ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
448
2181-3187
ILG‘OR MAMLAKATLAR TA’LIM TIZIMIDA O‘QUV
LUG‘ATLARIDAN FOYDALANISH
10.00.00- Filologiya fanlari
Xalilova Maftuna Azamat qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
magistranti
Annotatsiya.
Ushbu maqolada oʻquv lugʻatlari va ulardan ta’lim jarayonida
foydalanish hamda yetakchi mamlakatlar ta’lim tizimida ularning tutgan oʻrni haqida
to’xtalib o’tiladi.
Kalit soʻzlar:
Elektron o‘quv nashrlari, metodist-praktiklar, bilingvistik ta’lim,
elektron o‘quv qo‘llanmalar, ona tili ta’limi, vokabulyariyalar, glossariyalar
ИСПОЛЬЗОВАНИЕ УЧЕБНЫХ СЛОВАРЕЙ В СИСТЕМЕ
ОБРАЗОВАНИЯ РАЗВИТЫХ СТРАН
УДК: 10.00.00 – Филологические науки
Халилова Мафтуна Азамат кызы
Магистрант Шахрисабзского
государственного
педагогического института
xalilovamaftuna53@gmail.com
Аннотация.
В данной статье рассматривается роль учебных словарей в
образовательном процессе, их значение в современной системе обучения, а
также особенности их использования в системах образования ведущих стран.
Освещаются электронные учебные издания, методические подходы и опыт
применения лексических ресурсов в билингвальном обучении.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
449
2181-3187
Ключевые слова:
электронные учебные издания, методисты-практики,
билингвальное обучение, электронные учебные пособия, обучение родному
языку, вокабулярии, глоссарии
THE USE OF LEARNER'S DICTIONARIES IN THE EDUCATIONAL
SYSTEMS OF DEVELOPED COUNTRIES
UDC: 10.00.00 – Philological Sciences
Khalilova Maftuna Azamat qizi
Master’s student of Shahrisabz State Pedagogical Institute
xalilovamaftuna53@gmail.com
Abstract.
This article explores the role of learner's dictionaries in the educational
process, their importance in modern teaching practices, and the specific approaches
to their use in the educational systems of leading countries. It highlights electronic
learning publications, methodological strategies, and the application of lexical
resources in bilingual education.
Keywords:
electronic educational publications, methodologist-practitioners,
bilingual education, electronic study guides, mother tongue education, vocabularies,
glossaries
Chet tillarni o‘rganish muammosi har doim dolzarb bo‘lib kelgan va shunday
qolmoqda. Ko‘proq metodist-praktiklar bugungi kunda insonning ona tilidan tashqari
bir yoki ikki chet tilini bilishi kerakligini ta’kidlamoqda. Ular bilingvistik o‘qitish
tizimini ona tili va chet tilini baravariga o‘rganish orqali zamonaviy ta’lim tizimining
maqsadlari va mazmunini modernizatsiya qilishning muhim qismi deb biladilar. Uyda
foydalanish darajasida muloqot qilish uchun hozirgi kunda eng tarqalgan bir yoki ikki
tilni bilish yetarli, masalan, ingliz tili, nemis tili yoki ispan tili. Shuning uchun ko‘plab
mamlakatlarda maktabda, odatda, ikki yoki ba’zan undan ko‘p chet tillari o‘qitiladi, bu
esa yevropa va osiyo davlatlari vakillari bilan muloqot qilish uchun yetarli. Bilingvizm
va bilingvistik ta’lim bo‘yicha ko‘plab asarlarning mashhur muallifi – Skutnabb
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
450
2181-3187
Kangas aytganidek
1
, bilingvizm va bilingvistik ta’limni o‘rganish uchun til nima
ekanligini tushunmasdan bo‘lmaydi. Til — bu muloqot vositasi (va nafaqat), uning
yordamida turli sohalarda millatlar o‘rtasida tajriba almashish mumkin. U til, ehtimol,
turli lingvistik jamoalar vakillari o‘rtasida o‘zaro tushunish va hamkorlikni
ta’minlashda yagona vosita deb hisoblagan.
