ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
208
2181-3187
NEFT VA TABIIY GAZ MAHSULOTLARI.
Abdurahmonova Rohilaxon Solijonovna
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikumi
Kimyo fani o’qituvchisi.
Annotatsiya
:Kimyo fanida ko’pchilikga qiziq bo’lgan neft mahsulotlari ,tarkibi
va qayta ishlash.Tabiiy gazni qayta ishlashi haqida ma’lumotlarga ega bo’lishga
yordam beradi.
Kalit
so'zlar
:
Neft,oktan,torf,
yonuvchi
gaz,metan,etan,propan,butan,odorizatsiya, formaldegid, izolyatsion materiallar, laklar,
bo‘yoqlar, yopishtiruvchi moddalar,yashil yoqilg’i.
Uglevodorodlar vodorod va uglerod atomlaridan tashkil topgan organik
birikmalardir. Ushbu moddalarning asosiy manbalari yonuvchan foydali qazilmalar –
neft, tabiiy gaz, ko‘mirdir. Yorug‘lik va issiqlik shaklida chiqarilgan energiya
yoqilg‘ining issiqlik berish qiymati yoki o‘ziga xos yonish issiqligi sifatida aniqlanadi.
Chiqarilgan energiya elektr energiyasiga aylanadi yoki turarjoy binolarini isitish,
sanoat jarayonlarini amalga oshirish uchun ishlatiladi. Foydali qazilmalarning alohida
guruhini har xil turdagi yoqilg‘ilar – torf, ko‘mir, neft slanetslari, neft va yonuvchi
gazlar hosil qiladi. Tabiiy gaz gazsimon holatdagi foydali qazilmadir. Tabiiy gazning
tarkibiy qismlari alohida foydalanish uchun undan ajratiladi va yonilg‘i sifatida
ishlatiladi. Tabiiy gaz nimadan iborat? Tabiiy gazning 98% ini metan CH4 – eng oddiy
uglevodorod tashkil etadi. Tabiiy gaz tarkibida odatda og‘irroq uglevodorodlar, metan
gomologlari: etan (C2H6), propan (C3H8), butan (C4H10) va ba’zi uglevodorod
bo‘lmagan aralashmalar ham mavjud. Tabiiy gaz ma’lum jinslar qatlamlarida
joylashgan gaz konlari shaklida, neft ustida gaz qopqog‘i shaklida, shuningdek erigan
yoki kristall shaklda mavjud bo‘lishi mumkin. Gaz hidi qizig‘i shundaki, bu gazlarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
209
2181-3187
hech birida rang yoki hid yo‘q. Kundalik hayotda deyarli har bir kishi duch kelgan
xarakterli yoqimsiz hid sun’iy ravishda gazga qo‘shiladi, bu odorizatsiya deb ataladi.
Odorantlar, ya’ni yoqimsiz hidli moddalar sifatida odatda oltingugurtni o‘z ichiga
olgan birikmalar ishlatiladi. Inson eng keng tarqalgan hidlardan biri bo‘lgan etantiolni
havoning 50 milliondan bir qismi nisbatida tarqalsa ham sezadi. Odorizatsiya
favqulodda Tabiiy gaz va havo. Tabiiy gaz o‘zining sof holatda hidsiz, rangsiz modda.
Tabiiy gaz sizib chiqish paytida yuqoriga ko‘tariladi, chunki u havodan 1,8 baravar
yengilroq, havoga aralashganda, portlovchi aralashma hosil bo‘ladi. Tabiiy gaz eng
toza uglevodorodli yoqilg‘i hisoblanadi. Uni yondirganda faqat suv va karbonat
angidrid hosil bo‘ladi, neft mahsulotlari va ko‘mir yondirilganda qurum va kul ham
hosil bo‘ladi. Bundan tashqari, tabiiy gazning yonishi natijasida issiqxona effektiga
sababchi karbonat angidridning ajralishi past bo‘lib, u “yashil yoqilg‘i” nomini olgan.
Tabiiy gaz o‘zining yuqori ekologik ko‘rsatkichlari tufayli megapolislarning
energetika sohasida yetakchi o‘rinni egallaydi. Tabiiy gaz motor yoqilg‘isi. Hozirgi
kunda tabiiy gaz an’anaviy avtomobillar, qishloq xo‘jaligi, suv, havo va temir yo‘l
transportida yoqilg‘i sifatida ishlatilishi mumkin. Siqilgan (yoki suyultirillgan) metan
76 oktanli benzindan narxi arzon, dvigatelning ishlash muddatini uzaytiradi va
ekologiyaga zarari ancha kam. Gazni qayta ishlash. Gazni birlamchi qayta ishlash
gazni qayta ishlash zavodlari (GQIZ)da amalga oshiriladi. Metandan tashqari, tabiiy
gaz odatda ajratilishi kerak bo‘lgan turli xil aralashmalarni o‘z ichiga oladi. Bular: azot,
karbonat angidrid, vodorod sulfidi, geliy, suv bug‘lari. Shuning uchun, birinchi
navbatda, GQIZda gaz maxsus ishlov berish – tozalash va quritishdan o‘tadi. Gaz qayta
ishlash uchun zarur bo‘lgan bosimgacha siqiladi. Tozalash zavodlarida gaz beqaror
tabiiy benzinga
va tozalangan gazga ajratiladi. Bu mahsulot keyinchalik magistral gaz quvurlariga
quyiladi. Xuddi shu tozalangan gaz kimyoviy zavodlarga boradi, u yerda undan
metanol va ammiak ishlab chiqariladi. Gazdan ajratilgandan so‘ng beqaror tabiiy
benzin gaz fraksiyalash zavodlariga beriladi, bu yerda bu aralashmadan yengil
uglevodorodlar ajratib olinadi: etan, propan, butan, pentan. Bu mahsulotlar ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
210
2181-3187
keyingi qayta ishlash uchun xomashyoga aylanadi. Ulardan, masalan, polimerlar va
kauchuklar olinadi. Propan va butan aralashmasining o‘zi tayyor mahsulotdir – u
silindrlarga pompalanadi va maishiy yoqilg‘i sifatida ishlatiladi. Bo‘yoq, elim va sirka.
