ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
391
2181-
3187
OʻSIMLIKLARDA MIKROKLONAL KOʻPAYTIRISH
SAMARADORLIGIGA TA'SIR ETUVCHI OMILLAR
Dolimova Dilnozaxon Zulfiqorbek qizi
Andijon Davlat Universiteti,
Genetika va Biotexnologiya kafedrasi,
Oʻsimliklar fiziologiyasi yoʻnalishi, 2-kurs magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada mikroklonal koʻpaytirish texnologiyasining oʻsimliklarni
koʻpaytirishda qoʻllanilishi, uning ustunliklari va samaradorligiga ta'sir etuvchi
biologik, fizik-kimyoviy hamda texnologik omillar tahlil qilinadi. Mikroklonal
koʻpaytirish usuli orqali elita navlar va noyob genofondga ega oʻsimliklarni
ko‘paytirish, viruslardan xoli holatda saqlash va tez sur’atlarda koʻpaytirish imkoniyati
mavjud. Tadqiqotlar asosida samaradorlikni oshirishga xizmat qiluvchi asosiy omillar
ham koʻrib chiqilgan.
Kalit soʻzlar
Mikroklonal koʻpaytirish,
in vitro
madaniyat, o‘simlik gormonlari, ozuqa
muhitlari, regeneratsiya, sterilizatsiya, eksplant, somatik embriogenez.
Kirish
Hozirgi zamon qishloq xo‘jaligida yuqori sifatli va kasalliklarga chidamli
oʻsimlik navlarini qisqa muddatda va ko‘p miqdorda yetishtirish zaruriyati
kuchaymoqda.
Bu ehtiyojni qondirishda mikroklonal koʻpaytirish texnologiyasi muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston sharoitida qishloq xo‘jaligi ekinlari, mevali daraxtlar, dekorativ va dorivor
o‘simliklarning sog‘lom va genetik jihatdan barqaror ko‘chatlarini ishlab chiqarishda
ushbu usulning roli katta. Mikroklonal koʻpaytirish oʻsimliklarni toʻqima madaniyati
orqali steril va nazorat qilinadigan sharoitda koʻpaytirish imkonini beruvchi ilgʻor
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
392
2181-
3187
biotexnologik usuldir. Bu texnologiya orqali sogʻlom, bir xil genotipli, tez oʻsuvchi,
kasalliklarga chidamli va seleksiya jihatdan qimmatli o‘simliklar ko‘paytiriladi.
Ayniqsa, viruslardan holi holda koʻpaytirish, ekinlarning biologik xilma-xilligini
saqlash va noyob turlarni tiklashda bu metod muhim ahamiyat kasb etadi.
Mikroklonal koʻpaytirish texnologiyasining samaradorligi turli omillarga bogʻliq:
eksplantning fiziologik holati, ozuqa muhitining tarkibi, fitogormonlar nisbati,
sterilizatsiya darajasi, yorugʻlik va harorat rejimlari, pH darajasi va boshqa biologik
hamda fizik-kimyoviy sharoitlar. Bu omillarni chuqur o‘rganish orqali jarayonni
optimallashtirish va iqtisodiy jihatdan samarali tizimlarni yaratish mumkin.
Ushbu maqolada mikroklonal koʻpaytirish jarayonining bosqichlari, unga ta’sir
etuvchi omillar, xalqaro va mahalliy tajriba, amaliy qo‘llanish imkoniyatlari tahlil
qilinadi. Maqolaning maqsadi — mikroklonal koʻpaytirish samaradorligini oshirishga
xizmat qiluvchi omillarni aniqlash va O‘zbekiston sharoitida bu texnologiyaning
rivojlanish istiqbollarini ko‘rsatishdan iborat.
Mikroklonal ko‘paytirishning bosqichlari
Mikroklonal
koʻpaytirish
bir
necha
asosiy
bosqichlardan
iborat:
1) Eksplant tanlash — sog‘lom o‘simlikning barg, poyasi, kurtagi yoki ildiz
qismlaridan
namunalar
olish.
2) Sterilizatsiya — mikroorganizmlardan tozalash uchun eksplantlarni kimyoviy
vositalarda
qayta
ishlash.
3) Regeneratsiya — ozuqa muhitida kurtak yoki kallus hosil qilish.
