ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
50
2181-3187
PLANTAGO MAJOR L. NING FARMOKOLOGIK FAOL MODDALARI
VA ULARNING TIBBIY QO‘LLANILISHI
Djanayev G‘.Yu.,
Xabibullayev Sh.E.,
Ruzimov E.M.
Toshkent tibbiyot akademiyasi,
farmakologiya kafedrasi
gayratdjanayev75@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada ko‘p yillik dorivor o‘simlik Plantago major L.
farmakologik faol moddalari va ularning tibbiyotda qo‘llanilishi tahlil etiladi.
Fitokimyoviy tahlillar natijasida aniqlangan biologik faol komponentlar – flavonoidlar,
glikozidlar, polisaxaridlar, organik kislotalar va fitontsidlarning terapevtik
xususiyatlari ilmiy asosda yoritilgan. Shu bilan birga, preparatlarning farmakodinamik
va farmakokinetik hususiyatlari, shuningdek, qo‘llanilishdagi cheklovlar ham ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
fitokimyoviy tarkib, flavonoidlar, glikozidlar, antioksidantlar,
yallig‘lanishga qarshi modda, fitoterapiya, farmakologik faollik, terapevtik qo‘llanish,
kontrindikatsiyalar.
Kirish
Plantago major L. Plantaginaceae oilasiga mansub, dorivor xususiyatlari bilan
ajralib turuvchi ko‘p yillik giyohsimon o‘simlik bo‘lib, u qadimdan xalq tabobati va
zamonaviy fitoterapiyada keng qo‘llanilib kelinmoqda. Zubturum o‘zining boy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
51
2181-3187
biokimyoviy tarkibi bilan tibbiy-amaliyotda yuqori qadrga ega bo‘lgan o‘simliklardan
biridir.
Plantain (Plantago major L.) oilasi. Plantaginaceae eng mashhur va uzoq
vaqtdan beri mavjud. P. major gulchanglarini oʻrganish shuni koʻrsatdiki, oʻsimlik
sifatida ishlatilgan turli maqsadlar uchun [1,2]. Bu haqda Dioskorid o'zining "De
Materia Medica" asarida 1-asr atrofida eslatib o'tgan. Vikinglarning "Vǿlsuga saga"
asarida yarani davolovchi vosita sifatida tilga olingan [3]. P. major da tasvirlangan
12—13-asrlardagi bir qancha muallifi asarlarida. Yunoncha tibbiy matnlarni tarjima
qilgan Ibn El Baytar [4]. Daniyalik olim Geynrix Harpestreng (13-asr) “Liber
Herbarum” asarida ezilganda hamma narsani davolaydi, degan edi [3]. Plantain hatto
Shekspir tomonidan Romeo va Julettada eslatib o'tilgan. Saymon Paulli "Flora Danica"
(1648) da P. major juda samarali yarani davolovchi vosita sifatida tasvirlaydi. P. major
tomonidan olib borilgan etnofarmakologik tadqiqotlar. Samuelsen, bu o'simlik
ishlatilganligini ko'rsating dunyoning deyarli barcha mamlakatlarida turli xil
kasalliklar uchun. Ushbu ishning maqsadi biologik faol moddalarning tarkibi
to'g'risidagi ma'lumotlarga oid ma'lumotlarni umumlashtirishdir P. majorning
moddalari, eksperimental farmakologik ma'lumotlar, shuningdek, ishlatiladigan dorilar
va ularning standartlashtirish.
Fitokimyoviy tarkibi
Katta sholacha barglari va urug‘lari quyidagi asosiy biologik faol moddalarga
boy:
•
Flavonoidlar
– antioksidant va kapillyar mustahkamlovchi xususiyatga
ega;
•
Polisaxaridlar
– immunomodulyator va yallig‘lanishga qarshi ta’sir
ko‘rsatadi;
•
Fenol birikmalari
– antimikrob va antiseptik xususiyatlarga ega;
•
Askorbin kislotasi (vitamin C)
– regeneratsiya jarayonlarini
faollashtiradi;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
52
2181-3187
•
Glikozidlar (aukubin, plantamajosid)
– gepatoprotektiv va antitoksik
ta’sirga ega;
•
Fitontsidlar
– mikroorganizmlarga qarshi faol moddalardir;
•
Alkaloidlar
– asab tizimiga ta’sir qiluvchi, og‘riq qoldiruvchi ta’sirga
ega.
