ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
18
2181-3187
O’QUVCHILARDA KICHIK BIZNESS VA TADBIRKORLIK
FAOLIYATINI REJALASHTIRISH KO’NIKMALARINI
SHAKLLANTIRISH.
Farg’ona shahar 1-sonli politexnikum
maxsus fan o’qituvchisi,
Kamalova Vasilaxon
Djamaliddinovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tadbirkorlikka qo’l urmoqchi bo’lgan yoshlarga
kichik bizness va tadbirkorlik faoliyatini rejalashtirishning maqsadi va vazifalari,
kichik bizness va tadbirkorlik faoliyatini rejalashtirishda biznes reja va uning
ahamiyati, ekstropolisiya, mantiqiy tahlil, iqtisodiy-matematik usullar, eksport
baholash usulidan foydalanib bashoratlash va rejalashtirishnining ahamiyati to’g’risida
ma’lumotlar beriladi.
Kalit so’zlar
: kichik bizness, tadbirkorlik, rejalashtirish, biznes reja, munosabat
hamda tavakkalchilik, ekstrapolyatsiya usuli, delfi usuli, sarmoyador, hissador, homiy
.
Kichik bizness va tadbirkorlik faoliyatini rejalashtirishning maqsadi va
vazifalari.
Bozor iqtisodiyotida kichik biznesni rivojlantirishni samarali rejalashtirmasa
undan barqaror muvaffaqiyatga erishib bo‘lmaydi. Rejalashtirish - korxona yoki
tashkilotning o‘z tadbirkorlik faoliyatiga obyektiv baho berishdir. Kichik biznes va
tadbirkorlik korxonalari o‘z faoliyatini yuritishda mahsulot yetishtirish va unga ketgan
sarf-xarajatlarning hisobini olib borish, ishni tashkil etish, bozor ehtiyojlariga mos
mahsulotlrni sotish, ishlab chiqarish faoliyatini kengaytirish uchun investitsiya
mablaglaridan samarali foydalanishni rejalashtirish orqali amalga oshiriladi.
Rejalashtirish maqsadi: mavjud ishlab chiqarish quvvatlari, raqobatli afzalliklardan
maksimal foydalanish, turli xato va kamchiliklarning oldini olish, iqtisodiyotda yangi
tendensiyalarini kuzatish va ulardan ishlab chiqarish faoliyatida foydalanish, korxona
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
19
2181-3187
faoliyatining kuchsiz tomonlarini aniqlash va bartaraf qilish hamda asoslanmagan
xavf-xatarni oldini olishdan iborat. Bozor iqtisodiyoti - rejalashtirishni ham bashorat
qilishni ham inkor etmaydi. Bunda kelgusidagi ekstropolisiya, mantiqiy tahlil,
iqtisodiy-matematik usullar, eksport baholash usulidan foydalanib bashoratlash va
rejalashtirishni mutaxassislar yordamida belgilab olinadi. Rejalashtirishning haqiqiy
holati ilmiy va amaliy tahlil olib borilib asoslanmasa, oddiy rasmiyatchilikka aylanib,
asoslanmagan xarakterga ega bo‘ladi, ishlab chiqarishning kelgusidagi rivoji izdan
chiqadi, korxona moliyaviy qiyinchiliklarga duch kelib, iqtisodiy barqarorlikni
yo’qotadi. Shuning oldini olish maqsadida rejani ishlab chiqishdan oldin, mahsulot
ishlab chiqarishga zarur bo’lgan ehtiyojlar bo‘yicha iqtisodiy tahlil o'tkaziladi. Bozor
iqtisodiyotiga o‘tish davrida kichik biznes korxonalarini boshqarishda rejalar mustaqil
ravishda ishlab chiqiladi va rejalashtirish orqali quyidagi vazifalar hal etiladi:
-korxonalar ichida iqtisodiy munosabatlarni chuqur isloh qilish asosida xususiy
mulkchilikni
shakllantirish;
-ishlab chiqarish vositalari, mehnat resurslari, moliya, moddiy-texnika resurslaridan
oqilona foydalanishda shaxsiy javobgarlik va manfaatdorlikni oshirishni ta’minlash; -
mahsulotni sotish bo‘yicha korxonalar bilan tuzilgan shartnomalarning bajarilishini
ta’minlash;
-korxonada
ishlab
chiqarish
munosabatlarini
shakllantirish,
innovatsion
texnologiyalardan, fan, texnika va ilg‘orlar tajribalarni amaliyotga qo‘llash, xorijiy
davlatlarning investitsiya mablag’larini ishlab chiqarishga keng joriy etish orqali
eksportbop tovar mahsulotlari yetishtirishni ta’minlashni rejalashtirishdan iborat.
