ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
189
2181-3187
OʻRTA OSIYOGA ROSSIYA AHOLISINI KOʻCHIRISH SIYOSATI:
MAQSAD VA OQIBATLAR
IIV Namangan akademik litseyi
Tarix fani o‘qituvchisi
Muhiddinov Nasiba Odiljon qizi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Rossiya imperiyasi tomonidan XIX asrning ikkinchi yarmi va
XX asr boshlarida Oʻrta Osiyoga rus aholisini koʻchirish siyosati tahlil qilinadi.
Siyosatning asosiy maqsadlari – mintaqani mustamlakalashtirish, iqtisodiy va agrar
islohotlar bahonasida rus dehqonlarini joylashtirish orqali mahalliy aholining
yerlaridan siqib chiqarish, siyosiy nazoratni kuchaytirish kabi omillar bilan bogʻliq edi.
Sovet davrida bu siyosat yanada murakkablashib, ixtiyoriy va majburiy koʻchirishlar,
deportatsiyalar orqali davom ettirildi. Maqolada ushbu jarayonlarning demografik
tarkibga, ijtimoiy-iqtisodiy muvozanatga va madaniy muhitga taʼsiri tarixiy manbalar
asosida tahlil etiladi.
Kalit soʻzlar:
Rossiya imperiyasi, Oʻrta Osiyo, koʻchirish siyosati, mustamlakachilik, agrar
siyosat, sovet davri, demografiya, ruslashtirish, deportatsiya.
O‘rta Osiyo hududi, ya'ni hozirgi O‘zbekiston, Qozog‘iston, Qirg‘iziston,
Tojikiston va Turkmaniston tarixan ko‘p millatli bo‘lgan. Ammo bu ko‘p millatlilik
ko‘p jihatdan XX asrda, xususan Sovet Ittifoqi davrida, ayniqsa rusiyzabon aholining
ommaviy ko‘chib kelishi orqali shakllangan. XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab
Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olish bilan birga mintaqada oʻz siyosiy,
iqtisodiy va madaniy ustunligini mustahkamlash choralarini koʻra boshladi. Bu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
190
2181-3187
siyosatning muhim yoʻnalishlaridan biri Rossiya aholisi, ayniqsa rus dehqonlarini
mintaqaga koʻchirish orqali tub aholi ustidan nazoratni kuchaytirish edi. Rossiya
imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan soʻng, mintaqada siyosiy, iqtisodiy va
madaniy ustunlikni mustahkamlashga intildi. Bunda Rossiyadan kelgan aholini
mintaqaga koʻchirish muhim vosita boʻlib xizmat qildi. Rusiyzabon aholining O‘rta
Osiyoga kirib kelishi XIX asrning ikkinchi yarmidan, ya'ni Rossiya imperiyasining bu
hududlarni bosib olish davridan boshlanadi. 1865-yilda Toshkent, 1868-yilda Buxoro,
1873-yilda Xiva va boshqa hududlar bosib olingach, Rossiya hukumati bu yerlarga rus
amaldorlari, harbiylar va muhandislarni yubora boshladi. Ammo aholining keng
ko‘lamda ko‘chirilishi Sovet davrida, ayniqsa Iosif Stalin boshqaruvi davrida yanada
kuchaydi.
Rusiyzabon aholining ko‘plab shaharlarda, ayniqsa poytaxtlarda, yirik ijtimoiy,
madaniy va siyosiy rol o‘ynaganini ko‘rish mumkin. Toshkent, Almati, Frunze (hozirgi
Bishkek) kabi shaharlarda rusiyzabonlar yuqori lavozimlarda ishlagan, oliy ta’lim,
madaniyat va ilm-fan sohalarida ustunlik qilgan. Ko‘plab mahalliy aholi farzandlari
rus maktablarida o‘qitildi, bu esa ikki tillilikni rivojlantirdi. Shu bilan birga, bu holat
mahalliy tillarning rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatgan deb baholanadi.
Oʻrta Osiyoga Rossiya aholisini koʻchirish siyosatining sabablari:
Rossiya imperiyasi Oʻrta Osiyoni bosib olganidan soʻng, mintaqada siyosiy,
iqtisodiy va madaniy ustunlikni mustahkamlashga intildi. Bunda Rossiyadan kelgan
aholini mintaqaga koʻchirish muhim vosita boʻlib xizmat qildi. Quyidagi omillar bu
siyosatga asos bo‘lgan:
Birinchidan,
siyosiy
nazoratni
kuchaytirish:
Oʻrta Osiyo xalqlari
mustamlakachilik siyosatiga qarshi turli ko‘rinishlarda qarshilik ko‘rsatgan. Rossiya
hukumati esa o‘z fuqarolarini bu yerlarga ko‘chirib, ular orqali ishonchli siyosiy va
harbiy tayanch yaratishni ko‘zlagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
191
2181-3187
Ikkinchidan, iqtisodiy manfaatdorlik: Rossiyaning markaziy viloyatlarida yer
tanqisligi keskin bo‘lgan. Oʻrta Osiyoning serhosil vodiylari – Farg‘ona, Sirdaryo,
Zarafshon vodiylariga dehqonlarni joylashtirish orqali bu muammo hal qilinmoqchi
bo‘ldi.
