Авторы

  • Amirov Farrux

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.esiiw.124756

Ключевые слова:

Metallar resiklingi ekologik samaradorlik energetik samaradorlik chiqindilarni kamaytirish barqaror rivojlanish energiya tejash.

Аннотация

Ushbu maqolada metallarni qayta ishlash (resikling) jarayonlarining ekologik va energetik jihatdan samaradorligi tahlil qilinadi. Asosiy urg‘u qayta ishlashning atrof-muhitga ijobiy ta’siri, energiya tejash imkoniyatlari hamda barqaror rivojlanishdagi o‘rni haqida berilgan. Shuningdek, ilmiy statistik ma’lumotlar asosida resiklingning iqtisodiy va ekologik afzalliklari yoritilgan.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

18

2181-3187

METALLAR RESIKLINGINING EKOLOGIK VA ENERGETIK

SAMARADORLIGI: ILMIY TAHLIL

ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ И ЭНЕРГЕТИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ

ПЕРЕРАБОТКИ МЕТАЛЛОВ: НАУЧНЫЙ АНАЛИЗ

Amirov Farrux

Islom Karimov nomidagi

Toshkent davlat Texnika unversiteti

Ilmiy rahbar:Datsent Saidova Malika

Metallurgiya yunalishi talabasi

Farruxamirov429@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu

maqolada

metallarni

qayta

ishlash

(resikling)

jarayonlarining ekologik va energetik jihatdan samaradorligi tahlil qilinadi. Asosiy

urg‘u qayta ishlashning atrof-muhitga ijobiy ta’siri, energiya tejash imkoniyatlari

hamda barqaror rivojlanishdagi o‘rni haqida berilgan. Shuningdek, ilmiy statistik

ma’lumotlar asosida resiklingning iqtisodiy va ekologik afzalliklari yoritilgan.

Kalit so‘zlar:

Metallar resiklingi, ekologik samaradorlik, energetik samaradorlik,

chiqindilarni kamaytirish, barqaror rivojlanish, energiya tejash.

Аннотация:

В данной статье анализируется экологическая и

энергетическая эффективность процессов переработки (рециклинга) металлов.

Основное внимание уделено положительному влиянию переработки на

окружающую среду, возможностям энергосбережения, а также её роли в

устойчивом развитии. Кроме того, на основе научной статистики освещаются

экономические и экологические преимущества рециклинга.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

19

2181-3187

Ключевые слова:

рециклинг металлов, экологическая эффективность,

энергетическая эффективность, сокращение отходов, устойчивое развитие,

энергия.

KIRISH

Bugungi kunda sanoatning jadal rivojlanishi, texnologik jarayonlarning

murakkablashuvi va aholining o‘sishi bilan birga chiqindilarning ko‘payishi global

muammolardan biriga aylangan. Xususan, metallarni ishlab chiqarish va ulardan

foydalanish natijasida katta miqdorda chiqindilar hosil bo‘lmoqda. Shu bilan birga,

yangi xom ashyoni qazib olish va qayta ishlash ko‘plab tabiiy resurslar, ayniqsa

energiya sarfini talab qiladi. Shu nuqtai nazardan metallar resiklingi ekologik va

energetik jihatdan muhim yechim sifatida qaralmoqda.

METALLAR RESIKLINGINING MOHIYATI

Resikling — bu foydalanilgan yoki ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘lgan

chiqindilarni qayta ishlash orqali ulardan yangi mahsulotlar olish jarayoni. Metallar

resiklingi temir, alyuminiy, mis, qo‘rg‘oshin kabi rangli va qora metallarni o‘z ichiga

oladi. Ushbu jarayon ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi:

• Sanoat chiqindilarini qayta ishlash

• Iste’moldan keyingi chiqindilarni qayta ishlash

Resikling orqali metallar qayta erib, yangi mahsulotlar tayyorlanadi. Bu esa xom

ashyo qazib olish ehtiyojini kamaytiradi.

Energiya tejaydi: Masalan, alyuminiyni rudadan olishga qaraganda uni qayta

ishlash 95% kam energiya talab qiladi.

