ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
283
2181-3187
INTERFAOL METODLAR VA ULARNING TA’LIM JARAYONIDA
JARAYONIDA QO‘LLANILISHI.
Babayeva GulchehraRustamovna.
Buxoro pedagogika texnikumi
“Maktabgacha ta’lim” kafedrasi
Metodik fanlari fani o‘qituvchisi
ANNOTATSIYA
: Maqolada ta’lim samaradorligini oshirish maqsadida o‘quv
jarayoniga zamonaviy interfaol metodlardan foydalanishning ahamiyati to‘g‘risida fikr
yuritilib, keng qamrovli taklif va tavsiyalar ishlab chiqilgan.
Kalit so‘zlar:
zamonaviy ta’lim metodlari, ta’lim samaradorligi, interfaol
metodlar, aqliy hujum, kichik guruhlarda ishlash, davra suhbati, ta’lim oluvchilar,
ta’lim beruvchilar, bahs-munozara, muammoli vaziyat, o‘quv materiali.
ABSTRACT
: The article discusses the problem of using interactive methods to
improve the effectiveness of learning in educational institutions and gives advice and
suggestions for their application.
Keywords:
modern teaching methods, teaching efficiency, interactive methods,
brainstorming, work in small groups, round table, training, training, disputes,
educational material
Pedagogik jarayonga innovatsiya deganda o‘qitish va tarbiyalashning
maqsadlari, mazmuni, usullari va shakllariga yangi narsalarni kiritish, o‘qituvchi va
talabaning birgalikdagi faoliyatini tashkil etish tushuniladi. Pedagogik innovatsiya -
pedagogik faoliyatdagi yangilik, o‘qitish va tarbiya mazmuni va texnologiyasini
o‘zgartirish, ularning samaradorligini oshirishdir. Shunday qilib, innovatsion jarayon
yangining mazmuni va tashkil etilishini shakllantirish va rivojlantirishdan iborat.
Umuman olganda, innovatsion jarayon deganda innovatsiyalarni yaratish (tug'ilishi,
rivojlanishi), ishlab chiqish, foydalanish va tarqatish bo‘yicha kompleks faoliyat
tushuniladi. Innovatsiyalar qaysi mezon bo‘yicha bo‘linishiga qarab turli xil turlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
284
2181-3187
mavjud.
Ta’lim
tizimini
rivojlantirishda
innovatsion
jarayonlar
quyidagi
yo‘nalishlarda amalga oshiriladi: yangi ta’lim mazmunini shakllantirish, yangi
pedagogik texnologiyalarni ishlab chiqish va joriy etish, yangi turdagi ta’lim
muassasalarini yaratish. Bundan tashqari, bir qator ta’lim muassasalarining professor-
o‘qituvchilari pedagogik fikr tarixiga aylangan yangiliklarni amaliyotga joriy etish
bilan shug'ullanmoqda. Masalan, XX asr boshidagi muqobil ta’lim tizimlari M.
Montessori, R. Shtayner va boshqalar. Ta’limida turli xil pedagogik innovatsiyalardan
foydalanilmoqda.
Texnologiya so‘zi yunoncha bo‘lib, texne – mahorat, san’at; logos –ta’limot
ma’nolarini bildiradi. Bu so‘z sanoatda yoki qishloq xo‘jaligida tayyor mahsulot olish
uchun ishlab chiqarish jarayonida qo‘llanadigan usul va metodlar yig’indisini bildiradi.
Ta’lim jarayoniga nisbatan esa bu tushuncha o‘qish va o‘qitishning o‘zaro uzviyligini,
aloqadorlik bosqichlarini ajratish, ta’lim-tarbiya jarayonida belgilangan maqsadga
erishish uchun bajariladigan ishlarni muvofiqlashtirish, ularning ketma-ketligi va
bosqichma-bosqichligini ta’minlash, rejalashtirilgan barcha ishlar va amallarni talab
darajasida bajarishni anglatadi. Boshqacha aytganda, ta’lim texnologiyasi tushunchasi
ta’lim berish san’ati, ta’lim berish mahorati ma’nolarini ifodalaydi. Yangi pedagogik
texnologiya deyilganda ta’lim berish san’atini ishga solib, uni samarali tashkil etish,
uni jahon andozalari darajasiga ko‘tarish tushuniladi.
