ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
386
2181-3187
QARIYALARDА ОVQАT HАZM QILISH TIZIMI KASALLIKLARIDA
HAMSHIRALIK PARVARISHI
Urganch Abu Ali Ibn Sino
nomidagi
jamoat salomatligi texnikumi
o’qituvchisi
Jumanazarova Zebuniso
Shavkatovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qariyalarda hazm qilish tizimi a’zolarining
kasalliklari dolzarb muammolardan biri bo‘lib kelmoqda. Oilaviy shifokorlari kundalik
ish faoliyati davomida uchraydigan kasalliklar bolalar orasida ovqat hazm qilish tizimi
atroflicha tahlil qilingan.
Kalit so’zlar:
Og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach, me’da, ingichka ichak,
jigar, o‘t pufagi, me’da osti bezi va yo‘g‘on ichak, gеpаtotsitlаr
Ovqat hazm qilish a’zolariga og‘iz bo‘shlig‘i, halqum, qizilo‘ngach, me’da,
ingichka ichak, jigar, o‘t pufagi, me’da osti bezi va yo‘g‘on ichak kiradi. Ovqat hazm
qilish – bu murakkab jarayon bo‘lib, ovqat mexanik va kimyoviy ishlov berilib, oziq
mahsulotlarining so‘rilishi, hazm bo‘lmagan ovqat mahsulotlarini chiqarib yuborish
bilan xarakterlanadi. Ovqat og‘iz bo‘shlig‘ida maydalanib, halqum orqali
qizilo‘ngachga tushadi. Qizilo‘ngach uzunligi 25 sm ga yetadi. Qizilo‘ngach ichki
tomondan shilliq parda, tashqi tomondan seroz parda bilan o‘ralgan muskul naydan
iborat. Qizilo‘ngach devorida to‘rtta fiziologik to‘rtlik bo‘lib, unda dag‘al ovqatlar
ushlanib qoladi (bo‘yin, ko‘krak, diafragma, kardiyada). Ovqat qizilo‘ngachdan
me’daga tushadi. Me’da qorin bo‘shlig‘ida joylashgan. Me’da yuqoridan va chapdan
diafragmaga taqalib turadi. U kardial qism (kardia), me’da gumbazi (tubi), tanasi,
pilorik bo‘limdan tashkil topgan. Me’da devori 4 qavatdan: shilliq, shilliq osti, muskul
va tashqi seroz qavatdan iborat. Me’daning asosiy funksiyalari sekretor va motor
funksiyalaridir. Me’daning shilliq pardasida hazm shirasini ishlab chiqaruvchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
387
2181-3187
millionga yaqin bezlar joylashgan. Me’da shirasi tarkibida pepsin, xlorid kislota va
shilimshiq bo‘ladi. Bir kecha-kunduzda bir yoki ikki litr miqdorida me’da shirasi ishlab
chiqariladi. Me’da bezlari faoliyatiga nerv impulslari ta’sir qiladi. Asabiy zo‘riqishlar
shira ishlab chiqarishni kuchaytiradi. Ovqat me’dada bir necha soat saqlanadi.
Me’daning motor funksiyasi muskullarning qisqarishi bilan bajariladi Maydalangan
ovqat bo‘lak-bo‘lak bo‘lib o‘n ikki barmoq ichakka o‘tkaziladi. O‘n ikki barmoq
ichakka me’da osti bezidan pankreatin va o‘t pufagidan o‘t suyuqligi kelib tushadi.
