlar:
yo‘l harakati qoidalari, madaniyat, o‘quvchilar, xavfsizlik,
pedagogik metodlar, targ‘ibot, ongli harakat, profilaktika.
KIRISH
Bugungi kunda yo‘l harakati xavfsizligini ta’minlash jamiyatdagi har bir
fuqaroning, ayniqsa bolalar va o‘quvchilarning hayoti bilan bevosita bog‘liq
masalalardan biridir. Statistika ma’lumotlariga ko‘ra, bolalar ishtirokida yuz
berayotgan yo‘l-transport hodisalari soni barqaror darajada saqlanmoqda. Bu esa
maktab yoshidagi bolalar orasida yo‘l harakati qoidalari to‘g‘risidagi bilimlarni
kengaytirish, ularning mazmunini tushuntirish, harakat madaniyatini shakllantirish
bo‘yicha pedagogik ishlarni tizimli olib borishni taqozo etadi.
O‘quvchilar orasida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini
shakllantirish uchun quyida keltirilgan metodlar batafsil tasvirlanadi. Ushbu metodlar
o‘quvchilarda nafaqat yo‘l harakati qoidalarini bilish, balki ularga amal qilish odatini
shakllantirishga qaratilgan bo‘lib, turli yosh guruhlari va ta’lim muhitlariga
moslashtirilishi mumkin.
Interaktiv darslar va treninglar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
80
2181-3187
Maqsad: O‘quvchilarni qiziqtirish va faol ishtirokini ta’minlash orqali yo‘l
harakati qoidalarini o‘rganishni qulay va qiziqarli qilish.
- Tashkil qilish usullari:
- Viktorinalar va o‘yinlar: Yo‘l belgilarini tanib olish, svetofor signallari yoki
piyodalar o‘tish joylari haqidagi savollar asosida viktorinalar o‘tkazish. Masalan, “Bu
belgi nimani anglatadi?” yoki “Qaysi harakat xavfsiz?” kabi savollar berish.
- Rolli o‘yinlar: O‘quvchilarni “piyoda”, “haydovchi” yoki “yo‘l harakati
xodimi” sifatida harakat qilishga undash. Masalan, sinfda kichik bir yo‘l maketi tashkil
qilib, o‘quvchilar o‘z rollarida qoidalarga rioya qilishni sinab ko‘rishlari mumkin.
- Simulyatsiya dasturlari: Kompyuter yoki planshetlarda yo‘l harakati
simulyatorlaridan foydalanish. Bu o‘quvchilarga virtual muhitda xavfsiz
harakatlanishni o‘rganish imkonini beradi.
- Afzalliklari: O‘quvchilar faol ishtirok etadi, bu esa ma’lumotni yaxshiroq
eslab qolishga yordam beradi.
- Misol: Maktabda “Yo‘l harakati haftaligi” tashkil qilib, har kuni turli interaktiv
mashg‘ulotlar o‘tkazish (masalan, 1-kun: viktorina, 2-kun: simulyatsiya o‘yini).
Namunali ta’lim
Maqsad: O‘quvchilarga kattalar orqali ijobiy namuna ko‘rsatish orqali
mas'uliyatli xatti-harakatni o‘rgatish.
- Tashkil qilish usullari:
- O‘qituvchilarning o‘rnak bo‘lishi: O‘qituvchilar yo‘l harakati qoidalariga
rioya qilishda doimo namunali bo‘lishlari kerak. Masalan, maktabga kelishda yoki
ketishda yo‘lni faqat belgilangan o‘tish joylaridan kesib o‘tish.
- Ota-onalarni jalb qilish: Ota-onalarga farzandlari bilan yo‘lda xavfsiz
harakatlanish bo‘yicha suhbatlar o‘tkazishni tavsiya qilish. Masalan, yo‘lni kesib
o‘tishda qo‘lidan ushlab, qoidalarni tushuntirish.