So‘z boyligini kengaytirish: lug‘atlar talabalarga yangi so‘zlar va iboralarni
o‘rganishda yordam beradi, bu so‘zlar yoki iboralar noma’lum yoki tushunarsiz
bo‘lishi mumkin. Bu so‘z boyligini kengaytirishga va chet tilidagi matnlarni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
Kontekstni tushunish: lug‘atlar so‘zlarning ma’nolari va ularning turli
kontekstlarda qanday ishlatilishi haqida ma’lumot beradi. Bu talabalarga so‘zlarning
ma’nolarini aniq vaziyatlarda tushunishga va ularni to‘g‘ri ishlatishga yordam beradi.
So‘z turini tanlash: so‘z lug‘atini tanlashda uning turini hisobga oling. Izohli
lug‘atlar so‘zlar va ularning ma’nolarini tushuntiradi, etimologik lug‘atlar so‘zning
kelib chiqishi va tarixini bilishga yordam beradi, tarjima lug‘atlari esa so‘zlarni bir
tildan
ikkinchi
tilga
tarjima
qilishda
yordam
beradi.
Tilni bilish darajasi: tilni bilish darajangizga mos keladigan lug‘atni tanlang.
Yangi boshlovchilar uchun oddiy lug‘at, unda asosiy so‘zlar keltirilgan, ilg‘or
o‘rganuvchilar uchun esa murakkab atamalar va iboralar mavjud bo‘lgan lug‘at mos
keladi.
Lug‘atning maqsadli auditoriyasiga e’tibor bering: ba’zi lug‘atlar keng
auditoriyaga mo‘ljallangan bo‘lib, ular talabalar, mutaxassislar va oddiy
foydalanuvchilarni o‘z ichiga oladi, boshqa lug‘atlar esa maxsus sohalarga, masalan,
tibbiyot xodimlari, yuristlar yoki biznesmenlar uchun mo‘ljallangan bo‘lishi mumkin.
O‘zingizning ehtiyojlaringiz va tilni o‘rganish maqsadlaringizga eng mos keladigan
lug‘atni tanlang.
1
Туве, С. К. Кангас Двуязычие или нет: образование меньшинств / С. К. Туве. —
Текст: электронный // goodreads:
[сайт]. —
URL: URL: https://www.goodreads.com/book/show/4383101-bilingualism-or-
not (дата обращения:
27.01.2023).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
451
2181-3187
Qo‘shimcha imkoniyatlar va funksiyalarga e’tibor bering: ba’zi zamonaviy
lug‘atlar so‘zlarning audio talaffuzi, interaktiv mashqlar, bog‘liq mavzularga havolalar
kabi qo‘shimcha imkoniyatlar va funksiyalarni taklif qiladi. Lug‘atni tanlashda, tilni
o‘rganish tajribangizni yaxshilashga yordam beradigan bunday qo‘shimcha
imkoniyatlarga e’tibor bering.
Axborot asrida insoniyat tarixida sanoat va fan sohalarida olamshumul yutuqlar
qo‘lga kiritildi. Dunyoda axborot eng qimmatli resursga aylanib, kompyuterning ixtiro
qilinishi insonlar tomonidan bajariladigan ishlarni yengillashtirishga olib keldi. Fan va
ta’lim sohalarida o‘qitish va o‘rganishning zamonaviy vositalari joriy etildi. Ta’lim
tizimini uslubiy va dasturiy ta’minot bilan ta'minlashga yo‘naltirilgan ilmiy
tadqiqotlar, o‘quv jarayonini tashkil etish, amalga oshirish va boshqarishni
avtomatlashtirishda elektron ta’lim resurslari markazini tashkil etishning ahamiyati
alohida ta’kidlanadi. Bunday markazlar ta’limning sifatini oshirish, o‘quv jarayonini
yanada samarali qilish va o‘quvchilarga zamonaviy ta’lim resurslarini taqdim etish
imkoniyatlarini yaratadi.
A. P. Tixomirov va V. I. Soldatkinlarning fikriga ko‘ra, chet mamlakatlar ta’lim
tizimida kechayotgan jarayonlarni tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki, o‘qitish tizimi
evolyutsion xarakterga ega bo‘lib, masofaviy yoki kompyuterli o‘qitish texnologiyalari
klassik ta’limdan virtual ta’limga o‘tmoqda. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, o‘quv
jarayonida axborot texnologiyalarini, ayniqsa, masofaviy o‘qitish texnologiyalarini
qo‘llash ta’lim samaradorligini sezilarli darajada oshirishga, shuningdek, o‘qitish
vaqtini qisqartirishga erishish imkoniyatini beradi. Bu yondashuv, o‘quvchilarga
yanada moslashuvchan va samarali ta’lim olish imkoniyatlarini yaratadi.
