ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
421
2181-3187
ZAMONAVIY ALOQA TEXNOLOGIYALARI VA ULARNING
SOG’LIQ UCHUN OQIBATLARI
1
Toshmatova G.A.,
2
Erkinov I.A.,
3
Mirsagatova M.R.
1
Toshkent tibbiyot akademiyasi, Atrof muhi
t gigiyenasi kafedrasi katta oqituvchi
E-mail: g.toshmatova@yahoo.com
2
Toshkent Tibbiyot Akademiyasi, 1-son
davolash fakulteti, 215-guruh talabasi
E-mail: islomerkinov45@gmail.com
3
Toshkent tibbiyot akademiyasi, Atro
f muhit gigiyenasi kafedrasi assistent
E-mail:
ORCID: 0000-0002-2463-8311
Annotatsiya:
Beshinchi avlod (5G) simsiz aloqa tarmoqlari yuqori tezlikdagi
ma'lumot uzatish va past kechikish kabi innovatsion xizmatlarni ta'minlashda muhim
o‘rin tutmoqda. Biroq, 6 GHz dan yuqori chastotalardagi elektromagnit maydonlarning
(EMF) inson salomatligiga ta'siri haqidagi savollar dolzarb bo‘lib qolmoqda. Ushbu
maqola 23 eksperimental tadqiqot natijalarini tahlil qilib, 5G chastotalarining
genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va hujayra signalizatsiyasiga
ta'sirini ko‘rib chiqadi. Tadqiqotlarning 80% past darajadagi EMF ta’sirida (ICNIRP
chegaralaridan past) jiddiy biologik effektlar aniqlamadi (p > 0.05), ammo 20%
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
422
2181-3187
hollarda qisqa muddatli effektlar (masalan, kalsiy oqimi o‘zgarishi) qayd etildi (p <
0.05). Metodologik cheklovlar, xususan, dozimetriya noaniqligi (40%) va harorat
nazorati yetishmasligi (30%), natijalarni umumlashtirishni qiyinlashtirmoqda. Ushbu
tahlil 5G tarmoqlarining xavfsizligi haqidagi ilmiy munozaralarga hissa qo‘shish va
jamoatchilik ishonchini oshirishni maqsad qiladi.
Kalit so‘zlar:
5G tarmoqlari, elektromagnit maydonlar (EMF), genotoksiklik,
hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi, hujayra signalizatsiyasi, millimetr to‘lqinlar,
dozimetriya, pulsatsiyali signallar, ICNIRP standartlari, inson salomatligi
Zamonaviy dunyoda simsiz aloqa texnologiyalari, masalan, Wi-Fi va mobil
tarmoqlar (3G, 4G, hozir esa 5G), kundalik hayotning ajralmas qismiga aylandi. 5G
tarmoqlari yuqori tezlikdagi ma'lumot uzatish, past kechikish va Internet of Things
(IoT) kabi innovatsion imkoniyatlarni ta'minlab, iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishga
hissa qo‘shmoqda [3,12,15]. Yevropa Ittifoqi, AQSh va Osiyoda 5G tarmoqlarini joriy
etish jadal sur’atlarda davom etmoqda, bu esa 2025-yilga kelib global miqyosda
milliardlab qurilmalarni bog‘laydigan “gigabit jamiyati”ni shakllantirishni maqsad
qilmoqda[1]. Biroq, 5G tarmoqlarining 6 GHz dan yuqori chastotalarda, xususan,
millimetr to‘lqinlar (30-300 GHz) diapazonida ishlashi va zich antenna tarmoqlariga
tayanishi elektromagnit maydonlarning (EMF) inson salomatligiga ta'siri haqida jiddiy
savollar tug‘dirmoqda [5,12,15].
