ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
194
2181-3187
“MUSIQA TA’LIMI TIZIMIDA NOTALASHTIRISH DASTURLARINING
O‘RNI: IXTISOSLASHTIRILGAN MAKTABLAR, MAQOM MAKTABLARI VA
UMUMIY TA’LIM MUASSASALARI TAJRIBASI”
Farg`ona davlat universiteti magistrantlari
M.Abdusalimova
F.Ikromova
Anotatsiya
Maqolada ixtisoslashtirilgan musiqa maktablari, maqom maktablari va umumiy
ta’lim muassasalarida notalashtirish dasturlarining ahamiyati, qo‘llanilish tajribalari va
istiqbollari yoritilgan. Raqamli texnologiyalar orqali musiqiy savodxonlikni oshirish,
ijodkorlikni rivojlantirish va an’anaviy musiqa merosini saqlab qolishning zamonaviy
yondashuvlari tahlil qilinadi.
В статье рассматривается использование программ нотной записи в
специализированных
музыкальных
школах,
школах
макома
и
общеобразовательных учреждениях. Анализируется опыт применения
цифровых технологий в музыкальном образовании и сохранении культурного
наследия.
This article examines the use of notation software in specialized music schools,
maqom institutions, and general education settings. It analyzes how digital
technologies contribute to enhancing musical literacy, encouraging creativity, and
preserving traditional musical heritage.
Kalit so‘zlar :Musiqa ta’limi, notalashtirish dasturlari, maqom maktablari,
raqamlashtirish, Sibelius, Finale, MuseScore, raqamli pedagogika, an’anaviy musiqa,
o‘quvchi ijodiyoti, ta’lim texnologiyalari, kompyuter savodxonligi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
195
2181-3187
Notalashtirish (yoki notaga tushirish) dasturlari musiqa ta’limining barcha
Zamonaviy davrda har bir sohada bo‘lgani kabi musiqa ta’limi tizimida ham raqamli
texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. Bu jarayon, ayniqsa, notalashtirish
dasturlari yordamida musiqa asarlarini yozib olish, eshittirish, tahrir qilish va o‘qitish
imkoniyatlarining kengayishi bilan yanada samarali tus olmoqda. bosqichlarida –
ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablarida, maqom maktablarida, hamda
umumta’lim maktablarida muhim vosita sifatida keng qo‘llanilmoqda. Ushbu
maqolada ana shu yo‘nalishlarda mavjud tajribalar, muammolar va istiqbollar keng
tahlil qilinadi.
Ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablarida notalashtirish dasturlaridan
foydalanish
Ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablari musiqiy iste’dodli yoshlarni
aniqlash, ularni nazariy va amaliy jihatdan tayyorlashga ixtisoslashgan o‘quv
dargohlari hisoblanadi. Bu maktablarda o‘quvchilar musiqaning nazariyasi, solfedjio,
kompozitsiya, xor ijrosi, yakka ijro, ansambl va orkestrlarda ijrochilik kabi
yo‘nalishlarda chuqur bilim oladilar. Ana shu o‘quv jarayonlarini zamonaviy dasturlar
bilan boyitish, o‘quvchilarga notalarni yozish, tinglash, tahrir qilish imkonini berish
ularning ijodiy salohiyatini ochishda muhim vosita bo‘lmoqda.
