ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
18
2181-3187
METALLAR RESIKLINGINING EKOLOGIK VA ENERGETIK
SAMARADORLIGI: ILMIY TAHLIL
ЭКОЛОГИЧЕСКАЯ И ЭНЕРГЕТИЧЕСКАЯ ЭФФЕКТИВНОСТЬ
ПЕРЕРАБОТКИ МЕТАЛЛОВ: НАУЧНЫЙ АНАЛИЗ
Amirov Farrux
Islom Karimov nomidagi
Toshkent davlat Texnika unversiteti
Ilmiy rahbar:Datsent Saidova Malika
Metallurgiya yunalishi talabasi
Annotatsiya:
Ushbu
maqolada
metallarni
qayta
ishlash
(resikling)
jarayonlarining ekologik va energetik jihatdan samaradorligi tahlil qilinadi. Asosiy
urg‘u qayta ishlashning atrof-muhitga ijobiy ta’siri, energiya tejash imkoniyatlari
hamda barqaror rivojlanishdagi o‘rni haqida berilgan. Shuningdek, ilmiy statistik
ma’lumotlar asosida resiklingning iqtisodiy va ekologik afzalliklari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Metallar resiklingi, ekologik samaradorlik, energetik samaradorlik,
chiqindilarni kamaytirish, barqaror rivojlanish, energiya tejash.
Аннотация:
В данной статье анализируется экологическая и
энергетическая эффективность процессов переработки (рециклинга) металлов.
Основное внимание уделено положительному влиянию переработки на
окружающую среду, возможностям энергосбережения, а также её роли в
устойчивом развитии. Кроме того, на основе научной статистики освещаются
экономические и экологические преимущества рециклинга.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
19
2181-3187
Ключевые слова:
рециклинг металлов, экологическая эффективность,
энергетическая эффективность, сокращение отходов, устойчивое развитие,
энергия.
KIRISH
Bugungi kunda sanoatning jadal rivojlanishi, texnologik jarayonlarning
murakkablashuvi va aholining o‘sishi bilan birga chiqindilarning ko‘payishi global
muammolardan biriga aylangan. Xususan, metallarni ishlab chiqarish va ulardan
foydalanish natijasida katta miqdorda chiqindilar hosil bo‘lmoqda. Shu bilan birga,
yangi xom ashyoni qazib olish va qayta ishlash ko‘plab tabiiy resurslar, ayniqsa
energiya sarfini talab qiladi. Shu nuqtai nazardan metallar resiklingi ekologik va
energetik jihatdan muhim yechim sifatida qaralmoqda.
METALLAR RESIKLINGINING MOHIYATI
Resikling — bu foydalanilgan yoki ishlab chiqarish jarayonida hosil bo‘lgan
chiqindilarni qayta ishlash orqali ulardan yangi mahsulotlar olish jarayoni. Metallar
resiklingi temir, alyuminiy, mis, qo‘rg‘oshin kabi rangli va qora metallarni o‘z ichiga
oladi. Ushbu jarayon ikki asosiy yo‘nalishda amalga oshiriladi:
• Sanoat chiqindilarini qayta ishlash
• Iste’moldan keyingi chiqindilarni qayta ishlash
Resikling orqali metallar qayta erib, yangi mahsulotlar tayyorlanadi. Bu esa xom
ashyo qazib olish ehtiyojini kamaytiradi.
Energiya tejaydi: Masalan, alyuminiyni rudadan olishga qaraganda uni qayta
ishlash 95% kam energiya talab qiladi.
• Chiqindilarni kamaytiradi: Metall chiqindilarining poligonlarda to‘planishi
kamayadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
20
2181-3187
• Tabiiy resurslarni saqlaydi: Qazilma rudalar kamayib borayotgan sharoitda bu
ayniqsa muhim.
• Sanoat rivojlanishiga xizmat qiladi: Metallurgiya, avtomobilsozlik, qurilish
kabi tarmoqlarga arzon va sifatli xomashyo yetkazib beradi.
ENERGETIK SAMARADORLIK
Metallarni qayta ishlash yangi metall ishlab chiqarishga nisbatan ancha kam
energiya talab qiladi.
Energiya tejash darajasi (metall bo‘yicha):
• Alyuminiy: qayta ishlashda 95% gacha energiya tejaydi.
• Mis: taxminan 85% energiya tejaydi.
• Po‘lat (temir): 60–70% energiya tejaydi.
• Qo‘rg‘oshin va rux: 60–75% energiya tejaydi.
• Birlamchi metall ishlab chiqarishda ruda qazib olish, maydalash, boyitish va
eritish kerak bo‘ladi. Bu jarayonlar juda ko‘p energiya talab qiladi.
• Resikllashda esa mavjud metall chiqindilari (masalan, alyuminiy qutilar, po‘lat
buyumlar) eritilib, tozalab, qayta mahsulotga aylantiriladi – bu esa kamroq energiya
bilan amalga oshadi.