Pedagogik texnologiya atamasi ta’lim jarayoniga yangicha, o‘ziga xos belgi va
xususiyatlarga ega bo‘lgan tizimli yondashuvga asoslanadi. Bu talim jarayoniga
innovasion yondashuv demakdir. Yangi ta’limni tashkil etishda jahon pedagogikasi
amaliyotida qo‘llaniladigan ilg’or metod va usullar, texnika vositalari, o‘qitishning
shakllarini ta’lim jarayoniga har bir o‘quvchi shaxsi, ruxiy o‘ziga xosligi, intellektual
imkoniyatlari, milliy va ijtimoiy xususiyatlarini inobatga olgan holda olib kirish
demakdir.
Yangi pedagogik texnologiya o‘quvchiga ta’lim jarayonining sub’ekti, ya’ni
faol ishtirokchisi, o‘qituvchiga esa shu jarayonning tashkilotchisi, boshqaruvchisi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
285
2181-3187
sifatida qarashni taqozo etadi. Darsda o‘quvchi faol ishlovchi shaxs bo‘lib, u butun
mashg’ulot jarayonida egallagan bilimlarini xotirada tiklaydi, uni qisman yangi
sharoitlarda qo‘llaydi, aqliy faoliyat usullarini bajarib, ma’lumdan noma’lumga qarab
boradi. Yangi pedagogik texnologiyaning mohiyati o‘quvchini mustaqil
fikrlashga o‘rgatish, bilim olishga qiziqish va ehtiyoj uyg’otish, unga kashf etish
lazzatini his ettirish demakdir.
Ta’limda eng ko‘p qo‘llaniladigan innovatsion texnologiyalar quyidagilardir:
1. Fanlarni o‘qitishda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT).
O‘quv
jarayoni mazmuniga AKTni joriy etish turli fan yo‘nalishlarini informatika bilan
integratsiyalashni nazarda tutadi, bu esa o‘quvchilar ongini axborotlashtirishga va
ularning zamonaviy jamiyatdagi axborotlashtirish jarayonlarini (uning kasbiy jihatdan)
tushunishiga olib keladi. AKTdan foydalanish tajribasi shuni ko‘rsatdiki: a) ochiq
axborot muhiti, shu jumladan masofaviy ta’limning turli shakllari, o‘quvchilarning fan
fanlarini o‘rganishga, ayniqsa loyiha usulidan foydalanishga bo‘lgan qiziqishini
sezilarli darajada oshiradi; b) o‘quvchilar mehnatining samaradorligi ortadi, ijodiy
mehnat ulushi ortadi, , nufuzli kasbni maqsadli tanlash amalga oshiriladi; c) o‘qitishni
axborotlashtirish o‘qituvchi uchun uning mehnat unumdorligini oshirish imkonini
beradi
2. Modulli ta’lim texnologiyasi
. Bu o‘quvchilarda darslik, ilmiy-ommabop va
qo‘shimcha adabiyotlar bilan mustaqil ishlash ko‘nikmalari, ijodiy va mustaqil
fikrlashni rivojlantirish maqsadida o‘tkaziladi. Modulli ta’lim texnologiyasining o‘ziga
xos jihati o‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha o‘quvchilarning mustaqil va ijodiy
ishlashiga imkon beradigan modulli dastur tuzishdir.
3. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasi
. Uning asosiy g’oyasi o‘quv
topshiriqlarini va faqat birgalikda bajarish emas, balki o‘quvchilarni hamkorlikda
o‘qishga o‘rgatish, ular o‘rtasida hamkorlik, o‘zaro yordam va fikr almashinuvini
vujudga keltirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
286
2181-3187
4. Muammoli ta’lim texnologiyasi
. Muammoli vaziyat yaratish, savollar
qo‘yish, masalalar va topshiriqlarni taklif qilish, muammoli vaziyatni echishga
qaratilgan muhokamani uyushtirish va xulosalarniig to‘g’riligini tasdiqlashdir.
5.
Interfaol metod texnologiyasi
. O‘quvchilarning ijodkorligiga tayanish,
darsda erkin bahs-munozara sharoitini tug’dirish. Buning uchun sinf kichik guruhlarga
bo‘linadi va dars davomida shu guruhlar bilan ishlanadi.
6. Didaktik o‘yinlar texnologiyasi
. Dars jarayonida turli didaktik o‘yinlarni
qo‘llash va ular orqali darsda jonlanish, faol harakat va qiziqish uyg’otish.
7. Sinov darslari
. O‘quvchilarning ma’lum bilim va ko‘nikmalarini sinash
maqsadida o‘tkaziladigan darslar bo‘lib, ular test topshiriqlari yoki nazorat varaqlari
orqali o‘tkaziladi.