- Ijtimoiy tarmoqlarda targ‘ibot: Maktabning ijtimoiy tarmoq sahifalarida
o‘qituvchilar va ota-onalarning xavfsiz harakatlanish bo‘yicha videolarini
joylashtirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
81
2181-3187
- Afzalliklari: O‘quvchilar o‘zlariga yaqin odamlarning xatti-harakatlarini taqlid
qilish orqali qoidalarni o‘zlashtiradilar.
- Misol: O‘qituvchilar maktab oldidagi yo‘lda o‘quvchilar bilan birga piyodalar
o‘tish joyidan foydalanishni ko‘rsatishadi.
Multimedia vositalaridan foydalanish
Maqsad: Zamonaviy texnologiyalardan foydalanib, o‘quvchilarga yo‘l harakati
qoidalarini vizual va esda qolarli tarzda yetkazish.
- Tashkil qilish usullari:
- Videoroliklar: Yo‘l harakati xavfsizligi bo‘yicha qisqa multfilmlar yoki
o‘quv videolarini namoyish qilish. Masalan, “Piyodalar uchun xavfsizlik” yoki
“Velosipedda harakatlanish qoidalari” haqida videolar.
- Interaktiv prezentatsiyalar: PowerPoint yoki Canva kabi vositalar yordamida
yo‘l belgilarini, svetofor ishoralarini va xavfli vaziyatlarni tushuntiruvchi slaydlar
tayyorlash.
- Mobil ilovalar: Yo‘l harakati qoidalarini o‘rgatuvchi ilovalarni sinf
mashg‘ulotlarida ishlatish. Masalan, bolalar uchun maxsus ishlab chiqilgan o‘quv
ilovalari.
- Afzalliklari: Vizual va eshitish vositalari yosh o‘quvchilarning e’tiborini jalb
qiladi va ma’lumotni uzoq muddat esda saqlashga yordam beradi.
- Misol: “Yo‘l harakati xavfsizligi” darsi doirasida “Piyodalar xavfsizligi”
haqidagi 5 daqiqalik animatsion videoni ko‘rsatish va undan keyin muhokama
o‘tkazish.
Amaliy mashg‘ulotlar
Maqsad:
O‘quvchilarga yo‘l harakati qoidalarini amalda qo‘llash
ko‘nikmalarini shakllantirish.
- Tashkil qilish usullari:
- Yo‘l maketlari: Maktab hovlisida yoki sinfda kichik yo‘l maketlari
(svetoforlar, yo‘l belgilar, piyodalar o‘tish joylari bilan) tashkil qilish. O‘quvchilar
ushbu maketlarda piyoda yoki haydovchi sifatida harakat qilishadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
82
2181-3187
- Real muhitda mashqlar: Mahalliy yo‘llarda, masalan, maktab yaqinidagi
xavfsiz hududda o‘quvchilar bilan birga yo‘lni kesib o‘tishni mashq qilish.
- Velosiped mashg‘ulotlari: Agar maktabda velosipedlar bo‘lsa, o‘quvchilarga
xavfsiz haydash qoidalarini o‘rgatish (shlem kiyish, yo‘l belgilariga rioya qilish).
- Afzalliklari: Amaliy mashg‘ulotlar o‘quvchilarga real hayotda qo‘llaniladigan
ko‘nikmalarni shakllantiradi.
- Misol: Maktab hovlisida svetofor va yo‘l belgilarini o‘rnatib, o‘quvchilar bilan
“Xavfsiz yo‘l” o‘yinini o‘tkazish.
Tadbirlar va kampaniyalar
Maqsad: O‘quvchilarning e’tiborini jalb qilish va ijtimoiy faollikni oshirish
orqali xavfsizlik madaniyatini targ‘ib qilish.
- Tashkil qilish usullari:
- Tematik haftaliklar: “Xavfsiz yo‘l” haftaligi tashkil qilib, har kuni turli
tadbirlar o‘tkazish (masalan, plakatlar tanlovi, shiorlar yaratish, yo‘l harakati bo‘yicha
ma’ruzalar).