Zamonaviy axborot texnologiyalarining rivojlanishi ta’lim jarayonini masofadan
turib tashkil etish, boshqarish va nazorat qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada
oshiradi. Bu jarayonning natijasida masofaviy ta’lim kompyuterli ta’limning eng
yetakchi shakllaridan biriga aylana boshladi.
Masofaviy ta’lim o‘quvchilarga
geograflik joylashuvidan qat’iy nazar, o‘quv materiallarini o‘z vaqtida olish va
o‘qituvchilar bilan interaktiv muloqotda bo‘lish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
452
2181-3187
masofaviy ta’lim ta’lim tizimini yanada samarali va qulay qilish, vaqt va resurslarni
tejash imkonini beradi. Masofaviy ta’lim o‘quvchilarga geograflik joylashuvidan
qat’iy nazar, o‘quv materiallarini o‘z vaqtida olish va o‘qituvchilar bilan interaktiv
muloqotda bo‘lish imkoniyatini yaratadi. Shu bilan birga, masofaviy ta’lim ta’lim
tizimini yanada samarali va qulay qilish, vaqt va resurslarni tejash imkonini beradi.
Ilg‘or, tajribali mamlakatlarda o‘quv lug‘atlaridan foydalanish anchagina
rivojlanib ulgurgan. Yevropa mamlakatlarida, jumladan, Angliya, Fransiya,
Germaniya kabi mamlakatlarda elektron o‘quv lug‘atlarining o‘rni beqiyosdir.
Masalan,
ularsiz
hayotimizning
qaysidir
qismini
tasavvur
etolmaydigan
dasturlarimizdan quyidagilarni ko‘rishimiz mumkin:
1.
Elektron o‘quv nashrlari
– o‘quv dasturiga mos keluvchi turli ma'ruzalar,
seminarlar, laboratoriya ishlari va keys texnologiyalaridan iborat bo‘lgan interaktiv
o‘quv materiallari. Ushbu nashrlar o‘quvchilarga zamonaviy ta'lim usullarini, masalan,
haqiqiy hayotdagi holatlar yoki muammolarni o‘rganishni taqdim etadi.
2.Multimediali o‘rgatuvchi dasturlar
– animatsiya va tovushli kuzatuvli o‘quv
kurslari bo‘lib, ular o‘quvchilarga murakkab tushunchalarni vizual va audio yordamida
tushunishga imkon beradi. Bu dasturlar o‘qitish jarayonini yanada qiziqarli va samarali
qiladi.
3.Elektron darsliklar
– o‘qitishni avtomatlashtirishga mo‘ljallangan elektron
o‘quv nashrlari, ularning yordamida o‘quvchilar o‘z-o‘zini o‘rganish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar. Elektron darsliklar o‘qituvchilar va talabalar uchun materiallarni tez va
samarali taqdim etishga yordam beradi.
4.Elektron o‘quv qo‘llanmalar
– fanning alohida bo‘limlari, mashqlar yoki
masalalar to‘plami, ma'lumotnoma va boshqalar bo‘lib, o‘quvchilarni mustaqil
ravishda bilim olishga yo‘naltiradi. Ushbu qo‘llanmalar o‘quvchilarning bilimlarini
mustahkamlash va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirishga xizmat qiladi.