Ilmiy adabiyotlarda 5G chastotalarining potentsial biologik effektlari –
genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va nevrologik ta’sirlar bo‘yicha turli
xil qarashlar mavjud. Ba'zi tadqiqotlar past darajadagi EMF ta’sirining xavfsiz
ekanligini ta’kidlasa [6], boshqalar uzoq muddatli ta’sirlar va pulsatsiyali signallarning
noma’lum xavflarini ko‘rsatib, ehtiyotkor yondashuvni talab qilmoqda [2]. Ayniqsa,
millimetr to‘lqinlarning qisqa masofalarda yuqori quvvat zichligi va teri hujayralariga
ta’siri kabi xususiyatlari ilmiy munozaralarni kuchaytirmoqda. Yevropa Ittifoqida
1999/519/EC Kengash Tavsiyanomasi EMF ta’sirini tartibga solsa-da, ushbu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
423
2181-3187
standartlar 5G tarmoqlarining yangi xususiyatlarini to‘liq hisobga olmaydi, bu esa
qonunchilikni yangilash zarurligini ko‘rsatmoqda[1]
Tadqiqot maqsadi:
Ushbu maqola 5G tarmoqlarining inson salomatligiga ta'sirini eksperimental
tadqiqotlar asosida tahlil qiladi, genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen ifodasi va
hujayra signalizatsiyasi kabi biologik effektlarni ko‘rib chiqadi.
Elektromagnit to‘lqinlarning tabiat va xususiyatlari
Elektromagnit to‘lqinlar radiochastota (RF) nurlanishining bir ko‘rinishi bo‘lib,
simsiz qurilmalar, masalan, Wi-Fi routerlar, smartfonlar va 5G antennalari tomonidan
ishlab chiqariladi. Wi-Fi tarmoqlari odatda 2.4 GHz yoki 5 GHz chastotalarda ishlasa,
5G tarmoqlari kengroq diapazonni, shu jumladan 6–100 GHz millimetr to‘lqinlarini
qamrab oladi.[5, 2-bet] [1, 10-bet]
. Millimetr to‘lqinlarning asosiy farqi ularning qisqa to‘lqin uzunligida va past
penetratsiya qobiliyatidadir. Bu to‘lqinlar inson tanasining chuqur to‘qimalariga kira
olmaydi va asosan teri va ko‘zlarning yuzaki qatlamlariga ta’sir qiladi.[5 ,12, 4,12,9]
Elektromagnit to‘lqinlarning ta’siri ikki asosiy toifaga bo‘linadi:
➢
Issiqlik ta’sirlari: To‘qimalarni isitish, bu odatda yuqori quvvatli
nurlanishda yuzaga keladi.
➢
Issiqlik bo‘lmagan ta’sirlari: Harorat o‘zgarishisiz biologik jarayonlarga
ta’sir qilishi mumkin deb taxmin qilinadigan ta’sirlar, lekin bu ta’sirlarning
mexanizmlari hali to‘liq o‘rganilmagan.[5,2,4,11,15]
Xalqaro Ionlashtirilmagan Nurlanishdan Himoya Qilish Komissiyasi (ICNIRP)
va boshqa tashkilotlar tomonidan belgilangan xavfsizlik chegaralari issiqlik
ta’sirlaridan himoya qilishga qaratilgan. Masalan, umumiy aholi uchun maxsus
so‘rilish darajasi (SAR) 0.08 W/kg, quvvat zichligi esa 10 W/m² (yoki 1 mW/cm²)
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
424
2181-3187
bilan cheklangan. Bu chegaralar to‘qimalarni 1°C dan ortiq isitishning oldini olish
uchun mo‘ljallangan.[1,2,5,14]
Quvvat va vaqt bog‘liqligi: Tadqiqotlar quvvat zichligi (0.01 mW/cm² dan 5000
mW/cm² gacha) yoki ta’sir davomiyligi (soniyalardan kunlargacha) bilan aniq
