ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
358
2181-
3187
O‘QITUVCHILARNING O‘QUVCHILAR BILAN MULOQOT QILISH
USLUBLARI VA PSIXOLOGIK JIHATLARI
Mulikboyeva Dilorom Kuchqorovna
Samarqand viloyati Qo’shrabot tumani 64-maktab psixologi
Mulikboyev O’tkir Qo’chqor o’g’li
Samarqand viloyati Qo’shrabot tumani
75-maktab Boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Annotatsiya:
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi samarali muloqot ta’lim
jarayonining muhim tarkibiy qismidir. Ushbu maqolada o‘qituvchilarning o‘quvchilar
bilan muloqot qilish uslublari, bu jarayonda yuzaga keladigan psixologik omillar va
ularning ta’lim sifatiga ta’siri tahlil qilinadi. Shuningdek, samarali pedagogik
muloqotning asosiy tamoyillari va texnikalariga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
pedagogik muloqot, psixologik jihatlar, o‘qituvchi uslubi,
o‘quvchilar bilan munosabat, ta’lim jarayoni.
Kirish
Muloqot – bu shaxslararo munosabatlarning asosiy shakli bo‘lib, u har qanday
pedagogik faoliyatning ajralmas qismidir. O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi
muloqotning sifati nafaqat o‘quv jarayonining samaradorligini, balki o‘quvchilarning
psixologik holati va akademik muvaffaqiyatlarini ham belgilaydi.
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘qituvchilarning muloqot qilish uslublari turlicha
bo‘lishi mumkin. Ayrim o‘qituvchilar avtoritar uslubni qo‘llasa, boshqalar demokratik
yoki erkin muloqotga asoslangan yondashuvni afzal biladilar. Ushbu maqolada
pedagogik muloqotning turli uslublari, ularning o‘quvchilarga ta’siri va psixologik
xususiyatlari tahlil qilinadi.
Pedagogik muloqot va uning asosiy turlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
359
2181-
3187
O‘qituvchilarning o‘quvchilar bilan muloqot qilish uslublari quyidagi asosiy
toifalarga bo‘linadi:
Avtoritar (hukmron) uslub
O‘qituvchi qattiq nazoratni ushlab turadi, o‘quvchilarning fikr-mulohazalariga
kam e’tibor qaratadi.
Dars jarayoni qat’iy intizom asosida tashkil etiladi.
Ushbu uslub o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini cheklashi mumkin, ammo ba’zi
hollarda tartib-intizomni ta’minlashga yordam beradi.
Demokratik uslub
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi o‘zaro hurmat va hamkorlikka asoslangan.
O‘quvchilarning fikrlari inobatga olinadi, dars jarayoni interaktiv shaklda tashkil
qilinadi.
Ushbu uslub o‘quvchilarning ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirishga yordam
beradi.
Liberal (erkin) uslub
O‘qituvchi o‘quvchilarga mustaqil ravishda bilim olish imkoniyatini yaratadi.
Dars jarayonida ko‘proq muhokama, mustaqil ish va guruhiy loyihalar amalga
oshiriladi.
Ba’zi hollarda intizom masalalarida muammolar paydo bo‘lishi mumkin.
Psixologik omillar va ularning ta’lim jarayoniga ta’siri
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot jarayonida turli psixologik omillar
ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bular quyidagilardan iborat:
O‘qituvchining shaxsiyati
O‘qituvchining xulq-atvori, nutqi, hissiyotlarini boshqarish qobiliyati
o‘quvchilarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi.
Samimiy
va ochiq muloqot qiladigan o‘qituvchilar o‘quvchilarning
motivatsiyasini oshiradi.
O‘quvchilarning psixologik holati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
360
2181-
3187
O‘quvchilarning yoshi, emotsional holati va ijtimoiy muhitlari muloqot sifatiga
ta’sir qiladi.
Stress, qo‘rquv yoki o‘ziga ishonchsizlik kabi omillar o‘quvchilarning dars
jarayoniga jalb etilish darajasini kamaytirishi mumkin.
Teskari aloqa va baholash
O‘qituvchining o‘quvchilarga bergan bahosi va fikr-mulohazalari ularning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Tanqidiy yondashuv konstruktiv bo‘lishi kerak, aks holda, u o‘quvchining
motivatsiyasini pasaytirishi mumkin.
Samarali pedagogik muloqot tamoyillari
Samarali o‘qitish jarayonini tashkil etish uchun quyidagi tamoyillarga amal qilish
tavsiya etiladi:
O‘zaro hurmat va ishonch – O‘quvchilar va o‘qituvchi o‘rtasidagi ishonchli
munosabatlar o‘quv jarayonining samaradorligini oshiradi.
Faollikka undash – O‘quvchilarning dars jarayonida faol ishtirok etishi ularning
bilim olish jarayonini yaxshilaydi.
Individual yondashuv – Har bir o‘quvchining ehtiyojlari va shaxsiy
xususiyatlarini hisobga olish muhim.
Qiziqarli va interaktiv darslar – Zamonaviy pedagogik texnologiyalar va
innovatsion metodlardan foydalanish darslarni qiziqarli qiladi.
Xulosa
O‘qituvchi va o‘quvchi o‘rtasidagi muloqot samaradorligi ta’lim jarayonining
sifatini belgilovchi muhim omillardan biridir. Muloqotning avtoritar, demokratik yoki
liberal uslublari mavjud bo‘lsa-da, eng samarali natija beruvchi yondashuv – bu
demokratik va interaktiv uslublarning uyg‘unlashgan shaklidir.
O‘qituvchining shaxsiyati, o‘quvchilarning psixologik holati va samarali teskari
aloqa ta’lim jarayoniga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shu sababli, o‘qituvchilar pedagogik
muloqotni rivojlantirish bo‘yicha doimiy o‘z ustida ishlashlari va zamonaviy
metodlardan foydalanishlari lozim.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–4_ Мая –2025
361
2181-
3187
Samarali muloqot natijasida o‘quvchilarning bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqi
oshadi, ta’lim jarayoni esa yanada samarali va mazmunli bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Vygotsky, L. S. (1978). Mind in Society: The Development of Higher Psychological
Processes. Harvard University Press.
2.Rogers, C. R. (1980). A Way of Being. Houghton Mifflin Harcourt.
3.Maslow, A. H. (1954). Motivation and Personality. Harper and Row.
4.Azizxo‘jayev, I. (2019). Pedagogik mahorat. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
5.Hasanboyeva, O. (2021). Psixologik pedagogik jarayonlar. Toshkent: O‘zbekiston
Respublikasi Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi.