Sibelius, Finale, MuseScore kabi dasturlar orqali o‘quvchilar o‘z
kompozitsiyalarini yozma ravishda yaratadilar, ularni vizual va audial shaklda tahlil
qilishadi. Bu, ayniqsa, ijodiy fikr yuritishga, o‘z asarlarini noaniq eshitish emas, balki
aniq tinglab baholashga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘qituvchilar ham o‘z dars
materiallarini ushbu dasturlar orqali tayyorlab, o‘quvchilarga ilgari an’anaviy usulda
qiyinlik bilan tushuntirilgan musiqa nazariyasi va harmoniya darslarini interaktiv, jonli
tarzda yetkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Maqom maktablarida notalashtirish dasturlarining ahamiyati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
196
2181-3187
Maqom maktablari – O‘zbekiston milliy musiqa san’atining yuksak namunalarini
asrash, targ‘ib qilish va keyingi avlodlarga yetkazish bilan shug‘ullanuvchi
muassasalardir. Maqom ijrochiligi, odatda, og‘zaki an’ana asosida o‘rganiladi. Biroq,
bu an’anani zamonaviy texnologiyalar yordamida mustahkamlash, ya’ni maqom
namunalarini notaga tushirib raqamli shaklda saqlash, o‘qitishda juda katta yutuqlarni
ta’minlaydi.
Maqomlar o‘zining murakkab ritmik va lad tizimlari, mikrointonatsiyalari, usul
va ohanglarining boyligi bilan ajralib turadi. Bunday musiqani notaga tushirish
murakkab jarayon bo‘lsa-da, MuseScore yoki Finale dasturlaridan foydalanib bu ishlar
ilmiy asosda, aniq va takror ishlash mumkin bo‘lgan shaklda bajariladi. Bu orqali
maqom asarlari nafaqat yozma holatda saqlanadi, balki keyingi avlod o‘quvchilari
uchun didaktik materialga aylanadi. Maqomlarni o‘rganayotgan yoshlar uchun bu, o‘z
navbatida, eshitish, yod olish va tahlil qilish jarayonlarini osonlashtiradi.
Umumiy ta’lim maktablarida musiqa o‘qitish va texnologik yondashuv
Umumta’lim maktablarida musiqa fanining o‘qitilishi, odatda, darsliklar, qo‘shiq
kuylash, oddiy cholg‘ular bilan tanishish kabi klassik usullar asosida olib boriladi.
Ammo bu jarayonni raqamli texnologiyalar yordamida yanada jozibali va interaktiv
qilish mumkin. Notalashtirish dasturlari orqali o‘quvchilar oddiy qo‘shiqlarni notaga
tushirish, ularni tinglash, turli ohanglarda ijro etish imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa
ularning nafaqat musiqiy savodxonligini oshiradi, balki estetik didini ham
rivojlantiradi.
Shuningdek, ba’zi ta’lim muassasalarida sinfdagi bolalar birgalikda ijro qiladigan
mini-ansambllar tashkil qilinmoqda. Ushbu ansambllar uchun asarlarni tanlash, ularni
turli ovoz bo‘yicha taqsimlash, o‘quvchilarning salohiyatiga qarab soddalashtirish kabi
ishlarda notalashtirish dasturlarining foydasi katta.
Muammolar va istiqbollar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
197
2181-3187
Albatta, bu texnologiyalarni barcha ta’lim muassasalarida joriy qilishda bir qator
muammolar mavjud. Ayrim maktablarda kompyuterlar yoki zaruriy dasturlar
yetishmaydi, internet sifati past bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchilarning raqamli
savodxonligi har doim ham yetarli emas. Shuning uchun bu borada maxsus o‘quv
kurslarini tashkil qilish, texnik ta’minotni yaxshilash va dasturni ona tilida
soddalashtirish zarur.
Yana bir muhim masala – notalashtirish dasturlarining milliy musiqaga
moslashtirilmaganligidir. Masalan, maqomdagi ba’zi interval va mikrotonlarni G‘arb
dasturlari orqali aniq ifodalash qiyin. Shu bois milliy musiqa tizimlariga
moslashtirilgan, o‘zbek tilidagi interfeysga ega yangi dasturlarni ishlab chiqish
dolzarbdir.