4)
Sho‘rish
—
yangi
kurtaklarning
shakllanishi
va
ko‘payishi.
5)
Ildizlantirish
—
hosil
bo‘lgan
kurtaklardan
ildiz
chiqarish.
6) Akklimatizatsiya — laboratoriya sharoitidan tabiiy sharoitga o‘tkazish.
Samaradorlikka ta’sir qiluvchi omillar
Mikroklonal ko‘paytirishda quyidagi omillar muhim ahamiyatga ega:
- Eksplantning yoshi va turi: yosh barglar va apikal kurtaklar yuqori regeneratsiya
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
393
2181-
3187
qobiliyatiga
ega.
- Ozuqa muhiti: Murashige va Skoog (MS) formulasi eng keng qo‘llaniladi.
- Fitogormonlar: Sitoikin va auksinlar nisbati kurtak hosil qilish yoki ildiz hosil
qilishga
ta’sir
qiladi.
-
pH
darajasi:
Odatda
5.6–5.8
optimal
hisoblanadi.
- Yorug‘lik va harorat: 16/8 soat yorug‘lik/tun sikli va 23–26°C haroratda maksimal
natija olinadi.
Turli o‘simliklar misolida tajribalar
Kartoshka, olma, paxta, xrizantema kabi o‘simliklar ustida olib borilgan
tajribalarda, BAP (sitoikin) va NAA (auksin) gormonlari 1:0.1 nisbatda berilganida,
regeneratsiya ko‘rsatkichi 90% dan yuqori bo‘lgan. Olma navlarida esa 85–90%
kurtaklanish qayd etilgan.
Xalqaro tajriba
Hindiston, Xitoy, Niderlandiya va AQSh mikroklonal ko‘paytirishdan sanoat
miqyosida
foydalanmoqda.
Jumladan, Hindistonda banan va kartoshka ko‘chatlari laboratoriyada ko‘paytiriladi.
Niderlandiyada
esa
orxideya, roza
va
boshqa
dekorativ
o‘simliklar
har yili millionlab nusxada yetishtiriladi. Bu mamlakatlar tajribasi O‘zbekistonga ham
tadbiq etilishi mumkin.
O‘zbekiston sharoitida istiqbollar
O‘zbekistonda mikroklonal ko‘paytirish laboratoriyalarining soni cheklangan
bo‘lsa-da,
bu
sohada
potensial
yuqori.
Buxoro, Andijon, Samarqand, Toshkent viloyatlarida bir nechta tadqiqot muassasalari
faoliyat
yuritmoqda.
Ammo uskunalarning eskirganligi, malakali kadrlarning yetishmasligi muammodir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
394
2181-
3187
Tavsiyalar
1.
Viloyatlarda
zamonaviy
laboratoriyalar
tashkil
etish.
2.
Mahalliy
navlarga
mos
ozuqa
muhitlari
ishlab
chiqish.
3. Biotexnolog mutaxassislarini tayyorlash va xorijiy malaka oshirish dasturlarini
yo‘lga
qo‘yish.
4. Xalqaro ilmiy loyihalar doirasida grantlar jalb qilish.
Xulosa
Mikroklonal koʻpaytirish texnologiyasi o‘simliklarni sog‘lom va genetik jihatdan
toza
holatda
ko‘paytirish
imkonini
beradi.
Ushbu usul orqali nafaqat noyob va muhim genofondga ega o‘simliklar saqlab
qolinadi, balki ularning sonini ko‘paytirish, yangi navlarni yaratish va seleksiya
ishlarini jadallashtirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. Murashige T., Skoog F. (1962). A revised medium for rapid growth and bio assays
with tobacco tissue cultures. Physiol. Plantarum, 15: 473–497.
2. Abdullayeva D., Umarova G. (2021). O‘simliklarni in vitro sharoitda
ko‘paytirishning texnologik asoslari. O‘zFA Biologiya jurnali, №2.
3. Karimov A. (2020). O‘simliklar biotexnologiyasi. Toshkent: Fan nashriyoti.
4. Rasulov M. (2022). Mikroklonal ko‘paytirish orqali genetik barqaror o‘simliklarni
olish. Innovatsion agrar tadqiqotlar, №4.
5. International Plant Propagation Society. (2023). Micropropagation techniques.
www.ipps.org
