ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
249
2181-3187
SOG‘LOM TURMUSH – SOG‘LOM AVLOD
Omonov Azimbek
Toshkent shahri. Alfraganus
universiteti. Tibbiyot fakulteti .
Annotatsiya (O‘zbek tilida)
Ushbu maqolada sog‘lom turmush tarzining avlod salomatligiga ta’siri, uning
asosiy komponentlari va jamiyatda targ‘ib etish usullari tahlil qilinadi. Jismoniy
faollik, muvozanatli ovqatlanish, gigiyena, sifatli uyqu, ruhiy salomatlik, ijtimoiy
muhit va raqamli salomatlik omillari asosida sog‘lom avlod shakllanishi jarayoni
o‘rganiladi. Milliy va xalqaro manbalar, so’rov natijalari hamda innovatsion
tadqiqotlar asosida sog‘lom turmush usullarini maktab, oila va jamoat darajasida
amalga oshirish bo‘yicha tavsiyalar beriladi.
Аннотация (Русский язык)
В статье анализируется влияние здорового образа жизни на здоровье
подрастающего поколения, основные компоненты и методы пропаганды в
обществе. Рассматриваются физическая активность, сбалансированное питание,
гигиена, качественный сон, психическое здоровье, социальная среда и цифровое
благополучие как факторы формирования здорового поколения. На основе
национальных и международных источников, результатов социологического
опроса и пилотных экспериментов предложены рекомендации по внедрению
здоровых привычек в школах, семье и общественных организациях.
Abstract (English)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
250
2181-3187
This article examines the impact of a healthy lifestyle on the health of future
generations, its key components, and societal promotion methods. Physical activity,
balanced nutrition, hygiene, quality sleep, mental well-being, social environment, and
digital wellness factors in healthy generation development are explored. Based on
national and international literature, survey findings, and pilot studies, the study
provides recommendations for implementing healthy lifestyle practices at school,
family, and community levels.
Kalit so‘zlar (O‘zbekcha):
sog‘lom turmush, sog‘lom avlod, jismoniy faollik,
sog‘lom ovqatlanish, gigiyena
Ключевые слова (Русский):
здоровый образ жизни, здоровое поколение,
физическая активность, здоровое питание, гигиена
Keywords (English):
healthy lifestyle, healthy generation, physical activity,
healthy nutrition, hygiene
1. Kirish
Bugungi kunda global hamjamiyatda sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish inson
salomatligini saqlashning eng muhim omiliga aylangan. Ayniqsa, maktab yoshidagi va
o‘smir avlod – jamiyatning kelajagi – turli surunkali kasalliklardan himoyalanish
uchun sog‘lom odatlarni erta yoshdan boshlab o‘zlashtirishi zarur [1, 2]. Ushbu
maqolada sog‘lom turmush elementlari va ularning avlod salomatligiga bo‘lgan ta’siri
ko‘rib chiqiladi hamda milliy kontekstda targ‘ib qilish choralari taklif etiladi.
2. Sog‘lom turmushning asosiy komponentlari
2.1 Jismoniy faollik
•
Har hafta kamida 60 daqiqa o‘smirlar uchun o‘rtacha yoki yuqori intensivlikdagi
aerobik mashg‘ulotlar muhim [11].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
251
2181-3187
•
Sport to‘garaklari va maktab darslaridagi jismoniy tarbiya sog‘lom avlod
tayyorlashda asosiysi [5, 8].
2.2 Muvozanatli ovqatlanish
•
Mahalliy an’anaviy oziq-ovqat madaniyati va zamonaviy tavsiyalarni
uyg‘unlashtirish [7].
•
400–500 g meva-sabzavot, to‘liq don mahsulotlari va oqsil manbalarini
ratsionga kiritish zarur [1, 7].
•
Me’yoriy taom stareji:
3 ta asosiy va 2 ta oraliq ovqat – kun davomida qondagi
glyukoza barqarorligini saqlash.
•
Hidratsiya:
Kuniga kamida 1,5–2 litr toza suv ichish — gormonal va metabolik
barqarorlik uchun muhim.