Iqlimga ijobiy ta’siri:
Energiya tejash orqali:
• Issiqxona gazlari kamroq ajraladi.
• Uglerod izlari kamayadi.
• Iqlim o‘zgarishiga sabab bo‘ladigan omillar kamayadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
21
2181-3187
Energetik samaradorlik – sanoatga foyda:
• Kam energiya sarfi – past ishlab chiqarish tannarxi.
• Tezroq ishlab chiqarish sikli – ko‘proq mahsulot.
• Elektr energiyasi va yoqilg‘i xarajatlari kamayadi.
ENERGIYA MANBALARIGA BOSIMNI KAMAYTIRISH
Resiklin
g
energiya manbalariga bo‘lgan ehtiyojni kamaytiradi, bu esa elektr
stansiyalariga bo‘lgan yukni yengillashtiradi va yashil energiyaga o‘tish jarayonini
tezlashtiradi. Metallarni rudadan olish ko‘p bosqichli va energiya sarflovchi jarayondir
(qazib olish, boyitish, eritish).
• Resikllash bu bosqichlarning aksariyatini chetlab o‘tadi, shuning uchun kam
energiya sarflaydi.
• Elektr energiyasi, gaz, ko‘mir va boshqa yoqilg‘i turlariga bo‘lgan talab
pasayadi.
• Bu esa ularning zaxiralarini tejaydi va uzoq muddatga yetishini ta’minlaydi.
•
Ko‘plab davlatlar energiyani import qiladi. Resikllash orqali ichki energiya
iste’moli kamayib, tashqi energiyaga qaramlik kamayadi.
• Katta sanoat korxonalarining energiyaga bo‘lgan bosimi kamayadi, bu esa
umumiy energiya ta’minotida muvozanatni saqlaydi.
• Kamroq energiya – kamroq yoqilg‘i yoqilishi – kamroq karbonat angidrid
(CO₂)
ajralishi.
. Iqtisodiy va global barqarorlikka ta’siri
IQTISODIY VA GLOBAL BARQARORLIKKA TA’SIRI
Metallar resiklingi nafaqat ekologik, balki iqtisodiy foyda ham keltiradi:
• Korxonalar ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
22
2181-3187
• Yangi ish o‘rinlari yaratiladi (resikling sektori orqali).
• Barqaror iqtisodiy rivojlanishga hissa qo‘shiladi.
BMTning 2030 yilgacha bo‘lgan barqaror rivojlanish maqsadlariga erishishda
chiqindilarni boshqarish va resikling muhim o‘rin tutadi.
XULOSALAR
Metallarni resikling qilish bugungi kunda nafaqat ekologik, balki energetik va
iqtisodiy jihatdan ham muhim ahamiyatga ega. U orqali chiqindilar kamayadi, energiya
tejaladi, ekologik muvozanat saqlanadi va barqaror rivojlanish ta’minlanadi.
Shu
sababli, metallar resiklingini kengaytirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va
aholining ekologik madaniyatini oshirish dolzarb vazifa bo‘lib qolmoqda
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Уткин Н.И. Цветная металлургия. М.: Металлургия, 2000 g.
2. Смирнов В.И. Mеталлургия меди и никеля. M.,Mеталлургия, 001,
3.Samadov. A.U Xoliqulov. D.B Saidova. M.S Metallar risikligi darislik 2020-yil 144-
185
4. Волобуев В.Ф. Довгий И.И., Анкудинов Н.В. Загатовка и переработка
вторичных металлов. Учебник для вузов. Харков: Металлургия, 2000 г.
5. Лоскутов Ф.М. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлуриздат. 2001г,
6. Шиврин Г.Н. Mеталлургия цвинца и цинка. M.: Mеталлурургия. 2000г.
7. Купряков Ю.П. Производство тяжелых цветных металлов. Харьков: Основа,
2003г.
8. Mеталлургия: Учебник для вузов. В.И.Коротич: УГTУ,2001 г.
9. Севряков Н.Н. Общая металлургия. M.: Mеталлургия. 2001 г.
10. Dаvriy nаshrlаr («Горный вестник Узбекистана», «TDTU хаbаrlаri», «Tехnikа
yulduzlаri», «Горный журнал», «Цветная металлургия», «Цветные металлы,
«Mинеральные ресурсы России», «Mining Journal», «Mining in Canada», «Mining
and Metallurgy», «Mining Technology»).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
23
2181-3187
11. Александренко А.В. Сбор и переработка металлической стружки. M.:
Mашиностроение.2000 г.
12. Худяков А.В. Tехнология вторичных цветных металлов M.: Mеталлургия.
2002 г
13. Санакулов К.С., Хасанов А.С. Переработка шлаков медного производства.
Ташкент: Фан, 2007
14. Intеrnеt-sаytlari:
http://www.elibrary.ru/menu_info.asp
– Mоskvа po’lаt vа ќоtishmаlаr instituti;
http://www.mining-journal.com/mj/MJ/mj.htm