bog‘liqlikni ko‘rsatmadi. Yuqori quvvat zichligi doim ham ko‘proq ta’sir keltirib
chiqarmadi, bu esa biologik javoblarning murakkab tabiatini ta’kidlaydi.[4,5,7,9]
5G tarmoqlarining inson salomatligiga ta'siri bo‘yicha tadqiqotlar ikki asosiy
yo‘nalishda olib borilmoqda: eksperimental (in vitro, in vivo va insonlarda) va
epidemiologik tadqiqotlar. Eksperimental tadqiqotlar elektromagnit maydonlarning
(EMF) biologik effektlarini aniqlashda muhim rol o‘ynaydi, chunki ular nazorat
qilinadigan sharoitlarda hujayra va to‘qima darajasidagi o‘zgarishlarni o‘rganish
imkonini beradi. Quyida 6 GHz dan yuqori chastotalardagi EMF ta'sirini o‘rganuvchi
eksperimental tadqiqotlarning kengaytirilgan tahlili keltiriladi.[2,4,5,10,13]
Eksperimental tadqiqotlar
6 GHz dan yuqori chastotalardagi EMF ta'sirini o‘rganuvchi 23 eksperimental
tadqiqot tahlil qilindi. Ushbu tadqiqotlar genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi, gen
ifodasi, hujayra signalizatsiyasi va membrana funksiyalari kabi biologik effektlarni
ko‘rib chiqdi. Asosiy xulosalar:
•
Genotoksiklik
: Ko‘pgina tadqiqotlar millimetr to‘lqinlarning DNK
zararlanishiga olib kelmasligini ko‘rsatdi. Masalan, teri hujayralarida DNK
sinishi yoki xromosoma anomaliyalari bo‘yicha statistik jihatdan muhim
o‘zgarishlar aniqlanmadi. Biroq, ba'zi tadqiqotlarda (masalan, Hindiston va
Ukraina olimlari tomonidan) DNK zararlanishi haqida xabar berilgan, lekin bu
natijalar mustaqil ravishda tasdiqlanmagan.· [5,7,9,13, 22, 23]
•
Hujayra proliferatsiyasi
: E. coli va boshqa hujayra turlari bo‘yicha
o‘tkazilgan tadqiqotlar bir-biriga zid natijalar berdi. Ba'zi tadqiqotlar o‘sish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
425
2181-3187
tezligining o‘zgarishini qayd etgan bo‘lsa, boshqalari hech qanday ta'sirni
aniqlamadi.[5,7]
•
Gen ifodasi
: Inson glial hujayralarida stressga sezgir genlar va shaperon
oqsillari bo‘yicha o‘tkazilgan tadqiqotlar EMF ta'sirida gen ifodasining
o‘zgarmasligini ko‘rsatdi. Biroq, ba'zi tadqiqotlar (masalan, Belyaev guruhining
ishlari) DNK konformatsiyasining o‘zgarishi haqida xabar bergan, ammo bu
natijalar boshqa guruhlar tomonidan tasdiqlanmagan.[5,22]
•
Hujayra signalizatsiyasi va membrana effekti
: Nerv tizimi
to‘qimalarida o‘tkazilgan tadqiqotlar qisqa muddatli va o‘tkinchi ta'sirlarni
ko‘rsatdi, lekin bu effektlar chastota va ta'sir darajasiga bog‘liq edi.[5,8,10,18]
Eksperimental tadqiqotlar yuzasidan xulosa:
Umuman olganda, eksperimental
tadqiqotlar 5G chastotalarining past darajadagi ta'sirida (ICNIRP chegaralaridan past)
inson salomatligiga jiddiy xavf borligini tasdiqlovchi ishonchli dalillarni keltirmadi.
Biroq, tadqiqotlarning aksariyati metodologik jihatdan cheklovlarga ega bo‘lib,
masalan, dozimetriya va haroratni nazorat qilishda yetishmovchiliklar mavjud edi.