• Chiqindilarni kamaytiradi: Metall chiqindilarining poligonlarda to‘planishi

kamayadi.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

20

2181-3187

• Tabiiy resurslarni saqlaydi: Qazilma rudalar kamayib borayotgan sharoitda bu

ayniqsa muhim.

• Sanoat rivojlanishiga xizmat qiladi: Metallurgiya, avtomobilsozlik, qurilish

kabi tarmoqlarga arzon va sifatli xomashyo yetkazib beradi.

ENERGETIK SAMARADORLIK

Metallarni qayta ishlash yangi metall ishlab chiqarishga nisbatan ancha kam

energiya talab qiladi.

Energiya tejash darajasi (metall bo‘yicha):

• Alyuminiy: qayta ishlashda 95% gacha energiya tejaydi.

• Mis: taxminan 85% energiya tejaydi.

• Po‘lat (temir): 60–70% energiya tejaydi.

• Qo‘rg‘oshin va rux: 60–75% energiya tejaydi.

• Birlamchi metall ishlab chiqarishda ruda qazib olish, maydalash, boyitish va

eritish kerak bo‘ladi. Bu jarayonlar juda ko‘p energiya talab qiladi.

• Resikllashda esa mavjud metall chiqindilari (masalan, alyuminiy qutilar, po‘lat

buyumlar) eritilib, tozalab, qayta mahsulotga aylantiriladi – bu esa kamroq energiya

bilan amalga oshadi.

Iqlimga ijobiy ta’siri:

Energiya tejash orqali:

• Issiqxona gazlari kamroq ajraladi.

• Uglerod izlari kamayadi.

• Iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladigan omillar kamayadi.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

21

2181-3187

Energetik samaradorlik – sanoatga foyda:

• Kam energiya sarfi – past ishlab chiqarish tannarxi.

• Tezroq ishlab chiqarish sikli – ko‘proq mahsulot.

• Elektr energiyasi va yoqilg‘i xarajatlari kamayadi.

ENERGIYA MANBALARIGA BOSIMNI KAMAYTIRISH

Resiklin

g

energiya manbalariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi, bu esa elektr

stansiyalariga bo‘lgan yukni yengillashtiradi va yashil energiyaga o‘tish jarayonini

tezlashtiradi. Metallarni rudadan olish ko‘p bosqichli va energiya sarflovchi jarayondir

(qazib olish, boyitish, eritish).

• Resikllash bu bosqichlarning aksariyatini chetlab o‘tadi, shuning uchun kam

energiya sarflaydi.

• Elektr energiyasi, gaz, ko‘mir va boshqa yoqilg‘i turlariga bo‘lgan talab

pasayadi.

• Bu esa ularning zaxiralarini tejaydi va uzoq muddatga yetishini ta’minlaydi.

Ko‘plab davlatlar energiyani import qiladi. Resikllash orqali ichki energiya

iste’moli kamayib, tashqi energiyaga qaramlik kamayadi.

• Katta sanoat korxonalarining energiyaga bo‘lgan bosimi kamayadi, bu esa

umumiy energiya ta’minotida muvozanatni saqlaydi.

• Kamroq energiya – kamroq yoqilg‘i yoqilishi – kamroq karbonat angidrid

(CO₂)

ajralishi.

. Iqtisodiy va global barqarorlikka ta’siri

IQTISODIY VA GLOBAL BARQARORLIKKA TA’SIRI

Metallar resiklingi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi:

• Korxonalar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

22

2181-3187

• Yangi ish o‘rinlari yaratiladi (resikling sektori orqali).

• Barqaror iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shiladi.

BMTning 2030 yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda

chiqindilarni boshqarish va resikling muhim o‘rin tutadi.

XULOSALAR

Metallarni resikling qilish bugungi kunda nafaqat ekologik, balki energetik va

iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. U orqali chiqindilar kamayadi, energiya

tejaladi, ekologik muvozanat saqlanadi va barqaror rivojlanish ta’minlanadi.