Agrar tarmoqda kichik biznes va tadbirkorlik korxonalari faoliyatini operativ, yillik
(joriy) va strategik rejalar orqali rejalashtirish amalga oshiriladi. Operativ rejalar oylik,
kvartallik bo’lib, yillik rejalar muddati bir yil bo’lib, unga biznes rejalarni kiritish
mumkin. Joriy rejalashtirish strategik rejalarni bajarish va biznesni boshqarish uchun
tuziladi. Strategik rejalar uzoq yillarga mo’ljallangan rejalardir. Tovar ishlab chiqarish
natijalarini bir necha yil oldin baholash mumkin bo’lgan xatti-harakatlarini kiritish
mumkin. Strategik rejani tuzatayotganda kichik biznesning istiqboldagi rivojlanishi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
20
2181-3187
yo‘nalishlari
belgilab
olinadi.
Strategik rejalashtirishda bashoratlashning bir necha usullaridan foydalaniladi.
1. Ekstrapolyatsiya usuli - o‘tgan yili olingan statistik ma’lumotlar ko‘zdan kechirilib
boriladi
va
ular
orqali
istiqbol
bashoratlari
belgilanadi.
2. Delfi usuli - bir-biridan mustaqil bo’lgan ekspertlar so‘roviga asoslangan sifat
usulidir.
Kichik biznes va tadbirkorlik faoliyatini rejalashtirishda biznes reja va
uning ahamiyati.
Biznes reja - bu hujjat, unda aniq vaziyatda biznesning mohiyati, boshlanish
imkoniyati, davomi va uning kengaytirilishi aks etadi. Biznes-reja tadbirkor tomonidan
ishlab chiqiladi. Agarda rejani tuzishda muammolar mavjud bo’lib, qo‘shimcha
maslahatlar zarur bo’lsa, soha mutaxassislarini jalb qilish mumkin. Odatda biznes
rejalar 3-5 yil muddatga tuziladi. Tadbirkor tomonidan birinchi yili olinadigan foyda
oylar bo‘yicha, keyingi yili taqvimlar bo‘yicha, keyinchalik yil bo‘yicha hisoblanadi.
Biznes-reja tuzishda birinchi yilga alohida ish vazifalari ishlab chiqiladi. G‘arbdagi
hamma firmalar o‘z faoliyatini juda aniq rejalashtiradi va biznes-rejani ishlab chiqishda
maxsus talablarga asoslanadi. Odatda uning hajmi 40 betdan oshmaydi. Biznes-reja bir
necha muhim vazifalarni bajaradi. Biznes-rejani tayyorlash jarayoni birinchidan,
fikrlashni jonlantiradi, ikkinchidan tadbirkorlikni puxtalik bilan o‘ylashga va o‘z ishini
turli nuqtai nazardan tahlil qilishga, haqiqiy imkoniyat va qiyinchiliklarni baholashga
majbur qiladi. Uchinchidan, nazorat qog‘ozda bayon qilingan reja kelgusi nazoratlarda
va erishilgan natijalarni baholashda har doim ishlatilishi mumkin. U korxona
faoliyatini kelgusida yaxshilashga asos bo’lib xizmat qiladi. To‘rtinchidan, jamg'arish,
u boshqa jismoniy va yuridik shaxslardan pul mablag’larini jalb qilishga imkoniyat
yaratadi. Biznes reja kichik biznes va tadbirkorlar yoki dehqon va fermerlarni aniq
maqsadni ko‘zlab ishlab chiqarishni tashkil etish, boshqarish va tijorat bilan
shug‘ullanish istiqbollari yoki hisob-kitoblar majmuasi aks etgan hujjatdir.
