ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
45
2181-3187
O'ZBEKISTON VA XALQARO BUXGALTERIYA TIZIMINING FARQI VA
O'XSHASHLIKLARI
Umidjon Fayziev
Annotatsiya:
Buxgalteriya tizimi har bir davlatning iqtisodiy faoliyatini to‘g‘ri va
aniq hisobga olish, moliyaviy holatni baholash hamda moliyaviy hisobotlarni
tayyorl
ash uchun muhim vosita hisoblanadi. Buxgalteriya tizimi orqali tashkilotlar o‘z
faoliyatining moliyaviy natijalarini ko‘rsatadi, soliq to‘lovlari va boshqa moliyaviy
majburiyatlarini hisobga oladi. O‘zbekiston va xalqaro buxgalteriya tizimlari o‘rtasida
bi
r qator farqlar va o‘xshashliklar mavjud bo‘lib, ularni chuqur tahlil qilish iqtisodiy
jarayonlarni yaxshiroq tushunishga yordam beradi.
Kalit so‘zlar
:
buxgalteriya, iqtisodiy faoliyat, milliy qonunchilik, soliq, moliya,
standartlar, moliyaviy majburiyatlar, tashkilotlar.
O‘zbekiston buxgalteriya tizimi asosan milliy qonunchilik va normativ
-huquqiy
hujjatlarga asoslanadi. Bu tizimda hisobga olish, moliyaviy hisobotlar tayyorlash va
taqdim etish jarayonlari davlat standartlari va qonunlari bilan belgilangan.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti, Vazirlar Mahkamasi va boshqa vakolatli organlar
tomonidan tasdiqlangan buxgalteriya standartlari va qoidalari tizimning asosiy
yo‘nalishlarini belgilaydi. O‘zbekiston buxgalteriya tizimida soliq qonunchiligi muhim
o‘ri
n tutadi, chunki bu tizim soliq hisobotlarini tayyorlash va soliq majburiyatlarini
bajarish bilan chambarchas bog‘liqdir.
Xalqaro buxgalteriya tizimi esa asosan xalqaro
moliyaviy hisob-kitob standartlari (IFRS) asosida shakllangan. Bu standartlar butun
dun
yo bo‘ylab moliyaviy hisobotlarning yagona va bir xil shaklda tayyorlanishini
ta’minlash uchun ishlab chiqilgan. IFRS standartlari xalqaro savdo, investitsiyalar va
moliyaviy bozorlar rivojlanishining talablariga mos keladi. Xalqaro buxgalteriya tizimi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
46
2181-3187
kom
paniyalarga va tashkilotlarga o‘z moliyaviy holatini xalqaro miqyosda solishtirish
imkonini beradi, shuningdek, investorlarga va moliyaviy institutlarga aniq va
tushunarli ma’lumotlar taqdim etadi.
[1]
O‘zbekiston va xalqaro buxgalteriya tizimlarining o‘xsh
ashliklari asosan ularning
asosiy maqsadlari va vazifalarida namoyon bo‘ladi. Har ikkala tizim ham moliyaviy
ma’lumotlarni to‘plash, qayta ishlash va hisobot shaklida taqdim etish orqali
tashkilotlarning moliyaviy holatini aniqlashga xizmat qiladi. Shuningdek, har ikkala
tizimda ham buxgalteriya hisoboti, balans, foyda va zarar hisobi kabi asosiy moliyaviy
hujjatlar mavjud. Bu hujjatlar tashkilotlarning moliyaviy faoliyatini kuzatish va tahlil
qilish uchun zarurdir.
Farqlarga kelsak, O‘zbekiston buxgalteriya tizimi ko‘proq davlat
nazorati va soliq qonunchiligiga qaratilgan bo‘lsa, xalqaro tizim ko‘proq investitsiya va
moliyaviy bozorlarning ehtiyojlariga moslashtirilgan. O‘zbekiston tizimida hisobga
olish qoidalari ko‘pincha milliy iqtisodiy sharoitlar va qo
nunchilik talablariga mos
keladi, xalqaro tizim esa global standartlarga muvofiq bo‘lib, ko‘plab davlatlar va
kompaniyalar tomonidan qabul qilingan.
Shuningdek, O‘zbekiston buxgalteriya
tizimida moliyaviy hisobotlarning shakllari va taqdimoti davlat tomonidan belgilangan
standartlarga asoslanadi, xalqaro tizimda esa hisobotlar IFRS standartlariga muvofiq
tayyorlanadi. Bu farq tashkilotlarning moliyaviy hisobotlarini tahlil qilishda va
solishtirishda muhim ahamiyatga ega. Xalqaro standartlar ko‘proq ochiqlik
va
shaffoflikka urg‘u beradi, bu esa investitsiyalarni jalb qilish va moliyaviy bozorlar bilan
ishlashda muhim omil hisoblanadi.[2]
O‘zbekiston buxgalteriya tizimida soliq hisobotlari va moliyaviy hisobotlar
o‘rtasida aniq farq mavjud bo‘lib, bu hisobotla
r turli maqsadlar uchun tayyorlanadi.