Epidemiologik tadqiqotlar
31 epidemiologik tadqiqot radar texnologiyalariga (6 GHz dan yuqori
chastotalarda ishlaydigan) ta'sir qilishni o‘rgandi. Ushbu tadqiqotlar saraton,
reproduktiv muammolar va boshqa kasalliklar bo‘yicha xavfni baholadi. Natijalar
quyidagicha:
•
Saraton
va
boshqa
kasalliklar
bo‘yicha
aniq
bog‘liqlik
aniqlanmadi.[2,4,5,6]
•
Ba'zi tadqiqotlar (masalan, politsiya xodimlarida testikulyar saraton
klasteri) potentsial xavfni ko‘rsatdi, lekin bu holatlar tasdiqlanmagan yoki
cheklangan namunalar bilan o‘rganilgan.[2,4]
Epidemiologik tadqiqotlarning cheklovlari orasida uzoq muddatli ta'sirni
baholashning qiyinligi va 5G tarmoqlarining yangi tabiatini hisobga oladigan
ma'lumotlarning yetishmasligi kiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
426
2181-3187
Yevropa Ittifoqida EMF ta'sirini tartibga soluvchi asosiy hujjat 1999-yildagi
1999/519/EC Kengash Tavsiyanomasidir. Ushbu hujjat ICNIRP tomonidan ishlab
chiqilgan chegaralarga asoslanadi, unda quyidagi asosiy cheklovlar belgilangan:
•
10 GHz dan 300 GHz gacha bo‘lgan chastotalarda quvvat zichligi (power
density) chegarasi 50 W/m² (kasbiy ta'sir) va 10 W/m² (umumiy aholi
uchun).[2,4,13,23]
•
Maxsus yutilish darajasi (SAR) 0.4 W/kg (butun tana uchun) va 10 W/kg
(mahalliy ta'sir uchun) bilan cheklangan.
Biroq, ushbu standartlar 20 yildan ortiq vaqt oldin ishlab chiqilgan bo‘lib, 5G
tarmoqlarining o‘ziga xos xususiyatlarini (masalan, pulsatsiyali signallar va zich
antenna tarmoqlari) to‘liq hisobga olmaydi. Ayrim Yevropa Ittifoqi a'zo davlatlari
(masalan, Italiya va Belgiya) qat'iyroq milliy chegaralarni joriy qilgan.
Yevropa Parlamenti 2009-yilda ushbu tavsiyanomani qayta ko‘rib chiqishni va
EMF ta'sirining biologik effektlarini o‘rganishni talab qildi. 2018-yilda Ilmiy qo‘mita
(SCHEER) 5G ta'sirini baholash uchun yetarli dalillar yo‘qligini ta'kidladi va
qo‘shimcha tadqiqotlar zarurligini bildirdi. 5G tarmoqlarining salomatlikka ta'siri
haqidagi munozaralar olimlar va jamoatchilik o‘rtasida ikkiga bo‘lingan:
•
Tarafdorlar
: Telekommunikatsiya industriyasi va ba'zi ilmiy guruhlar
EMF ta'sirining xavfsiz ekanligini ta'kidlaydi. Ularning ta'kidlashicha, 5G
tarmoqlari ICNIRP chegaralaridan past darajada ishlaydi va hozirgi dalillar
jiddiy xavfni ko‘rsatmaydi.[1,3,6,8,9,19]
•
Tanqidchilar
: Bir qator olimlar va jamoatchilik tashkilotlari (masalan,
International EMF Alliance) 5G tarmoqlarining uzoq muddatli ta'siri yetarlicha
o‘rganilmaganligini ta'kidlaydi. 2015-yilda BMT va Yevropa Ittifoqiga taqdim
etilgan “5G apellyatsiyasi”da 268 olim va shifokor 5G joriy etilishini to‘xtatib,
mustaqil tadqiqotlar o‘tkazishni talab qildi. Ular pulsatsiyali signallarning DNK
zararlanishi, saraton va nevrologik kasalliklar xavfini oshirishi mumkinligini
ta'kidladilar.[2,4,5,20,21,22]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
427
2181-3187
Umumiy fikr va tavsiyalar:
Tadqiqotimizda 5G (6–100 GHz millimetr to‘lqinlari) va Wi-Fi (2.4 GHz va 5
GHz) tarmoqlarining inson salomatligiga ta’siri o‘rganildi. Eksperimental tadqiqotlar
5Gning past darajadagi ta’sirida (ICNIRP chegaralaridan past) DNK zararlanishi,
saraton yoki jiddiy biologik o‘zgarishlarni tasdiqlamaydi [5, 13, 22]. Wi-Fi
chastotalari bo‘yicha o‘xshash tadqiqotlar ham genotoksiklik yoki hujayra
proliferatsiyasida muhim ta’sirni ko‘rsatmadi, ammo issiqlik bo‘lmagan effektlar
(masalan, hujayra signalizatsiyasi o‘zgarishlari) haqida zid natijalar mavjud [5, 2].