Biznes rejani tuzishdan maqsad: birinchidan, sarmoyador, hissador, homiy va
banklarning
pul
mablag’larini
ishlab
chiqarishga
jalb
etish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
21
2181-3187
ikkinchidan, o‘z xodimlarini korxonaning maqsadi, vazifasi va istiqboliga ishontirish
va
qiziqtirish;
uchinchidan, oldiga qo'ygan maqsadlarini foyda keltirishga ishonib, rejali va samarali
boshqarishni
tashkil
etish
ko‘zda
tutiladi.
Biznes rejaning korxonada dolzarbligi quyidagi omillar ta’sirida shakllanadi;
birinchidan, qishloq xo‘jalik korxonaiari iqtisodiyotiga yangi mulk shakllari va ishlab
chiqarish munosabatlari kirib kelishi bilan kichik biznes va xususiy tadbirkorlik hamda
fermer,
dehqon
xo‘jaliklari
shakllandi.
ikkinchidan, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik uchun ishlab chiqarishni tashkil
etish va boshqarishda yangicha munosabat hamda tavakkalchilik, raqobat, raqobatga
chidash,
uni
yengib
chiqish
biznes
reja
orqali
hal
etiladi;
uchinchidan, xorijiy investitsiyalami jalb etishni kengaytirish, yangilash va
samaradorligini ko‘tarishdan iboratdir. Yuqoridagi muammolami qishloq xo‘jalik
korxonalarida yechimini topishda, biznes rejaning o'zi kifoya qilmaydi. Biznes reja
ishlab chiqarishni rejalashtirish uchun texnologik xaritalar, me’yoriy hujjatlar va
birlamchi hisob-kitoblar natijalari bilan to’ldirilib tuziladi. Biznes reja asosiy vazifasi
- tadbirkor o‘z faoliyatini boshqarish, ishlab chiqarish jarayonlarini samarali yurgizish,
sarf-xarajatlami tejash, ishlab chiqilgan mahsulotlarni bozorda tovarga aylantirish;
ishlab chiqarishni tashkil etish; tavakkalchilik xavf-xatarini kamaytirish; raqobat
kurashida yutib chiqish orqali tadbirkorlik faoliyatini yuritishdan iborat. Biznes reja
tuzishda korxonaning moliyaviy faoliyatini, tashkiliy-iqtisodiy va ijtimoiy jihatlarini
tahlil qilish, ishni puxta bilish, ishlab chiqarishni rivojlantirishga xolisona baho berib,
biznes reja bu tadbirkor bajaradigan faoliyatning tayyor rejasi ckanligini bilishi,
tadbirkor korxonalarini samarali boshqarishda hamda rejadagi ishlarini muvaffaqiyatli
bajarishga yordamlashadigan ishchi dastur sifatida xizmat qilishini; tadbirkor o‘z rejasi
orqali boshqa sarmoyadorlami, bankirlami va investorlarni ishontirish shuningdek,
moliyaviy
faoliyatni
aniq
rejalashtirishga
qaratilgan.
Biznes-reja
tuzishda
qo‘yiladigan
asosiy
talablar
quyidagilardir:
Birinchi navbatda, biznes rejani korxona rahbari, mutaxassislar va ilmiy maslahatchilar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
22
2181-3187
yordamidan foydalanib tuzishlari mumkin. Chunki rahbar kelgusidagi faoliyatini
loyihalashtirishni hisob-kitob qilishi, o‘z g‘oyasining tog‘riligini hamda uni amalga
oshirish uchun barcha zarur sharoitlar mavjudligiga ishonch hosil qilish imkoniyatiga
ega bo’ladi. Biznes reja uning xulosa qismida fikr va mulohazalar, taklif va g‘oyalar
tushunarli, ko‘zlangan maqsadga erishish yo’llarini yoritishi lozim. Biznes-reja
tuzishda rahbarlarning o‘rni shundan iborat bo’lishi kerak. Biznes-rejaning asosiy
qismida xaridorlarga taklif qilinadigan mahsulot, amalga oshirilmoqchi bo’lgan
tadbirlar, mahsulot yetishtirish xarajatlari, mahsulotni sotish, raqobatchilardan ma’lum
xususiyatlari bilan ajralib turish, ishlab chiqarilayotgan mahsulotda faqat rahbarning
sa’y-harakati mahsuli bo’lmasdan, moliyaviy ta’minotning mavjudligini ko‘rsatish
mumkin. Shu sababli rahbar xodim taklif qilgan tadbir asosida ishlab chiqarishni xom-
ashyo va boshqa zarur moddiy resurslar bilan ta’minlash, yangi texnika va ilg‘or -
tejamkor texnologiyalarni jalb etish, ishlashga shart-sharoitlami yaratib berish ishlarini
tashkil qilish lozim. Tadbikorlik (biznes) faoliyatini muvaffaqiyatli bo’lshi uchun
biznes aniq maqsadga va unga erishish uchun yo'naltirilgan strategiyaga ega bo’lishi
lozim. Boshqacha qilib aytganda, biznes reja zarur. Ishlab chiqarishni
diversifikatsiyalash sharoitida biznes reja tadbirkorlikning hamma sohalarida
qo’llaniladigan go‘yo bir ish asbobidir. U korxonaning ish jarayonini tasvirlab,
korxona rahbarlarining o‘z maqsadlariga qay darajada erishishlarini, birinchi navbatda
ishning
daromadliligini
oshirish
mumkinligini
ko‘rsatib
beradi.