Soliq hisobotlari asosan davlat soliq organlariga taqdim etiladi va soliq
majburiyatlarini hisoblash uchun xizmat qiladi. Moliyaviy hisobotlar esa tashkilot
ichidagi boshqaruv va tashqi foydalanuvchilar uchun mo‘ljallangan bo‘lib, ularning
moliyaviy holatini baholashda qo‘llaniladi. Xalqaro buxgalteriya tizimida esa moliyaviy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
47
2181-3187
hisobotlar ko‘proq birlashtirilgan va yagona standartlarga muvofiq tayyorlanadi, bu
esa hisobotlarning aniq va solishtiriladigan bo‘lishini ta’min
laydi.[3]
Bundan tashqari, O‘zbekiston buxgalteriya tizimida ba’zi hisobga olish qoidalari
va amaliyotlari xalqaro standartlardan farq qilishi mumkin. Masalan, aktivlar va
majburiyatlarni baholash, amortizatsiya hisoblash, daromadlarni tan olish kabi
jaray
onlarda milliy qonunchilik o‘ziga xos talablar qo‘yadi. Xalqaro tizimda esa bu
jarayonlar IFRS qoidalariga muvofiq amalga oshiriladi, bu esa moliyaviy hisobotlarning
xalqaro miqyosda mos kelishini ta’minlaydi.
O‘zbekistonning iqtisodiy rivojlanish
sur’atla
ri va xalqaro integratsiya jarayonlari buxgalteriya tizimining takomillashuviga
ta’sir ko‘rsatmoqda. So‘nggi yillarda O‘zbekiston xalqaro standartlarga yaqinlashish va
ularni joriy etishga intilmoqda. Bu jarayon mamlakat iqtisodiyotining ochiqligini
oshirish, xorijiy investitsiyalarni jalb qilish va moliyaviy hisobotlarning sifatini
yaxshilashga qaratilgan. Shu bilan birga, milliy buxgalteriya tizimining o‘ziga xos
xususiyatlarini saqlab qolish va milliy qonunchilik talablariga rioya qilish ham
muhimdir.[4]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekiston va xalqaro buxgalteriya tizimlari o‘rtasida
ko‘plab o‘xshashliklar va farqlar mavjud. Har ikkala tizim ham moliyaviy ma’lumotlarni
to‘plash, qayta ishlash va hisobotlar tayyorlash orqali tashkilotlarning moliyavi
y
holatini aniqlashga xizmat qiladi. Farqlar asosan standartlar, qonunchilik, hisobga
olish qoidalari va hisobotlarning shakllanishida namoyon bo‘ladi. O‘zbekiston
buxgalteriya tizimining xalqaro standartlarga yaqinlashuvi mamlakat iqtisodiyotining
rivojlanishi va global moliyaviy bozorlar bilan integratsiyasini kuchaytiradi. Shu bilan
birga, milliy xususiyatlarni hisobga olish va milliy qonunchilikni rivojlantirish ham
muhim ahamiyatga ega. Buxgalteriya tizimining samarali faoliyati iqtisodiy
barqarorlik,
moliyaviy shaffoflik va ishonchni ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
48
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abdullayev, S. (2020). "O‘zbekiston buxgalteriya tizimining rivojlanish istiqbollari".
Toshkent: Iqtisodiyot va moliya nashriyoti.
2. Islomov, A. (2019). "Xalqaro moliyaviy hisob-kitob standartlari va ularning
O‘zbekistonda tatbiqi". Toshkent: Moliya vazirligi nashri.
3. Karimova, N. (2021). "Milliy va xalqaro buxgalteriya tizimlari: taqqoslash va tahlil".
Toshkent: Toshkent moliya instituti nashriyoti.
4. Rasul
ov, D. (2018). "O‘zbekiston buxgalteriya hisobi va xalqaro standartlar: o‘zaro
aloqalar". Samarqand: Samarqand davlat universiteti nashriyoti.
5. Tursunov, M. (2022). "Buxgalteriya hisobi va moliyaviy hisobotlarning xalqaro
standartlari". Toshkent: O‘zbeki
ston milliy universiteti nashriyoti.
6. Xudoyberdiyev, J. (2020). "Buxgalteriya tizimida soliq hisoboti va xalqaro moliyaviy
hisobotlar farqlari". Toshkent: Moliya akademiyasi nashriyoti.
7. Yusupova, L. (2023). "O‘zbekistonning buxgalteriya tizimini xalqa
ro standartlarga
moslashtirish masalalari". Toshkent: Iqtisodiy tadqiqotlar markazi nashriyoti.
8. Zokirov, R. (2019). "Moliyaviy hisobotlarning milliy va xalqaro tizimlari: nazariy va
amaliy jihatlar". Toshkent: Toshkent iqtisodiyot universiteti nashriyoti.