- Plakatlar va shiorlar tanlovi: O‘quvchilardan yo‘l harakati xavfsizligi
bo‘yicha plakatlar chizishni yoki shiorlar yaratishni so‘rash. Eng yaxshi ishlarni
maktabda ko‘rgazma sifatida namoyish qilish.
- Mahalla bilan hamkorlik: Mahalliy jamoat tashkilotlari bilan birgalikda yo‘l
harakati xavfsizligi bo‘yicha aksiyalar o‘tkazish.
- Afzalliklari: Tadbirlar o‘quvchilarni ijodiy faoliyatga jalb qiladi va jamoaviy
mas'uliyatni oshiradi.
- Misol: “Yo‘lda xavfsiz bo‘l” shiori ostida maktabda plakatlar tanlovi o‘tkazish
va g‘oliblarni rag‘batlantirish.
Mutaxassislar bilan uchrashuvlar
Maqsad: Mutaxassislarning tajribasi orqali o‘quvchilarda qoidalarga rioya
qilish muhimligini anglatish.
- Tashkil qilish usullari:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
83
2181-3187
- Yo‘l harakati xodimlari bilan suhbatlar: Mahalliy yo‘l harakati politsiyasi
xodimlarini maktabga taklif qilib, ulardan qoidalar va ularning ahamiyati haqida
gapirib berishni so‘rash.
- Tibbiy xodimlar bilan uchrashuv: Yo‘l-transport hodisalari oqibatlari haqida
tibbiyot xodimlaridan ma’ruza tinglash.
- Tahlil va muhokama: Mutaxassislar bilan uchrashuvdan so‘ng o‘quvchilar
bilan hodisalarning oldini olish bo‘yicha muhokama o‘tkazish.
- Afzalliklari: Mutaxassislarning haqiqiy tajribasi o‘quvchilarga ta’sir qiladi va
mas'uliyatni oshiradi.
- Misol: Yo‘l harakati politsiyasi xodimini maktabga taklif qilib, o‘quvchilarga
yo‘l belgilarining ahamiyati haqida ma’ruza o‘qitish.
XULOSA
Yuqoridagi metodlar o‘quvchilar orasida yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish
madaniyatini shakllantirishda samarali bo‘ladi. Ularning muvaffaqiyati maktab,
o‘qituvchilar, ota-onalar va mahalliy jamoat o‘rtasidagi hamkorlikka bog‘liq. Agar
ushbu metodlarni qo‘llash bo‘yicha qo‘shimcha maslahatlar, misollar yoki ma’lum bir
yosh guruhiga moslashtirilgan yondashuv kerak bo‘lsa, iltimos, aniqlashtiring!
Shuningdek, agar ma’lumotni vizual tarzda, masalan, jadval yoki grafik shaklida
taqdim qilishni xohlasangiz, bu haqda xabar bering.
Yo‘l harakati qoidalariga rioya qilish madaniyatini shakllantirish o‘quvchilarning
hayoti va xavfsizligini ta’minlashda muhim omil bo‘lib, bu boradagi pedagogik
yondashuvlar tizimli va innovatsion bo‘lishi kerak. Faoliyatni faqat maktab
doirasidagina emas, balki oilaviy va ijtimoiy muhitda ham davom ettirish zarur.
Adabiyotlar.
1.
Ахмадиева Р. Ш. «Научно-педагогическое основание формирования
безопасности жизнедеятельности личности на дорогах» Учебно-методическое
пособие / Научный редактор Р. Н. Минниханов. Казань: ГУ «НЦ БЖД», 2011.
2.
Дулинова Л. Т. «Организация социальной реабилитации безнадзорных
детей и подростков» / Л. Т. Дулинова. – Москва: СТИ МГУС, 2000.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
84
2181-3187
3.
Коробейников И. А. «Нарушение развития и социальная адаптация» / И. А.
Коробейников. – Москва,2002.
4.
Морозова Е. И. «Проблемные дети и дети-сироты» / Е. И. Морозова –
Москва: НЦ ЭНАС, 2002