Hozirgi kunda jahon amaliyotida biznes rejalarning besh bo’limlardan tortib 18
bo‘limgacha tuzib chiqilgan ko‘rinishlari mavjud. Biznes-rejalar tarkibi odatda biznes
mazmuni, mohiyati, doirasi va darajasidan kelib chiqib belgilanadi. Har qanday
holatlarda biznes-rejaga ikkinchi darajali masalalar kiritilishi mumkin emas. Jarayon
(texnologiya) va mahsulotlarni faqat texnik holatlarini yoritib berishga yo’l qo‘ymaslik
zarur.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, biznes reja sodda va to’la bo’lishi, rejalar
esa aniq tahlilga asoslanishi lozim. Tahlilda aniq raqamlardan va takliflardan
foydalanish zarur. Takliflar va oldindan berilgan fikrtarga asoslangan va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
23
2181-3187
mustahkamlangan bo’lishi shart. Biznes-reja titulida quyidagi ma’lumotlar aks
ettirilishi kerak: korxona nomi; manzilgohi; mulk shakli; telefon yoki
faks; tashkilotchilar ismi-sharifi, familiyasi, manzili; korxona faoliyati va biznes
xarakteri; moliyaviy mablag’larga ehtiyoji va moliyalashtirish manbalari ko‘rsatilishi;
biznes-reja tuzilgan kun; biznes reja tuzuvchi ismi va familiyasi. Rahbar o‘z ish
faoliyatini rejalashtirayotganda quyidagi savollarga aniq javob berishi shart. Taklif
qilingan mahsulotlarga (xizmatga) bozorda talab bormi yoki yo’qmi? Talab darajasi
qanday? (yuqori, o‘rta, past). taklif etilayotgan mahsulotlari (xizmat) iste’molchiga
nimasi bilan yoqadi? mahsulot bozorgirmi va u necha yil davomida bozorni egallab
turadi? mahsulot patentlanganmi, mualliflik guvohnomasi bormi, ular qayerda va kim
tomonidan ro‘yxatga olingan, bankda hisob raqamiga ega ekanligini bilish kerak. Har
qanday tadbirkor o‘z faoliyatini biznes reja orqali olib boradi. Bundan tashqari, tijorat
banklaridan imtiyozli yoki imtiyozsiz keditlar olish uchun ham biznes rejani tuzadilar.
Bankdan imtiyozli kredit olish uchun tuzilgan biznes rejaning namunasi berilgan.
Foydalanilgan manbalar:
1.“KICHIK BIZNES УА TADBIRKORLIK “M.P. BOLTABAYEV, M .S.
QOSIMOVA, B.K. G‘OYIBNAZAROV, SH.J. ERGASHXODJAYEVA, A.N.
SAMADOV, Sh.I. OTAJONOV «N O S H IR » T oshkent — 2 0 1 1
2. Қосимова М.С., Ходиев Б.Ю., Самадов А.Н., Мухитдинова У.С. Кичик
бизнесни бошкариш. Ў ув кўлланма. –Т.: Ўкитувчи, 2003. қ қ қ қ
3. Лапуста М.Г. Предринимательство. –М.: ИНФРА-М, 2004.
4. “Ziyonet” axborot ta`lim portal.
5 . Multimediya.uz sayti