Umuman olganda, musiqa ta’limi tizimida notalashtirish dasturlarining o‘rni
yildan-yilga ortib bormoqda. Bu dasturlar o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini ochish,
musiqiy savodxonlikni shakllantirish, maqom va boshqa an’anaviy janrlarni saqlashda
muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ixtisoslashtirilgan maktablarda bu vositalar
yordamida kompozitorlik va nazariy bilimlar rivojlantirilsa, maqom maktablarida
an’anani raqamlashtirish uchun ishlatilmoqda. Umumta’lim maktablarida esa bu
dasturlar orqali musiqa darslari jonlantirilmoqda. Kelajakda texnik imkoniyatlar
kengaysa, bu jarayon yanada chuqurlashadi. Yaxshi tashkil etilgan metodik yondashuv
orqali notalashtirish dasturlari o‘zbek musiqa ta’limi sifatini yangi bosqichga olib
chiqishi mumkin.
Zamonaviy davrda har bir sohada bo‘lgani kabi musiqa ta’limi tizimida ham
raqamli texnologiyalarning o‘rni tobora ortib bormoqda. Bu jarayon, ayniqsa,
notalashtirish dasturlari yordamida musiqa asarlarini yozib olish, eshittirish, tahrir
qilish va o‘qitish imkoniyatlarining kengayishi bilan yanada samarali tus olmoqda.
Notalashtirish (yoki notaga tushirish) dasturlari musiqa ta’limining barcha
bosqichlarida – ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablarida, maqom
maktablarida, hamda umumta’lim maktablarida muhim vosita sifatida keng
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
198
2181-3187
qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada ana shu yo‘nalishlarda mavjud tajribalar,
muammolar va istiqbollar keng tahlil qilinadi.
Ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablarida notalashtirish dasturlaridan
foydalanish
Ixtisoslashtirilgan musiqa va san’at maktablari musiqiy iste’dodli yoshlarni
aniqlash, ularni nazariy va amaliy jihatdan tayyorlashga ixtisoslashgan o‘quv
dargohlari hisoblanadi. Bu maktablarda o‘quvchilar musiqaning nazariyasi, solfedjio,
kompozitsiya, xor ijrosi, yakka ijro, ansambl va orkestrlarda ijrochilik kabi
yo‘nalishlarda chuqur bilim oladilar. Ana shu o‘quv jarayonlarini zamonaviy dasturlar
bilan boyitish, o‘quvchilarga notalarni yozish, tinglash, tahrir qilish imkonini berish
ularning ijodiy salohiyatini ochishda muhim vosita bo‘lmoqda.
Sibelius,
Finale,
MuseScore
kabi dasturlar orqali o‘quvchilar o‘z
kompozitsiyalarini yozma ravishda yaratadilar, ularni vizual va audial shaklda tahlil
qilishadi. Bu, ayniqsa, ijodiy fikr yuritishga, o‘z asarlarini noaniq eshitish emas, balki
aniq tinglab baholashga yordam beradi. Shu bilan birga, o‘qituvchilar ham o‘z dars
materiallarini ushbu dasturlar orqali tayyorlab, o‘quvchilarga ilgari an’anaviy usulda
qiyinlik bilan tushuntirilgan musiqa nazariyasi va harmoniya darslarini interaktiv, jonli
tarzda yetkazish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
Maqom maktablarida notalashtirish dasturlarining ahamiyati
Maqom maktablari – O‘zbekiston milliy musiqa san’atining yuksak namunalarini
asrash, targ‘ib qilish va keyingi avlodlarga yetkazish bilan shug‘ullanuvchi
muassasalardir. Maqom ijrochiligi, odatda, og‘zaki an’ana asosida o‘rganiladi. Biroq,
bu an’anani zamonaviy texnologiyalar yordamida mustahkamlash, ya’ni maqom
namunalarini notaga tushirib raqamli shaklda saqlash, o‘qitishda juda katta yutuqlarni
ta’minlaydi.