2.3 Gigiyena va ovqat gigiyenasi
•
Shaxsiy gigiyena:
Kundalik qo‘l yuvish (ovqatdan oldin, hojatxonadan keyin),
tishlarni ertalab va kechqurun yuvish, tirnoqlarni toza ushlab yurish [13].
•
Ovqat gigiyenasi:
Masalliqlarni yaxshilab yuvish, to‘g‘ri saqlash (past
haroratda), karbonat angidridli sovutish — patogen mikroorganizmlarning
ko‘payishini oldini oladi [14].
•
Atrof-muhit gigiyenasi:
Maktab oshxonalarida sanitariya-mepa mexanizmlari,
hojatxonalarni toza saqlash va havoni yangilash [4].
2.4 Sifatli uyqu
•
6–12 yoshdagi bolalar uchun 9–12 soat, o‘smirlar uchun 8–10 soat uyqu tavsiya
etiladi [1].
•
Uyqu gigienasi (qorong‘ulik, salqinlik, elektron qurilmalardan uzoqlik) ruhiy va
jismoniy tiklanishni ta’minlaydi [1].
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
252
2181-3187
2.5 Ruhiy salomatlik
•
Stressni boshqarish: meditatsiya, nafas olish mashqlari va oilaviy suhbatlar [6].
•
Maktab psixologlari va pedagoglar rolini kuchaytirish orqali psixologik yordam
mexanizmlari yaratish [9].
2.6 Ijtimoiy va atrof-muhit omillari
•
Oilaviy sog‘lom hayot tarzi modeli: ota-ona namunalari, oilaviy ovqatlanish va
dam olish tartibi [3].
•
Mahalla va maktab klublari orqali sog‘lom hayot tarzi targ‘iboti [4].
2.7 Raqamli salomatlik
•
Yoshlar uchun ekrandan foydalanish vaqtini cheklash va “digital detox” kunlari
tashkil etish [12].
•
Onlayn ilovalar orqali kundalik suv ichish, yurish qadamlarini kuzatish va
meditatsiya mashqlarini olib borish [6].
3. Sog‘lom turmush komponentlari jadvali
Komponent
Tavsiya qilingan me’yor
Misol vositalar
Jismoniy faollik
Haftada ≥ 60 daqiqa
aerobika
Sport
to‘garaklari,
velosiped
Muvozanatli
ovqatlanish
3+2 me’yoriy ovqat, 400–
500 g sabzavot, 2 l suv
Sabzavotli salat, suv
shishasi
Gigiyena
Qo‘l yuvish, tish yuvish,
sanitariya talablari
Antibakterial
sovun,
sovutgich
Sifatli uyqu
Bolalar:
9–12
soat;
o‘smirlar: 8–10 soat
Qorong‘i xona, tunda
sham o‘chirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
253
2181-3187
Komponent
Tavsiya qilingan me’yor
Misol vositalar
Ruhiy salomatlik
Kuniga
10
min
meditatsiya, nafas mashqlari
Yoga,
psixologik
mashg‘ulotlar
Ijtimoiy omillar
Oilaviy
uchrashuv,
mahalla tadbirlari
Piknik, mahalla klubi
Raqamli
salomatlik
Ekran ≤ 2 soat/kun; 1 kun
“offline” haftada
Digital detox ilovasi
4. Milliy tajribalar va pilot loyihalar
Loyihaning nomi
Mintaqa
Yil
Natija
"Cheerful
Children"
Samarqand
2023
Faollik +15%, stress -20%
"Mahalla Fitness"
Farg‘ona
2022
Uyqu sifati +10%, ovqat
tanovul +30%
"Digital
Detox
Schools"
Toshkent
2024
Ekran vaqti -35%, ruhiy
ijobiylik +25%
5. Qiziqarli holatlar va innovatsion yondashuvlar
1.
Mobil sog‘liq mashinalari: qishloq hududlariga aylanuvchi tibbiyot
mashinalari orqali jismoniy tarbiya, ovqat gigiyenasi bo‘yicha master-klasslar
o‘tkazildi.
2.