Me’da osti bezi ishlab chiqargan pankreatin moddasi ovqatni uglevodli qismini, o‘t
suyuqligi esa yog‘larning parchalanishiga olib keladi. Ingichka ichakda vorsinkalar
(so‘rg‘ichlar) joylashgan bo‘lib, parchalangan ovqat mahsulotlarining qonga
so‘rilishini ta’minlaydi. Ingichka ichakda aminokislotalar bilan monosaxaridlar
to‘g‘ridan to‘g‘ri qonga so‘riladi, yog‘ kislotalari qopqa vena orqali jigarga, neytral
yog‘lar esa limfa yo‘llariga tushadi. Ingichka ichakda vitaminlar ham so‘riladi,
ovqatning qonga so‘rilmagan qismi yo‘g‘on ichakka o‘tadi va ichak tayoqchalari
yordamida yog‘ kletchatkalariga parchalanib so‘riladi. Qolgan ortiqcha moddalar najas
bo‘lib tashqariga chiqib ketadi. Hаzm а’zоlаri fаоliyatidа qаrish jаrаyonini
ko‘rsаtuvchi o‘zgаrishlаr kuzаtilаdi. Chaynov muskullari va so‘lak bezlarida atrofik
o‘zgarishlar rivojlanadi. So‘lak sekretsiyasining pasayishi, tishlarning tushishi,
chaynov muskullarining susayishi ovqatning og‘iz bo‘shlig‘idagi mexanik ishlovini
yomonlashtiradi, uning qayta hazm bo‘lishi uchun noqulay sharoit yaratiladi.
Qizilo‘ngach shilliq qavatida atrofiya kuzatiladi, uning muskulaturasining tonusi va
peristaltikasi susayadi. Me’daning shilliq va muskul qavatlarida ham atrofiya
kuzatiladi. Arteriya tomirlarining sklerozlanishi, kapillarlar zichligining kamayishi
me’daning qon aylanishini yomonlashtiradi. Me’daning sekretor faoliyati pasayadi:
Me’da sekretorining miqdori kamayadi, xlorid kislota, pepsin va gastromukoptein
mahsuloti kamayadi. Yosh o‘tishi bilan ichaklar uzunligi oshadi. Ichak shilliq
qavatining qalinligi kamayadi. Bu o‘zgarishlar so‘rilish jarayonining buzilishiga olib
keladi. Qаriyalarda borgan sаri gеpаtotsitlаr sоni kаmаyib, jigаr mаssаsi kichrаya
bоrаdi. Bu esа jigаrning аntitоksik vаzifаsi vа mоddаlаr аlmаshinuvi buzilishigа оlib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
388
2181-3187
kеlаdi. O‘t pufаgi muskul qаvаtining tоnusi pаsаyib, uning hаjmi kаttаlаshаdi,
qisqаrishi susаyib, o‘tning dimlаnib qоlishigа sаbаb bo‘ladi. Bu hоlаt qariyalarda o‘t-
tоsh kаsаlligini rivоjlаntirаdi. Mе’dа оsti bеzining аtrоfiyasi оqibаtidа аsinоz
hujаyrаlаr kаmаyib, o‘rnini biriktiruvchi to‘qimа egаllаydi, аsinоz hujаyrаdаgi
sеkrеtоr grаnulаlаrning pаnkrеаtin shirаsini ishlаb chiqаrishi kаmаyadi. Mе’dа оsti
bеzining оrоlchаlаridаgi B-hujаyrаlаrining kаmаyib kеtishi kеksаlаr qоnidа glukоzа
miqdоrining оrtiqrоq bo‘lishigа sаbаb bo‘lаdi. Yoshi qаytib qоlgаn erkаklаrning 75
78% idа qizilo‘ngаch rаki kuzаtilаdi. Qizilo‘ngаch rаkigа divеrtikullаr, kuyish,
ezоfаgitlаr sаbаb bo‘lаdi. Bеmоrlаr to‘sh оrqаsidа аchishish, оg‘riq, оg‘zidаn so‘lаk