Yuqoridagilar qatoriga elektron o‘quv lug‘atlarini ham bemalol qo‘shishimiz
mumkin. Har qanday sohada, til o‘rganish yoki boshqa sohalarda, o‘rganuvchilarning
qiziqishi va diqqatini oshirish uchun zamonaviy texnologiyalardan foydalanish juda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
453
2181-3187
samarali. Innovatsion texnologiyalar inson hayotining ko‘plab jabhalarini, shu
jumladan, ta’limni soddalashtirish va uning sifatini yaxshilash imkonini beradi. Ingliz
tilini o‘rganayotgan talaba, o‘z so‘z boyligini kengaytirishda hamda ta’lim olayotgan
sohalariga oid xorijiy maqola va ma’lumotlarni yaxshiroq tushunishda zamonaviy
elektron lug‘atlardan foydalanishlari juda foydali. Tadqiqotlarga ko‘ra, yer yuzidagi
ko‘plab xorijiy til o‘rganuvchilari elektron lug‘atlardan foydalanishni afzal ko‘rsalar
ham, hali ham kitob shaklidagi lug‘atlar ko‘proq samarali hisoblanadi. Chunki bir
so‘zni qidirishda uning turli ma’nolari, grammatik qo‘llanilishi, shuningdek,
ma’nodosh (sinonim) va zid ma’noli (antonim) so‘zlar ham qo‘shimcha tarzda
o‘rganilib, mantiqiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Albatta, elektron
lug‘atlar an’anaviy qog‘oz lug‘atlarga nisbatan ko‘proq imkoniyatlar yaratadi.
O‘rganuvchilar o‘rtasida elektron lug‘atlardan foydalanishni afzal ko‘rish va ularning
imkoniyatlarini ta’kidlashga doir fikrlar ham mavjud. Ular quyidagilar:
Vaqt tejamkorligi
: elektron lug‘atlarning ishlash tezligi ularning vaqtni
tejashga yordam beradi. Kitob holidagi lug‘atdan bir so‘zni qidirish uchun sarflangan
vaqtga qaraganda, elektron lug‘atlarda bir necha so‘zni o‘rganish mumkin.
Ko‘rgazmalilik
: elektron lug‘atlar yordamida notanish so‘zni yozib, uning
obyektiv ko‘rinishini ko‘rish mumkin. Bu yangi so‘zni eslab qolish uchun katta yordam
beradi.
To‘plam yaratish
: elektron lug‘atlar orqali shaxsiy baza yaratib, yangi
o‘rgangan so‘zlarni ombor sifatida jamlash mumkin. Bu, o‘rgangan so‘zlarni
takrorlash va mustahkamlash imkoniyatini yaratadi.
Talaffuz qilish
: zamonaviy elektron lug‘atlar hozirgi kunda talaffuzga
(pronunciation) alohida e’tibor qaratgan. Ushbu funksiya yordamida o‘rganuvchi yangi
so‘zlarning to‘g‘ri talaffuzini o‘rganishi mumkin.
Kataloglar
: elektron lug‘atlar tomonidan taqdim etilgan kataloglar funksiyasi
mavjud bo‘lib, unda grammatika (grammar), farqlar (differences), birikmalar
(collocations), metaforalar (metaphors), so‘zlashish (speaking) kabi bo‘limlar mavjud.
Bu bo‘limlar yangi so‘zlarni o‘rganishda samaradorlikni oshirishga yordam beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
454
2181-3187
Rivojlangan mamlakatlarda, xususan, Yevropa va Amerikada lug‘atchilik ko‘p
asrlardan beri tadqiq etilayotgan soha hisoblanadi, shu yuzdan ular leksikografiyani fan
sifatida quyidagicha ta’riflaydilar va leksikografiya tarixini bir necha davrlarga bo‘lib
o‘rganadilar.
Leksikografiya (yunoncha
lexikos
— so‘zga tegishli va ...grafiya),
tilshunoslikning so‘z tuzish amaliyoti va nazariyasi bilan shug‘ullanuvchi bo‘limidir.
Amaliy leksikografiyaning rivojlanishida turli xalqlarda uchta o‘xshash davr ajratib
ko‘rsatiladi:
1)
lug‘atsiz davr
. Bu davrda lug‘atlardan tizimli ravishda foydalanish yo‘q edi,
so‘zlar haqida ma’lumotlar og‘zaki an’analar yoki parchalar shaklida berilgan. Ushbu
davrning asosiy vazifasi – kam tushunarli so‘zlarni tushuntirish:
glossalar
(Shumerda,
miloddan avvalgi 25-yil, Xitoyda, miloddan avvalgi 20-yil, G‘arbiy Yevropada,
milodiy VIII asr, Rossiyada, miloddan avvalgi XIII asr),
glossariyalar
(alohida asarlar
yoki mualliflarga oid glossalarni to‘plagan yig‘malar, masalan, Vedalar uchun,
miloddan avvalgi I ming yillikda, Gomer uchun, miloddan avvalgi V asrdan boshlab),
vokabulyariyalar
(o‘quv va boshqa maqsadlar uchun so‘zlar to‘plamlari, masalan,
uch tildagi shumero-akkad-xettilik yozuvlar, miloddan avvalgi XIV-XIII asrda, Misrda
mavzular bo‘yicha so‘zlar ro‘yxati, miloddan avvalgi 1750-yilda va boshqalar).