8. Fanni o‘qitishda shaxsga yo‘naltirilgan texnologiyalar
Shaxsga
yo‘naltirilgan texnologiyalar bolaning shaxsini butun ta’lim tizimi markaziga qo‘yadi,
uning rivojlanishi uchun qulay, ziddiyatli va xavfsiz sharoitlarni ta’minlaydi, uning
tabiiy imkoniyatlarini amalga oshiradi. Ushbu texnologiyada bolaning shaxsiyati
nafaqat mavzu, balki ustuvor mavzudir; bu ta’lim tizimining maqsadi bo‘lib, har
qanday mavhum maqsadga erishish vositasi emas. Bu o‘quvchilarning imkoniyatlari
va ehtiyojlariga mos ravishda individual ta’lim dasturlarini ishlab chiqishda namoyon
bo‘ladi.
9. Ta’lim jarayonini axborot-tahliliy ta’minlash va ta’lim sifatini boshqarish
.
Ta’lim sifatini boshqarishning axborot-tahliliy metodologiyasi sifatida bunday
innovatsion texnologiyadan foydalanish har bir bolaning individual guruh, parallel,
umuman xolisona kuzatish imkonini beradi.
11. Intellektual rivojlanish monitoringi
. Har bir talabaning ta’lim sifatini tahlil
qilish va diagnostika qilish, rivojlanish dinamikasini sinovdan o‘tkazish va grafikasini
yaratish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
287
2181-3187
12. Ta’lim texnologiyalari zamonaviy talabani shakllantirishning yetakchi
mexanizmi
sifatida.
Bu zamonaviy ta’lim muhitining ajralmas omilidir. U
o‘quvchilarni shaxsni rivojlantirishning qo‘shimcha shakllariga jalb qilish shaklida
amalga oshiriladi: milliy an'analar, teatr, bolalar ijodiyoti markazlari va boshqalarga
muvofiq madaniy tadbirlarda ishtirok etish.
Ta’lim jarayonida o‘quvchilar faoliyatini, dunyoqarashini har tomonlama
o‘zgartirish tamoman yangi ilmiy-pedagogik asoslarga tayanishni taqozo qilmoqda.
Umumiy o‘rta ta’lim oldiga qo‘yilgan maqsad, vazifa va tamoyillarni amalga oshirish
nafaqat ta’lim mazmunini o‘zgartirishni talab qilmoqda, balki uning shakllari,
metodlari, o‘qituvchi faoliyatini ham takomillashtirishga bo‘lgan ehtiyoj
kuchaymoqda. Hamkorlikda o‘qitish texnologiyasida o‘quvchilarni hamkorlikda
o‘qitishni tashkil etishning bir necha metodlari mavjud:
Guruhlarda o‘qitish
(R.Slavin, Ishmuhamedov) da o‘quvchilar teng sonli ikki
guruhga ajratiladi. Har ikkala guruh bir xil topshiriqni bajaradi. Guruh a’zolari o‘quv
topshiriqlarini hamkorlikda bajarib, har bir o‘quvchi mavzudan ko‘zda tutilgan bilim,
ko‘nikma va malakalarni o‘zlashtirishga e’tiborni qaratadi. Kichik guruhlarda
hamkorlikda o‘qitish . Bu yondashuvda kichik guruhlar 4 ta o‘quvchidan tashkil topadi.
O‘qituvchi avval mavzuni tushuntiradi, so‘ngra o‘quvchilarning mustaqil ishlari
tashkil etiladi. O‘quvchilarga berilgan o‘quv topshiriqlari 4 qismga ajratilib, har bir
o‘quvchi topshiriqning ma’lum qismini bajaradi. Topshiriq yakunida har bir o‘quvchi
o‘zi bajargan qism yuzasidan fikr yuritib, o‘rtoqlarini o‘qitadi, so‘ngra guruh a’zolari
tomonidan topshiriq yuzasidan umumiy xulosa chiqariladi. O‘qituvchi har bir kichik
guruh axborotini tinglaydi va test savollari yordamida bilimlarni nazorat qilib
baholaydi. O‘qituvchi va o‘quvchining hamkorlikdagi faoliyatiga doir tadqiqotlarda
asosiy e’tibor o‘zaro munosabatning rivojlanishini o‘rganishga qaratiladi, o‘qitishni
guruhli tashkil qilish jarayoni bayon qilinadi. Hamkorlikdagi faoliyat usuli deganda,
o‘qituvchi bilan o‘quvchining birgalikdagi hatti-harakatlarining tizimini tushunish
kerak. Bunday xatti-harakat o‘qituvchining o‘quvchiga ko‘rsatadigan yordamidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
288
2181-3187
boshlanadi; O‘quvchilarning faolligi asta-sekin o‘sib borib, butunlay ularning o‘zi
boshqaradigan amaliy va aqliy harakatiga aylanadi; o‘qituvchi bilan o‘quvchi
o‘rtasidagi munosbata esa sheriklik pozitsiyasi xususiyatiga ega bo‘ladi.