оqishi, оvqаt yutishning qiyinlаshib qоlgаnidаn shikоyat qilаdilаr. Bundаy bеmоrlаrni
fаqаt kоnsеrvаtiv dаvоlаsh mumkin. Hazm tizimining asosiy vazifalari: - Ovqatga
mehanik va ximik ishlov berish; - Sekretor- bez hujayralarining hazm shirasini ishlab
chiqarishi. Bularga so‘lak, me’da shirasi, me’da osti bezi shirasi, ichak shirasi, o‘t
suyuqligi kiradi. -Eksekretor funksiyasi: modda almashinuvi natijasida hosil
bo‘lganmaxsulotlar - O‘t pigmentlari, mochevina, ammiak, og‘ir metal tuzlari,
dorivositalarini ekskretsiyasi ko‘rinishida nomoyon bo‘ladi; - So‘rilish funksiyasi:
ovqat tarkibidagi oqsil, yog‘, uglevod, mineral moddalar,vitaminlar, suv, tuz, dori
moddalarining hazm tizimi shilliqqavati orqaliso‘rilishidir. - Himoya funksiyasi: -
Motor funksiyasi: ovqatni qizilo‘ngach, me’da, ingichka ichak, vayo‘g‘onichak
bo‘ylab harakatlanishini ta’minlaydi va qoldiq moddalarni organizmdanchiqarib
yuborishdan iboratdir. Hazm qilish a’zolari kasalliklarining asosiy simptomlari. Ovqat
hazm qilish a’zolari kasalliklari bilan og’rigan bemorlarning asosiy shikoyatlar: qorin
sohasida og’riqlar, ishtahaning buzilishi, kekirish, zarda qaynashi (jig’ildon qaynashi),
ko’ngil aynishi, qusish, qorin dam bo’lishi, ichaklar funksiyasining buzilishi.
Og’riqning intensivligi, joylashishi va uning ovqat qabul qilishi bilan bog’liqligi
bo’yicha farq qilish lozim. Intensiv bo’lmagan, biroq doimiy og’riq surunkali gastirit
uchun xos bo’ladi. meda va o’n ikki barmoq ichakning yara kasalligida og’riq
intensivroq u ovqat, yeyish bilan ochiq – ravshan bog’liq. O’t – tosh kasalligida og’riq
juda qattiq bo’ladi. Gastrit va yara kasalligida og’riq to’sh ostida, jigar va o’t qopchasi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
389
2181-3187
kasalligida o’ng qovurg’a ostida, ichak kasalligida butun qorin bo’ylab biroq, ko’proq
uning pastki qismida joylashadi. Ishtaha buzulishi ko’p jihatdan meda sekretsiyasi va
kislotaliligi darajasiga bog’liq. Sekretsiya oshganda ishtaha hatto ochilib ketadi
(kistalalik oshgan gastrit aksariyat me’da suyuqligi sekretsiyasi oshishi va kislatalik
oshish bilan o’tadigan me’da va 12 barmoq ichakning yara kasalligi). Sekretsiya
pasayganda ishtaha pasaygan bo’ladi (subasit, anasit, shuningdek ahillik gastritlar).
Ishtaha buzilishida (xususan me’da rakida) bemor ayrim oziq – ovqat mahsulotlaridan
yuz o’giradi (ovqatdan ko’ngli ketadi). Og’izda yoqimsiz ta’m me’da shilliq pardasi
zararlanganda, og’izda achchiq maza jigar va o’t qopchasi kasallanganda, metal ta’mi
esa ovqatdan zaharlanishning ayrim turlarida kuzatiladi. Hamshiralik parvarishi.