Tabiiy gazdan olingan metanol (CH3OH) murakkabroq kimyoviy moddalar –
formaldegid, izolyatsion materiallar, laklar, bo‘yoqlar, yopishtiruvchi moddalar,
yoqilg‘i qo‘shimchalari, sirka kislotasi ishlab chiqarish uchun xomashyo bo‘lishi
mumkin. Mineral o‘g‘itlar tabiiy gazdan ham bir qancha kimyoviy o‘zgarishlar yo‘li
bilan olinadi. Birinchi qadam – ammiak. Gazdan ammiak olish jarayoni gazdan
suyuqlikka o‘tish jarayoniga o‘xshaydi, lekin turli katalizatorlar, bosim va haroratdan
foydalaniladi. Tabiiy gazdan ammiak qanday olinadi? Birinchidan, tabiiy gaz
oltingugurtdan tozalanadi, so‘ngra qizdirilgan suv bug‘lari bilan aralashtiriladi va
reaktorga kiradi, u yerda katalizator qatlamlari orqali o‘tadi. Bu bosqich birlamchi
islohot yoki bug‘-gaz islohoti deb ataladi. Reaktor vodorod, metan, uglerod (IV)-
oksidi CO2 va uglerod (II)-oksidi CO dan iborat gaz aralashmasini qoldiradi. Keyin bu
aralashma ikkilamchi reformingga havo-bug‘ riformingiga yuboriladi, u yerda havo
kislorodi, bug‘ va azot bilan kerakli nisbatda aralashtiriladi. Keyingi bosqichda CO va
CO2 aralashmadan tozalanadi. Shundan so‘ng vodorod va azot aralashmasi
ammiakning haqiqiy sinteziga o‘tadi. Odatda, neftda erigan holda bo‘ladigan va uni
qazib olishda ajralib chiqadigan yo‘ldosh gazlar ham tabiiy gazlar jumlasiga kiradi.
Yo‘ldosh gazlar tarkibida metan kamroq, lekin etan, propan, butan va yuqori
uglevodorodlar ko‘proq bo‘ladi. Bundan tashqari, ular tarkibida neft konlariga
aloqador bo‘lmagan boshqa tabiiy gazlardagi kabi qo‘shimchalar, chunonchi, vodorod
sulfid, azot, nodir gazlar, suv bug‘lari, karbonat angidrid bo‘ladi. Ilgari yo‘ldosh gazlar
ishlatilmas va neft qazib olishda mash’ala usuli bilan yondirib yuborilar edi. Hozirgi
vaqtda ularni tutib qolishga va yoqilg‘i sifatida ham, qimmatli kimyoviy xomashyo
sifatida ham foydalanishga harakat qilinmoqda. Yo‘ldosh gazlardan, shuningdek,
neftni krekinglashda olinadigan gazlardan past temperaturalarda haydash yo‘li bilan
alohida-alohida uglevodorodlar olinadi. Propan va butandan degidrogenlash yo‘li bilan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
211
2181-3187
to‘yinmagan uglevodorodlar — propilen, butilen va butadiyen olinadi, so‘ngra ulardan
kauchuk va plastmassalar sintez qilinadi.
Odatda neftda eriganholda bo’ladigan va uni qazib olishda ajralib chiqadigan
yo’ldosh gazlar ham tabiiy gazlar jumlasiga kiradi.Yo’ldosh gazlar tarkibida metan
kamroq ,lekin etan, propan, butan va yuqori uglevodorodlar ko’proq bo’ladi.Bundan
tashqari ular tarkibida neft konlariga aloqador bo’lmagan boshqa tabiiy gazlardagi kabi
qo’shimchlar ,vodorod sulfid,azot, nodir gazlar, suv bug’lari,karbonat angidrid bo’ladi.
Ilgari yo’ldosh gazlar ishlatilmas va neft qazib olishda mashala usuli bilan
yondirib yuborilar edi.Hozirgi vaqtda ularni tutub qolishga va yonilg’I sifatida ham
,qimmatli kimyoviy xomashyo sifatida ham foydalanishyapti.
Foydalangan adabiyotlar
:
10-sinf kimyo darsligi I.Ismatov,D.Azamatova
Umumiy kimyo G. Homchenko
Internet tarmog’i
