ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
376
2181-3187
BOLALAR VA O‘SMIRLARNING SOG‘LOM TURMUSH
TARZINISHAKLLANTIRISHDA GIGIYENA VA PROFILAKTIKANING ILMIY
ASOSLARI
Andijon davlat chet
tillar instituti
Ilmiy rahbar:
Aliyeva Ra`no
Amanullayevna
Talaba:
Tolipova Nozila
Zafarjon qizi
Annotatsiya
Ushbu maqola bolalar va o‘smirlar salomatligini saqlash hamda ularni sog‘lom
turmush tarziga yo‘naltirishda gigiyena va profilaktika tadbirlarining ilmiy asoslari
tahlil qilingan. Sog‘lom turmush tarzi tushunchasi, uni shakllantirishda gigiyenaning
roli, yoshga mos ovqatlanish, jismoniy faollik, shaxsiy gigiyena, psixogigiyena va
atrof-muhit gigiyenasining ahamiyati yoritilgan. Profilaktika choralari orqali yuqumli
va surunkali kasalliklarning oldini olish, immunitetni mustahkamlash, va erta
diagnostikaning ahamiyati ilmiy nuqtai nazardan asoslab berilgan. Tadqiqotda,
shuningdek, ta’lim muassasalarida sog‘lom turmush tarzini shakllantirishga qaratilgan
pedagogik va tibbiy yondashuvlar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar: Sog‘lom turmush tarzi, bolalar salomatligi, o’smirlar sog‘ligi,
gigiyena qoidalari, shaxsiy gigiyena, profilaktika turlari, birlamchi profilaktika,
ikkilamchi profilaktika, uchlamchi profilaktika, tibbiy ko‘rik, emlash va vaksinalar,
to‘g‘ri ovqatlanish.
Annotation:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
377
2181-3187
this article analyzes the scientific foundations of hygiene and preventive measures
in maintaining the health of children and adolescents and guiding them toward a
healthy lifestyle. It highlights the concept of a healthy lifestyle, the role of hygiene in
its formation, age-appropriate nutrition, physical activity, personal hygiene,
psychohygiene, and the importance of environmental hygiene. The significance of
preventive measures in preventing infectious and chronic diseases, strengthening
immunity, and ensuring early diagnosis is scientifically substantiated. The study also
examines pedagogical and medical approaches aimed at promoting a healthy lifestyle
in educational institutions.
Keywords: Healthy lifestyle, child health, adolescent health, hygiene rules,
personal hygiene, types of prevention, primary prevention, secondary prevention,
tertiary prevention, medical examination, vaccination and immunizations, proper
nutrition.
Аннотация:
В данной статье проанализированы научные основы гигиенических и
профилактических мероприятий по сохранению здоровья детей и подростков, а
также по формированию у них здорового образа жизни. Освещены понятие
здорового образа жизни, роль гигиены в его формировании, возрастное питание,
физическая активность, личная гигиена, психогигиена и значение гигиены
окружающей среды. Научно обоснована важность профилактических мер в
предотвращении инфекционных и хронических заболеваний, укреплении
иммунитета и проведении ранней диагностики. В исследовании также
рассмотрены педагогические и медицинские подходы к формированию
здорового образа жизни в образовательных учреждениях.
Ключевые слова: Здоровый образ жизни, здоровье детей, здоровье
подростков, правила гигиены, личная гигиена, виды профилактики, первичная
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
378
2181-3187
профилактика, вторичная профилактика, третичная профилактика, медицинский
осмотр, вакцинация и прививки, правильное питание.
Yosh avlod salomatligi har bir jamiyatning taraqqiyoti va istiqboli uchun muhim
omil hisoblanadi. Ayniqsa, bolalar va o‘smirlar davridagi sog‘lom turmush tarzining
shakllanishi ularning jismoniy, ruhiy va ijtimoiy rivojlanishiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shu bois, gigiyena va profilaktikaga oid ilmiy asoslarni o‘rganish va
amaliyotga joriy etish muhim ahamiyatga ega.Sog‘lom turmush tarzi tushunchasini
chuqur anglash esa bu yo‘nalishdagi ishlarning asosini tashkil etadi. Sog‘lom turmush
tarzi – bu inson salomatligini saqlash va mustahkamlashga xizmat qiluvchi odat, xulq-
atvor, kundalik faoliyat tizimidir. Bu turmush tarzi tarkibiga quyidagilar kiradi: to‘g‘ri
ovqatlanish, yetarli uyqu, muntazam jismoniy faollik, zararli odatlardan voz kechish,
shaxsiy gigiyena qoidalariga amal qilish, ruhiy muvozanatni saqlash va boshqalar.