Bemor tashxisini bilish huquqiga ega, lekin faqat shifokor bemorga tashxisni qachon
va qanday shaklda xabar berishni hal qiladi. Hamshira tashxisni yashirib, bemorni
parvarish qilganda, unda tuzalishga ishonch uyg‘otishi kerak. O‘z-o‘zini parvarish
qilish. Bemorning holatiga bog‘liq holda turli maqsadlar qo‘yiladi. Masalan,
kasallikning takrorlanishini oldini olish uchun hayot tarzini o‘zgartirish, shu bilan birga
gastroektomiyadan keyingi ahvoliga mos holda nojo‘ya ta’sirlarga qarshi choralar
ko‘rish va davolash, keyinchalik esa o‘smaning terminal davrida hayotini sog‘lom
odamlardek o‘tkazishi, nima bo‘lganda ham bemorda o‘z o‘ziga parvarishni amalga
oshirib, unda o‘ziga ishonchini oshirish kerak. Masalan, bemor hayot tarzini
gastroektomiyadan keyin ahvoliga moslashtirish uchun ovqatlanish rejimida
quyidagilarga e’tibor berish kerak: me’daning hajmi kichrayganligi sababli hazm qilish
funksiyasi va boshqalar pasayadi, shuning uchun ovqatning hajmi kamaytirilib, uni
qabul qilish soni oshirilishi kerak. So‘lakning ajralishini stimulatsiya qilish uchun
ovqatni kichik porsiyalarda iste’mol qilish kerak. Ovqatning sifatiga alohida ahamiyat
bergan holda ovqatlanish rejimini o‘zgartirish (yengil hazm bo‘ladigan, kaloriyali
ovqatni tanlash). Suyuqliklar qabul qilganda suvsizlanishning oldini olish maqsadida
me’daning kengayishiga olib keladigan gazlangan ichimliklar ichishni cheklash.
Ovqatlangandan keyin tananing holatini: me’daning qisman rezeksiyasida o‘tirgan
holatni ta’minlash, demping sindromining oldini olish uchun yotgan holatni berish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
390
2181-3187
Bemorning xohishisiz va o‘zgarishlar muhimligini tushunmasdan turib, uning uzoq
vaqt davomida yaratgan hayot tarziga o‘zgartirishlar kiritish qiyin bo‘ladi. Lekin agar
bemor bu qoidalarga rioya qilmasdan yashaydigan bo‘lsa, natijada u azoblanishi
mumkin. Shuning uchun hamshira bemorning yangi hayot tarziga moslashishi uchun
bemorga o‘z-o‘zini parvarish qilish qobiliyatini oshirishida yordam berishi kerak.
Bundan tashqari, o‘z o‘ziga parvarish ko‘nikmalarini mustahkamlashda o‘rab turgan
muhit ta’siri ham kattadir. Shuning uchun hamshira bemorni o‘rab turgan muhitni ham
hisobga olib, kerak bo‘lganda uni o‘zgartirishi kerak. Bemorning ovqatlanishi. Oqsil
va o‘simlik mahsulotlari yetarli bo‘lmasligi holdan toyish, avitaminozga olib keladi.
Ba’zi bemorlar aksincha, ovqatlanish rejimiga uzoq vaqt rioya qila olmay uni
buzadilar, natijada ichaklar faoliyati buzilib, hazm qilish va oziq moddalarning
so‘rilishining buzilishi natijasida kamqonlik yuzaga keladi. Parhez bilan davolash.
Bemor va uning qarindoshlari kasalxonadan chiqayotganda parhez va ovqatlanish
rejimi haqida to‘liq ko‘rsatmalar oladilar. Bemorga osh tuzi cheklangan, yetarli
darajadagi oqsilli, fiziologik to‘la qimmatli parhez tavsiya qilinadi. Hamma ovqatlar
qaynatilgan yoki bug‘da pishirilgan bo‘lishi kerak. Ovqatlanish rejimiga, parhezga
rioya qilganda bemor mehnat qobiliyatining to‘liq tiklanishi 4–6 oyda boshlanadi.
ADABIYOTLAR
1. M.F. Ziyayeva. «Hamshiralik ishi mutaxassisligi bo‘yicha amaliyot standartlari».
2001-y.
2. L.S. Zalikina. «Bemorlarning umumiy parvarishi». «Abu Ali ibn Sino». 1996-y.
3. Yoshiyo Mori. «Bemorlarning jismoniy faolligini tiklash va rivojlantirish bo‘yicha
hamshiralar parvarishining yangi uslublari». Toshkent. 2001-y.
4. M.F. Ziyayeva, I.P. Primbetova. «Hamshiralik ishi asoslari» texnikasini o‘rgatish
usullari. 2003-yil. JICA. 5. http://lex.uz/docs