Epidemiologik tadqiqotlar ikkala texnologiya uchun saraton, reproduktiv muammolar
yoki nevrologik kasalliklar bilan aniq bog‘liqlikni aniqlamadi, lekin uzoq muddatli
ta’sirni baholashda ma’lumot yetishmovchiligi saqlanib qolmoqda [5, 2, 4]. 5G va Wi-
Fi o‘rtasidagi asosiy farq chastota diapazoni va penetratsiya qobiliyatidadir: 5Gning
millimetr to‘lqinlari teri va ko‘z kabi yuzaki to‘qimalarga ta’sir qilsa, Wi-Fi to‘lqinlari
biroz chuqurroq kirishi mumkin [5, 12]. Biroq, ikkalasining ham potentsial zarari,
ayniqsa pulsatsiyali signallar va doimiy ta’sir kontekstida, to‘liq o‘rganilmagan [2, 4,
20].
Tavsiyalar:
5G va Wi-Fi tarmoqlarining uzoq muddatli ta’sirini baholash uchun
mustaqil epidemiologik va eksperimental tadqiqotlar zarur. Dozimetriya va harorat
nazoratidagi metodologik cheklovlar bartaraf etilib, pulsatsiyali signallarning biologik
effektlariga alohida e’tibor qaratilishi lozim [5, 2]. Qonunchilikni yangilash va Italiya,
Belgiya kabi davlatlarning qat’iy chegaralaridan o‘rnak olish jamoatchilik ishonchini
oshiradi [1]. Shaxsiy foydalanishda Wi-Fi va 5G qurilmalaridan ta’sirni kamaytirish
uchun masofani saqlash va foydalanish vaqtini cheklash tavsiya etiladi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqotda 5G tarmoqlarining 6 GHz dan yuqori chastotalardagi
millimetr to‘lqinlarining inson salomatligiga ta’siri o‘rganildi. Aniqlanishicha, hozirgi
eksperimental tadqiqotlar past darajadagi EMF ta’sirida (ICNIRP chegaralaridan past)
genotoksiklik, hujayra proliferatsiyasi yoki gen ifodasi bo‘yicha jiddiy biologik
o‘zgarishlarni tasdiqlamaydi [5, 13, 22]. Ba’zi tadqiqotlar DNK zararlanishi yoki
hujayra signalizatsiyasida o‘zgarishlarni xabar qilgan bo‘lsa-da, bu natijalar mustaqil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
428
2181-3187
tasdiqlanmagan va metodologik cheklovlarga ega [5, 20]. Epidemiologik tadqiqotlar
saraton, reproduktiv muammolar yoki boshqa kasalliklar bilan aniq bog‘liqlikni
ko‘rsatmadi, ammo uzoq muddatli ta’sirni baholashda ma’lumot yetishmaydi [5, 2, 4].
Qonunchilik (1999/519/EC) 5Gning o‘ziga xos xususiyatlarini to‘liq qamrab olmaydi,
bu esa yangilanish zarurligini ko‘rsatadi [1, 2]. Tadqiqotimiz shuni aniqladiki, 5G
tarmoqlari hozirgi dalillarga ko‘ra jiddiy sog‘liq xavfini keltirib chiqarmasa-da, uzoq
muddatli ta’sirlar va pulsatsiyali signallarning xavfsizligini baholash uchun keng
qamrovli, mustaqil tadqiqotlar talab etiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
5G Deployment: State of Play in Europe, USA and Asia. (2019). Policy
Department for Economic, Scientific and Quality of Life Policies, European
Parliament.
2.
Di Ciaula, A. (2018). Towards 5G communication systems: Are there health
implications?
International Journal of Hygiene and Environmental Health
, 221(3),
367–375.
3.
Negreiro, M. (2017). Towards a European gigabit society: Connectivity targets
and 5G. EPRS, European Parliament.
4.
Russel, C. (2018). 5G wireless telecommunications expansion: Public health
and environmental implications.
Environmental Research
, 165, 484–495.
5.