Uchinchidan, mustamlakachilik siyosatini chuqurlashtirish: Rossiya Oʻrta
Osiyoni o‘zining mustamlakasi sifatida ko‘rib, aholining tarkibini oʻzgartirish orqali
mahalliy xalqlarning siyosiy va madaniy mustaqilligini buzishga harakat qilgan.
Ko‘chirish siyosati mintaqaning ijtimoiy, siyosiy va madaniy hayotida chuqur iz
qoldirdi. Bu siyosatning asosiy oqibatlari quyidagilardan iborat:
Ruslar va boshqa slavyan xalqlari mintaqada ko‘paydi. Baʼzi shaharlarda ruslar
asosiy etnik guruhga aylangan. Bu esa milliy muvozanatning buzilishiga olib keldi.
Tub aholining ko‘plab yeri “davlat mulki” deb eʼlon qilinib, koʻchmanchilarga
ajratildi. Bu esa mahalliy aholining iqtisodiy ahvoliga salbiy ta’sir qildi. Taʼlim,
maʼmuriy ish yuritish va jamiyatda rus tili va madaniyatining ustuvorligi kuchaydi.
Mahalliy madaniyat, urf-odat va tillar cheklovga uchradi. Ko‘chmanchilarga ko‘p
hollarda iqtisodiy va ijtimoiy imtiyozlar berildi, bu esa mahalliy aholi orasida norozilik
va ijtimoiy ziddiyatlarga sabab bo‘ldi. Yer, ish va ijtimoiy mavqe uchun raqobat
kuchaygan sari turli millat vakillari o‘rtasida keskinliklar paydo bo‘ldi. Bu esa
mintaqaviy barqarorlikka tahdid tug‘dirgan.
1870-yillardan boshlab Orenburg, Voronej, Penza kabi viloyatlardan rus
dehqonlari Sirdaryo va Fargʻona vodiysiga koʻchirila boshlandi. “Davlat yerlari” deb
eʼlon qilingan hududlar mahalliy aholining asrlar davomida foydalanib kelgan yerlari
edi. Bu esa yer tanqisligi va ijtimoiy qarama-qarshiliklarni kuchaytirdi. Sovet Ittifoqi
davrida koʻchirish siyosati yangi shakllarda davom etdi. 1930–1950-yillarda: Stalin
repressiyalari tufayli koʻplab sovet fuqarolari (nemislar, koreyslar, ukrainlar) Oʻrta
Osiyoga deportatsiya qilindi. Mahalliy aholining koʻplab vakillari boshqa hududlarga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
192
2181-3187
surgun qilindi. Ishlab chiqarish va kollektiv xo‘jaliklar barpo etilishi bilan ko‘plab
ishchi kuchlari mintaqaga ko‘chirildi.
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, Oʻrta Osiyoga Rossiya aholisini
koʻchirish siyosati mintaqada uzoq muddatli siyosiy, ijtimoiy va madaniy iz qoldirdi.
Bu jarayon mustamlakachilikning muhim qurollaridan biri sifatida xizmat qildi va
keyingi siyosiy-ijtimoiy ziddiyatlarning ildiziga aylandi. Mustaqillikdan keyingi
davrda bu tarixiy tajribani chuqur tahlil qilish mintaqaviy taraqqiyot strategiyalari
uchun ham muhim ahamiyatga ega. Rossiya aholisining Oʻrta Osiyoga koʻchirilishi
mustamlakachilik siyosatining muhim vositasi boʻlgan. Bu siyosat mintaqaning tabiiy
rivojlanish jarayoniga aralashib, demografik, iqtisodiy, madaniy va siyosiy
muvozanatga salbiy ta’sir koʻrsatgan. Uning oqibatlari mustaqillik yillarida ham o‘z
aksini topgan – millatlararo munosabatlar, til siyosati va madaniy mustaqillik
borasidagi muammolar tarixiy ildizga ega ekanligini ko‘rsatadi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Abashin S. N. Sovetskaya natsionalnaya politika v Sredney Azii. Moskva:
Novoe literaturnoe obozrenie, 2007.
2.
Boymirza Hayit. Turkiston Rossiya va Xitoy orasida. Toshkent: Sharq, 2000.
3.
Kamp M. The New Woman in Uzbekistan: Islam, Modernity, and Unveiling
under Communism. University of Washington Press, 2006.
4.
Khalid A. Making Uzbekistan: Nation, Empire, and Revolution in the Early
USSR. Cornell University Press, 2015.
5.
Pohl J. Otto. Ethnic Cleansing in the USSR, 1937–1949. Greenwood Press,
1999.
6.
Shoniyozov K. Oʻzbek xalqining kelib chiqish tarixi. Toshkent: Fan, 2001.