Xulosa:
Yangi pedagogik texnologiyalarni ta’lim jarayoniga olib kirish davr talabidir. Bu
ish esa o‘qituvchiga bog’liq. O‘qituvchi ijodkor bo‘lishi, yangi pedagogik
texnologiyalarning xilma-xil shakllarini, usullarini yaratib borishi, ularni ta’lim
jarayonida qo‘llab borishi lozim. Har bir ta’lim o‘quvchi shaxsining qiziqishi,
qobiliyati, imkoniyati va shart-sharoitlari e’tiborga olinib tashkil etiladi. Ayniqsa,
shaxsga yo‘naltirilgan ta’limda o‘quvchida mustaqil fikrlash orqali muammoli
vaziyatlardan chiqishga intilish malakasini shakllantirishga alohida urg’u beriladi.
Mustaqil o‘qib-o‘rganish, o‘quv jarayonidagi qiyin vaziyatlarda o‘qituvchining
yordamisiz muammolarni hap qilishga urinish, shundan keyingina o‘zining xulosalari
to‘g’riligiga ishonch hosil qilish uchun o‘qituvchining yordamiga tayanish zarurligini
anglatish muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.H.T. Omonov, N.X. Xo‘jayev, S.A. Madyarova, E.U. Eshchonov “Pedagogik
texnologiyalar va pedagogik mahorat” T-2009
2.Zagaashev I.O., Zair-Bek S.I. Tanqidiy fikrlash. Rivojlanish texnologiyasi. SPB:
Alliance delta. - 2003.
3. Zaye-Bek S.I., MashTavinskaya I.V. Darsda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish. M.
- 2010 yil.
4.. Mirziyoyev Sh.M. O‘zbekiston Respublikasining saylangan Prezidenti Shavkat
Mirziyoyevning O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi qabul qilinganining 24-
yilligiga bag‘ishlangan tantanali marosimdagi ma’ruzasi. – O‘zbekiston ovozi. – 2016.
– 8 dekabr.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–1_ Мая –2025
289
2181-3187
5. Mirziyoyev Sh.M. Ilm-fan yutuqlari – taraqqiyoting muhim omili. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev 30-dekabr kuni mamlakatning yetakchi
ilm-fan namoyandalari bilan uchrashdi. – Xalq so‘zi. – 2016. – 31 dekabr.
6. Исматова Н. б. Бўлажак ўқитувчиларни инновацион педагогик фаолиятга
тайёрлаш давр талаби //scientific progress. – 2021. – т. 1. – №. 5.
7. Хабибова Г. Г., Исматова Н. Б. Cоциально-педагогическое исследование
выявления уровня знаний об организаторских качествах педагогов
профессиональных учреждений //вопросы науки и образования. – 2021. – №. 12
(137). – С. 14-19.
8. Ismatova N. B. et al. Innovative techniques and their importance in the learning
process //The Second International Conference on Eurasian scientific development. –
2014. – С. 101-104.
9. Мусаева Н. Н., Авлиякулов Н. Х. Таксономия учебных целей для современного
учебного
процесса
системы
среднего
специального
и
высшего
профессионального образования //Проблемы современного образования. – 2017.
– №. 3
10. Авлиякулов Н. Х., Мусаева Н. Н. Современная таксономия учебных целей
для систем среднего и высшего профессионального образования //Вестник
Учебнометодического объединения по профессионально-педагогическому
образованию. – 2011. – №. 1. – С. 233-235 12. Авлиякулов Н. Х., Мусаева Н. Н.
Педагогик технологиялар //Т.:«Fan va texnologiyalar» нашриёти. – 2008. – Т. 164
11. Авлиякулов Н. Х., Мусаева Н. Н. Модулли ўқитиш техноло-гиялари //Т.:“Fan
va texnologiyalar” нашриѐти. – 2007. – Т. 97
12. Avliyakulov N. H., Musayeva N. N. Pedagogical technology //Publishing house
“Tafakkur bo‘stoni”, Tashkent. – 2012. – С. 29-36