2) erta lug‘at davri
–
bu davrda adabiy tildan foydalanish va uni o‘rganish
jarayoni muhim o‘rin tutadi. Bu davrda ko‘plab xalqlarda adabiy til kundalik nutqdan
sezilarli darajada farq qiladi. Masalan, sanskrit tilida leksikonlarning shakllanishi VI-
VIII asrlarga, qadimgi yunon tili esa X asrga to‘g‘ri keladi. Shu davrda, shuningdek,
passiv turdagi tarjima lug‘atlari shakllana boshlaydi. Bunda xorijiy tilning leksikasi
xalq tilining so‘zlari orqali izohlanadi. Misol uchun, arabcha-forscha lug‘atlari XI
asrda, lotincha-inglizcha lug‘atlari XV asrda, cherkov slavoncha-ruscha lug‘atlari
XVI asrda paydo bo‘lgan.
Keyinchalik, lug‘atlarning aktiv turdagi shakllari vujudga keldi. Bunda asosiy til
xalq tili bo‘lib, boshqa tillardan tarjima qilish jarayoni amalga oshirilgan. Bunga misol
sifatida fransuzcha-lotincha, anglichancha-lotincha lug‘atlari XVI asrda va ruscha-
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
455
2181-3187
lotincha-qadimgi yunoncha lug‘atlari XVIII asrda yaratilgan. Bu davrda lug‘atlarning
tarjima va izohlash funksiyasi yanada rivojlanib, tillar o‘rtasidagi muloqot va axborot
almashishning samarali vositasi bo‘lib xizmat qilgan.
3) rivojlangan leksikografiya –
davri milliy adabiy tillarning rivojlanishi bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lgan davrdir. Ushbu davrda tilning lug‘at tarkibini tasvirlash
va normallashtirish, shuningdek, jamiyatning til madaniyatini oshirish asosiy
vazifalardan biri bo‘lgan. Bu davrda izohli lug‘atlar yaratila boshladi, ularning ko‘plari
davlat akademik va filologik jamiyatlar tomonidan tuzilgan. Masalan, Italiya
Akademiyasi tomonidan tuzilgan “Kruska lug‘ati” (1612), Rossiya Akademiyasi
lug‘ati (1789-94 yillar) kabi mashhur lug‘atlar yaratilgan.
Shuningdek, sinonimlar, frazeologik, dialektik, terminologik, imlo, grammatika
va boshqa turli xil lug‘atlar ham paydo bo‘ldi. Bu lug‘atlar milliy tilni yanada boyitish,
tilni normallashtirish va ilmiy, madaniy sohalarda til madaniyatini oshirishga xizmat
qilgan. Rivojlangan leksikografiya davri tilshunoslik va leksikografiyaning ilmiy
asosda rivojlanishini ta’minlab, tilni yanada aniq va to‘g‘ri ishlatishga yordam berdi.
Adabiyotlar roʻyxati
1.Туве, С. К. Кангас Двуязычие или нет: образование меньшинств / С. К. Туве.
—
Текст:
электронный
//
goodreads:
[сайт].
—
URL:
URL:
https://www.goodreads.com/book/show/4383101-bilingualism-or-not
(дата
обращения: 27.01.2023).
2. Редькина Н. С. Современные практики библиотек по обучению
информационной
грамотности
//
Библиосфера.
2019.
№4.
URL:
https://cyberleninka.ru/article/n/sovremennye-praktiki-bibliotek-po-obucheniyu
informatsionnoy-gramotnosti (дата обращения: 30.10.2024).
3. G‘ulomov A, Qodirov M. Ona tilini o‘qitish metodikasi. T: “Universitet”, 2001.
4. Abdulahatova R., Yusupova T., Dosanov К. Til ta’limida uzviylik va
uzluksizlik. Toshkent, 2008.
5. Alavutdinova N. O‘quvchilarni mustaqil fikrlashga o‘rgatish yo‘llari. Toshkent,
2005.