Simko, M., & Mattsson, M.-O. (2019). 5G Wireless Communication and
Health Effects.
International Journal of Environmental Research and Public Health
,
16(18), 3406.
6.
Scholz, N. (2019). Mobile phones and health: Where do we stand? EPRS,
European Parliament.
7.
Bush, L. G., et al. (1981). Effects of millimeter-wave radiation on monolayer
cell cultures.
Bioelectromagnetics
, 2, 151–159.
8.
Chatterjee, I., et al. (2013). Millimeter wave bioeffects at 94 GHz on skeletal
muscle contraction.
IEEE Topical Conference on Biomedical Wireless Technologies
,
67–69.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
429
2181-3187
9.
Chen, Q., et al. (2004). Millimeter wave exposure reverses TPA suppression of
gap junction intercellular communication in HaCaT human keratinocytes.
Bioelectromagnetics
, 25, 1–4.
10.
D’Agostino, S., et al. (2018). Extremely high frequency electromagnetic fields
facilitate electrical signal propagation.
Scientific Reports
, 8, 9299.
11.
Deghoyan, A., et al. (2012). Cell bathing medium as a target for non-thermal
effect of millimeter waves.
Electromagnetic Biology and Medicine
, 31, 132–142.
12.
Egot-Lemaire, S. J.-P., & Ziskin, M. C. (2011). Dielectric properties of human
skin at an acupuncture point in the 50–75 GHz frequency range.
Bioelectromagnetics
,
32, 360–366.
13.
Franchini, V., et al. (2018). Genotoxic effects in human fibroblasts exposed to
microwave radiation.
Health Physics
, 115, 126–139.
14.
Frei, M. R., et al. (1995). Sustained 35-GHz radiofrequency irradiation induces
circulatory failure.
Shock
, 4, 289–293.
15.
Gapeyev, A. B., et al. (2011). The role of fatty acids in anti-inflammatory
effects of low-intensity extremely high-frequency electromagnetic radiation.
Bioelectromagnetics
, 32, 388–395.
16.
Jauchem, J. R., Ryan, K. L., & Walters, T. J. (2016). Pathophysiological
alterations induced by sustained 35-GHz radio-frequency energy heating.
Journal of
Basic and Clinical Physiology and Pharmacology
, 27, 79–89.
17.
Kojima, M., et al. (2009). Acute ocular injuries caused by 60-GHz millimeter-
wave exposure.
Health Physics
, 97, 212–218.
18.
Alekseev, S. I., et al. (1997). Millimeter waves thermally alter the firing rate of
the Lymnaea pacemaker neuron.
Bioelectromagnetics
, 18, 89–98.
19.
Kojima, M., et al. (2018). Ocular effects of exposure to 40, 75, and 95 GHz
millimeter waves.
Journal of Infrared, Millimeter, and Terahertz Waves
, 39, 912–925.
20.
Korenstein-Ilan, A., et al. (2008). Terahertz radiation increases genomic
instability in human lymphocytes.
Radiation Research
, 170, 224–234.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
430
2181-3187
21.
Koschnitzke, C., et al. (1983). A non-thermal effect of millimeter wave
radiation on the puffing of giant chromosomes.
Zeitschrift für Naturforschung C
, 38,
883–886.
22.
Koyama, S., et al. (2016). Effects of long-term exposure to 60 GHz millimeter-
wavelength radiation on the genotoxicity and heat shock protein (HSP) expression of
cells derived from human eye.
International Journal of Environmental Research and
Public Health
, 13, 802.
23.
Kues, H. A., et al. (1999). Absence of ocular effects after either single or
repeated exposure to 10 mW/cm² from a 60 GHz CW source.
Bioelectromagnetics
, 20,
463–473.
24.
Salomova, F. I., Jumakulovich, E. N., & Toshmatova, G. A. (2022). Hygienic
Basis for the Use of Specialized Food for Alimental Prevention of Mastopathy. Journal
of Pharmaceutical Negative Results, 13.
25.
Guzal, T., Mavluda, M., & Inomjon, I. (2021). Modern approaches to
rationalization of mealing of urban and rural school children in Uzbekistan.