Farmakologik faolligi
Zubturum ekstraktlari va preparatlari quyidagi farmakologik xususiyatlarga ega:
•
Yallig‘lanishga qarshi
– flavonoidlar va aukubin moddasi hisobiga;
•
Antibakterial
– gram-musbat va gram-manfiy bakteriyalarga nisbatan
samarali;
•
Gemoragik sindromda
– T-faktori orqali qon ivishini tezlashtiradi;
•
Regeneratsiyani tezlashtiruvchi
– jarohat va yara bitishini faollashtiradi;
•
Mukolitik va ekspektorant
– yo‘tal va bronxitda samarali;
•
Antiulserogen
– me’da va o‘n ikki barmoqli ichak yaralarini davolashda
foydalidir.
Klinik qo‘llanilishi
Zubturum quyidagi kasalliklar terapiyasida qo‘llaniladi:
•
Me’da-ichak tizimi kasalliklari (gastrit, yara kasalligi);
•
Teri kasalliklari (yiringli yaralar, kuyishlar, dermatitlar);
•
Yuqumli kasalliklar (stafilokokk, pseudomonas infeksiyalari);
•
Urogenital patologiyalar (enurez, bepushtlik);
•
Gipertenziya va nevroz holatlari (infuzlar sifatida);
•
Ortopedik shikastlanishlar (ko‘karish, kesiklar, furuunkulyoz).
Qo‘llash usuli va dozalari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
53
2181-3187
Ichga damlama ko‘rinishida qabul qilinadi. Damlamani tayyorlash uchun 10 g
maydalangan barglarni yoki 10 ta filtr-paket barglarni sirlangan idishga solinadi,
ustiga 200 ml (1 stakan) xona haroratidagi qaynagan suv quyiladi va qopqoq bilan
yopiladi va qaynayotgan suv hammomida 15 minut davomida qizdiriladi. So‘ngra 45
minut davomida xona haroratida sovutiladi. Damlama doka orqali suzib o‘tkaziladi va
qolgan hom-ashyo siqiladi (filtr-paketlar olinadi va dokasiz siqiladi). Olingan damlama
hajmi qaynatilgan suv bilan 200 ml gacha yetkaziladi. Damlamani salqin joyda 2 sutka
davomida saqlash mumkin.
Kontrindikatsiyalar va ehtiyot choralari
Farmakologik faolligiga qaramay, Plantago major L. preparatlarining
qo‘llanilishida bir qator kontrindikatsiyalar mavjud:
•
Giperatsid gastrit va eroziv yaralar (oshqozon shirasining ko‘payganligi
sababli);
•
Tromboflebit va varikoz kasalliklari (qon ivishini kuchaytiruvchi ta’siri
tufayli);
•
Homiladorlik davrida (bachadon tonusini oshirishi mumkin);
•
Idiosinkratik reaksiya (shaxsiy toqat qilmaslik holatlari).
Xulosa
Plantago major L. – o‘zining keng farmakologik faoliyati va xavfsizligi bilan
ajralib turuvchi istiqbolli fitoterapevtik vositadir. Uning asosiy bioaktiv komponentlari
asosida yaratilgan preparatlar xalq tabobati va zamonaviy tibbiyotda keng ko‘lamda
qo‘llaniladi.
Biroq,
preparatlarni
qo‘llashda
individual
yondashuv,
kontrindikatsiyalarni inobatga olish va ilmiy asoslangan dozalash muhim ahamiyatga
ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
54
2181-3187
1.
Данилов М.С. Некоторые биологические свойства подорожника
большого // Вестник Алтайского государственного аграрного университета. –
2012. – №8. – С. 71–73.
2.
Кароматов И.Д., Наврузова У.О., Авезова С.М. Подорожник большой и
ланцетовидный // Биология и интегральная медицина. – 2018. – №10. – С. 78–95.
3.
Тихомирова А.И. Подорожник — трава: лечебные свойства, применение
// www.nur.kz
4.
Kurkin V.A., Syrov V.N. Biologically active substances of medicinal plants. –
Moscow: Medicina, 2017.