Mazkur omillar orasida gigiyena masalasi alohida o‘rin tutadi va uni alohida tahlil
qilish lozim. Gigiyena – salomatlikni saqlash va mustahkamlashga qaratilgan ilmiy
fandir. U organizmga tashqi muhitning ta’sirini o‘rganadi va zararli omillardan
himoyalanish usullarini ishlab chiqadi. Bolalar va o‘smirlar uchun gigiyena ayniqsa
muhim, chunki ularning organizmi hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, atrof-muhitdagi
salbiy ta’sirlarga sezuvchan bo‘ladi. Shaxsiy gigiyena, ya’ni tana tozaligi, kiyim-
kechak gigiyenasi, ovqatlanishdan oldin va keyin qo‘l yuvish, tishlarni tozalash kabi
oddiy qoidalarga amal qilish orqali ko‘plab yuqumli kasalliklarning oldini olish
mumkin.Albatta, salomatlikni asrash faqat gigiyena bilan cheklanmaydi — bunda
profilaktik tadbirlar ham muhim o‘rin egallaydi.Profilaktika – kasalliklarning oldini
olishga qaratilgan chora-tadbirlar majmuasidir. U uchga bo‘linadi: birlamchi,
ikkilamchi va uchlamchi profilaktika.
Birlamchi profilaktika – sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, emlashlar,
sog‘lom ovqatlanish, toza ichimlik suvidan foydalanish.
Ikkilamchi profilaktika – kasalliklarni erta aniqlash va davolash. Uchlamchi
profilaktika – kasallikdan keyingi sog‘lomlashtirish, reabilitatsiya tadbirlari. Bolalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
379
2181-3187
va o‘smirlar orasida sog‘liqni saqlash tizimi orqali rejalashtirilgan emlashlar, tibbiy
ko‘riklar, dori vositalarining to‘g‘ri qo‘llanilishi muhim ahamiyat kasb etadi.
Profilaktika tadbirlarini samarali amalga oshirish esa ta’lim muassasalari bilan uzviy
hamkorlikni talab qiladi.Maktablar va maktabgacha ta’lim muassasalarida sog‘lom
turmush tarziga o‘rgatish ta’lim-tarbiya jarayonining ajralmas qismiga aylanishi kerak.
Jismoniy tarbiya mashg‘ulotlari, gigiyena darslari, psixologik maslahatlar, sog‘lom
ovqatlanish menyulari orqali bolalarning sog‘lig‘ini mustahkamlash mumkin.
Profilaktika bo‘yicha qo‘shimcha ma’lumot (bog‘lovchi gaplar bilan).Kasalliklarning
oldini olishda profilaktik tadbirlarning o‘rni beqiyos bo‘lib, bu borada uch darajadagi
yondashuv amalda qo‘llaniladi. Ularning har biri o‘z vazifasi, maqsadi va tatbiq sohasi
bilan ajralib turadi.Birinchidan, birlamchi profilaktika doirasida ota-onalar va
pedagoglar bolalarni gigiyenik va sog‘lom hayot tarziga o‘rgatishlari, sog‘lom
ovqatlanish tartibini shakllantirishlari lozim. Shuningdek, ularni passiv turmush
tarzidan (kompyuter o‘yinlari, telefon) uzoqlashtirib, sportga jalb qilish tavsiya etiladi.
Bu chora-tadbirlar bolalarda salomatlikni mustahkamlashning eng dastlabki va
samarali bosqichidir.Keyingi bosqich – ikkilamchi profilaktikada esa tibbiy
tekshiruvlar, skrining dasturlari (ko‘z, yurak, qon bosimi, eshitish tekshiruvlari) orqali
bolalar orasida yashirin kasalliklarni erta aniqlash mumkin. Shunday yondashuv
kasallikning og‘irlashishining oldini olib, davolashni osonlashtiradi.Uchlamchi
profilaktika esa surunkali yoki og‘ir kasallikdan so‘ng to‘liq tiklanishni ta’minlaydi.
Bu bosqichda esa nafaqat tibbiy, balki psixologik va ijtimoiy yordam ham muhim rol
o‘ynaydi.Psixologik yordam, ijtimoiy reabilitatsiya va sog‘lomlashtirish muassasalari
xizmatlari bu davrda bemorning to‘liq hayotga qaytishini ta'minlaydi.Demak, har bir
profilaktik bosqich o‘zaro uzviy bog‘langan bo‘lib, bolalar va o‘smirlar salomatligini
ta’minlashda kompleks yondashuv zarurligini ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
380
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2. Nazarova M.T. Gigiyena va ekologiya. – T.: “O‘zbekiston”, 2019.
3. Tursunov Yo., Rasulova N. Bola va o‘smirlar gigiyenasi. – T.: Tibbiyot nashriyoti,
2021.
4. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Milliy sog‘lom turmush tarzi
dasturi (2020–2030).
5. World Health Organization (WHO). Promoting Health in Schools: From Evidence
to Action. – Geneva, 2017.