Shu

sababli, metallar resiklingini kengaytirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va

aholining ekologik madaniyatini oshirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1. Уткин Н.И. Цветная металлургия. М.: Металлургия, 2000 g.

2. Смирнов В.И. Mеталлургия меди и никеля. M.,Mеталлургия, 001,

3.Samadov. A.U Xoliqulov. D.B Saidova. M.S Metallar risikligi darislik 2020-yil 144-

185

4. Волобуев В.Ф. Довгий И.И., Анкудинов Н.В. Загатовка и переработка

вторичных металлов. Учебник для вузов. Харков: Металлургия, 2000 г.

5. Лоскутов Ф.М. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлуриздат. 2001г,

6. Шиврин Г.Н. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлурургия. 2000г.

7. Купряков Ю.П. Производство тяжелых цветных металлов. Харьков: Основа,

2003г.

8. Mеталлургия: Учебник для вузов. В.И.Коротич: УГTУ,2001 г.

9. Севряков Н.Н. Общая металлургия. M.: Mеталлургия. 2001 г.

10. Dаvriy nаshrlаr («Горный вестник Узбекистана», «TDTU хаbаrlаri», «Tехnikа

yulduzlаri», «Горный журнал», «Цветная металлургия», «Цветные металлы,

«Mинеральные ресурсы России», «Mining Journal», «Mining in Canada», «Mining

and Metallurgy», «Mining Technology»).


background image

ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ

https://scientific-jl.org/obr

Выпуск журнала №-70

Часть–4_ Мая –2025

23

2181-3187

11. Александренко А.В. Сбор и переработка металлической стружки. M.:

Mашиностроение.2000 г.

12. Худяков А.В. Tехнология вторичных цветных металлов M.: Mеталлургия.

2002 г

13. Санакулов К.С., Хасанов А.С. Переработка шлаков медного производства.

Ташкент: Фан, 2007

14. Intеrnеt-sаytlari:

http://www.elibrary.ru/menu_info.asp

– ilmiy elеktrоn kutubхоnа;

http://misis.ru

– Mоskvа po’lаt vа ќоtishmаlаr instituti;

http://www.mining-journal.com/mj/MJ/mj.htm

- Mining Journal;

http://www.minenet.com

– Mining companies;

Библиографические ссылки

Уткин Н.И. Цветная металлургия. М.: Металлургия, 2000 g.

Смирнов В.И. Mеталлургия меди и никеля. M.,Mеталлургия, 001,

Samadov. A.U Xoliqulov. D.B Saidova. M.S Metallar risikligi darislik 2020-yil 144

Волобуев В.Ф. Довгий И.И., Анкудинов Н.В. Загатовка и переработка

вторичных металлов. Учебник для вузов. Харков: Металлургия, 2000 г.

Лоскутов Ф.М. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлуриздат. 2001г,

Шиврин Г.Н. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлурургия. 2000г.

Купряков Ю.П. Производство тяжелых цветных металлов. Харьков: Основа,

г.

Mеталлургия: Учебник для вузов. В.И.Коротич: УГTУ,2001 г.

Севряков Н.Н. Общая металлургия. M.: Mеталлургия. 2001 г.

Dаvriy nаshrlаr («Горный вестник Узбекистана», «TDTU хаbаrlаri», «Tехnikа

yulduzlаri», «Горный журнал», «Цветная металлургия», «Цветные металлы,

«Mинеральные ресурсы России», «Mining Journal», «Mining in Canada», «Mining

and Metallurgy», «Mining Technology»).11. Александренко А.В. Сбор и переработка металлической стружки. M.:

Mашиностроение.2000 г.

Худяков А.В. Tехнология вторичных цветных металлов M.: Mеталлургия.

г

Санакулов К.С., Хасанов А.С. Переработка шлаков медного производства.

Ташкент: Фан, 2007

Intеrnеt-sаytlari:

http://www.elibrary.ru/menu_info.asp – ilmiy elеktrоn kutubхоnа;

http://misis.ru – Mоskvа po’lаt vа ќоtishmаlаr instituti;

http://www.minenet.com – Mining companies;