Maqomlar o‘zining murakkab ritmik va lad tizimlari, mikrointonatsiyalari, usul
va ohanglarining boyligi bilan ajralib turadi. Bunday musiqani notaga tushirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
199
2181-3187
murakkab jarayon bo‘lsa-da, MuseScore yoki Finale dasturlaridan foydalanib bu ishlar
ilmiy asosda, aniq va takror ishlash mumkin bo‘lgan shaklda bajariladi. Bu orqali
maqom asarlari nafaqat yozma holatda saqlanadi, balki keyingi avlod o‘quvchilari
uchun didaktik materialga aylanadi. Maqomlarni o‘rganayotgan yoshlar uchun bu, o‘z
navbatida, eshitish, yod olish va tahlil qilish jarayonlarini osonlashtiradi.
Umumiy ta’lim maktablarida musiqa o‘qitish va texnologik yondashuv
Umumta’lim maktablarida musiqa fanining o‘qitilishi, odatda, darsliklar, qo‘shiq
kuylash, oddiy cholg‘ular bilan tanishish kabi klassik usullar asosida olib boriladi.
Ammo bu jarayonni raqamli texnologiyalar yordamida yanada jozibali va interaktiv
qilish mumkin. Notalashtirish dasturlari orqali o‘quvchilar oddiy qo‘shiqlarni notaga
tushirish, ularni tinglash, turli ohanglarda ijro etish imkoniga ega bo‘ladilar. Bu esa
ularning nafaqat musiqiy savodxonligini oshiradi, balki estetik didini ham
rivojlantiradi.
Shuningdek, ba’zi ta’lim muassasalarida sinfdagi bolalar birgalikda ijro qiladigan
mini-ansambllar tashkil qilinmoqda. Ushbu ansambllar uchun asarlarni tanlash, ularni
turli ovoz bo‘yicha taqsimlash, o‘quvchilarning salohiyatiga qarab soddalashtirish kabi
ishlarda notalashtirish dasturlarining foydasi katta.
Muammolar va istiqbollar
Albatta, bu texnologiyalarni barcha ta’lim muassasalarida joriy qilishda bir qator
muammolar mavjud. Ayrim maktablarda kompyuterlar yoki zaruriy dasturlar
yetishmaydi, internet sifati past bo‘ladi. Shuningdek, o‘qituvchilarning raqamli
savodxonligi har doim ham yetarli emas. Shuning uchun bu borada maxsus o‘quv
kurslarini tashkil qilish, texnik ta’minotni yaxshilash va dasturni ona tilida
soddalashtirish zarur.
Yana bir muhim masala – notalashtirish dasturlarining milliy musiqaga
moslashtirilmaganligidir. Masalan, maqomdagi ba’zi interval va mikrotonlarni G‘arb
dasturlari orqali aniq ifodalash qiyin. Shu bois milliy musiqa tizimlariga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
200
2181-3187
moslashtirilgan, o‘zbek tilidagi interfeysga ega yangi dasturlarni ishlab chiqish
dolzarbdir.Umuman olganda, musiqa ta’limi tizimida notalashtirish dasturlarining
o‘rni yildan-yilga ortib bormoqda. Bu dasturlar o‘quvchilarning ijodiy salohiyatini
ochish, musiqiy savodxonlikni shakllantirish, maqom va boshqa an’anaviy janrlarni
saqlashda muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Ixtisoslashtirilgan maktablarda bu
vositalar yordamida kompozitorlik va nazariy bilimlar rivojlantirilsa, maqom
maktablarida an’anani raqamlashtirish uchun ishlatilmoqda. Umumta’lim
maktablarida esa bu dasturlar orqali musiqa darslari jonlantirilmoqda. Kelajakda texnik
imkoniyatlar kengaysa, bu jarayon yanada chuqurlashadi. Yaxshi tashkil etilgan
metodik yondashuv orqali notalashtirish dasturlari o‘zbek musiqa ta’limi sifatini yangi
bosqichga olib chiqishi mumkin.