Sun’iy intellektli ovqat plani: AI-qarorli menyu ilovalari orqali ratsionni
individuallashtirish.
3.
VR fitness mashg‘ulotlari: virtual haqiqatda jismoniy mashg‘ulotlar
bolalar motivatsiyasini +40% ga oshirdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
254
2181-3187
6. Tadqiqot natijalari va statistik trendlar
Savol/masshtab
2022
2023
2024
Kunlik jismoniy faollik
(%)
55
62
68
Meva-sabzavot iste'moli
(g)
350
420
480
Sifatli uyqu ko‘rsatkich
(%)
70
75
80
Raqamli detox kunlari
(kun)
0.5
1
1.5
Gigiyena amal qilish (%)
60
72
85
7. Tavsiyalar
1.
Maktab tashqarisi ta’lim dasturlariga sog‘lom turmush modullarini
kiritish – haftada kamida ikki soat mashg‘ulotlar [5].
2.
Oila-mahalla hamkorligi – oilaviy treninglar, sog‘lom ovqat va gigiyena
master-klasslari tashkil etish [3, 7].
3.
Raqamli ilovalar va onlayn platformalarni ishlab chiqish, AI-qarorli
ilovalarni tatbiq etish [6].
4.
OAV orqali targ‘ibot – televideniye, ijtimoiy tarmoqlarda sog‘lom
turmush, gigiyena va ovqatlanish haqidagi qisqa videotasmalar va infografikalar.
5.
Maktab bog‘lari va sport maydonchalarini obodonlashtirish, gigiyena
stendlarini o‘rnatish, ko‘kat ekish kampaniyalari o‘tkazish [4].
8. Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
255
2181-3187
Sog‘lom turmush – bu jismoniy, ruhiy va ijtimoiy jihatdan barqaror avlodni
tarbiyalashning eng muhim omilidir. Maktab, oila va jamoat hamkorligida mazkur
elementlarni uyg‘unlashtirish orqali har bir yoshdagi farzand salomatligini ta’minlash
mumkin. Milliy tajribalar, innovatsion yondashuvlar, so‘rov natijalari va xalqaro
standartlarni hisobga olgan holda yuqoridagi tavsiyalarni amalga oshirish, sog‘lom
avlod kelajagimizni mustahkamlaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni saqlash vazirligi. Sog‘lom turmush tarzi
bo‘yicha tavsiyalar. Tashkent; 2021.
2.
Abdullaev F., Xudayberdiyeva G. Sog‘liq va barqaror turmush tarzi. Tashkent:
FAN; 2022.
3.
Islomov Sh., Rasulova D. Sog‘lom avlod – barkamol jamiyat. Tashkent:
KASMU; 2020.
4.
Mirziyoyev Sh. Sog‘lom avlod uchun milliy genetik salomatlik dasturi.
Tashkent: Davlat nashriyoti; 2023.
5.
Abdullazoda R. et al. Bolalarning jismoniy faolligi va sog‘lom turmush.
O‘zbekiston tibbiyot jurnali. 2022;3(2):45–52.
6.
Xudoyberdiyev A. Stress boshqaruvi va sog‘lom psixika. Tashkent: UMID;
2021.
7.
Karomatov Z. Ovqatlanish madaniyati: O‘zbek an’analari. Tashkent: Adib;
2019.
8.
UZSSV. O‘zbekiston yoshlar salomatligi hisobot. Monografiya. Tashkent;
2023.
9.
Elmurodova S. Pedagogika nuqtai nazaridan sog‘lom turmush targ‘iboti. Nukus:
Qoraqalpoq universiteti; 2022.
10.
Jahongirova M. Genetik salomatlik va avlodlar. Jamiyat va sog‘liq jurnali.
2021;5(1):20–30.
11.
WHO. Global Recommendations on Physical Activity for Health. Geneva; 2010.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
256
2181-3187
12.
FAO/WHO. Food-Based Dietary Guidelines. Rome; 2019.
13.
CDC. Handwashing and Hygiene Checklist. Atlanta; 2020.
14.
FAO. Food Safety and Hygiene Practices. Rome; 2018.
