ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
31
2181-3187
AVTOMATLASHTIRILGAN ISITISH TIZIMLARINI BIRLAMCHI
O’ZGARTIRGICHLAR ORQALI TAXLIL QILISH
Tursunqulov Jasurbek Uyg’un o’g’li
NDKU Energo-mexanika
fakulteti, 1- bosqich magistranti.
Rahbar:
Ataullayev A.O.
ANNOTATSIYA
Ushbu thesisda Isitish tizimlarining umumiy ko'rinishi va ularning turar-joy, tijorat
va sanoat ilovalaridagi rolini taxlil qilish ulardagi avtomatik boshqaruv tizimlarining
barqarorlik va energiya samaradorligiga ta’sirini o‘rganish, shuningdek, ushbu
texnologiyalarning kelajakdagi rivojlanish istiqbollarini belgilab berishdan iborat.
Kalit
so’zlar;
harorat
o‘lchagichlar,temperaturani
boshqarish,energiya
samaradorligi, avtomatik boshqaruv tizimi,IoT (Internet of Things) isitish
tizimlarida,sensor signallari.
ABSTRACT
This article aims to provide an overview of heating systems and their role in
residential, commercial and industrial applications, to study the impact of automatic
control systems on their sustainability and energy efficiency, and to identify future
development prospects for these technologies.
Keywords: temperature meters, temperature control, energy efficiency, automatic
control system, IoT (Internet of Things) in heating systems, sensor signals.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
32
2181-3187
Isitish tizimlari zamonaviy jamiyat infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, inson
salomatligi, qulayligi va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda muhim rol
o‘ynaydi. Ular turli muhitlarda, jumladan, turar-joy binolari, tijorat markazlari va
sanoat obyektlarida keng qo‘llaniladi. Ushbu maqolada isitish tizimlarining asosiy
turlari, ularning ishlash prinsiplari va turli sohalarda tutgan o‘rni ko‘rib chiqiladi
(1-rasm).
1-rasm.Xonadonlarning umumiy isitish tizimi
Isitish tizimi – bu yopiq muhitni iliqlik bilan ta’minlovchi mexanik yoki energiya
asosida ishlovchi tizimdir. Ular odatda quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topadi
Issiqlik manbai (qozon, pech, issiqlik nasosi)
Issiqlik tarqatuvchi vosita (issiq suv, bug‘ yoki havo)
Nazorat vositalari (termostatlar, datchiklar, avtomatik boshqaruv tizimlari)
Tarmoq (quvurlar, ventilyatsiya kanallari) orqali issiqlikni tarqatish
Isitish tizimlari quyidagi asosiy turlarga bo‘linadi:
Markaziy isitish tizimlari
Mahalliy (yagona xona yoki kichik maydonlar uchun) tizimlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
33
2181-3187
Radiatsion va konveksiya usulida ishlaydigan tizimlar
Gaz, elektr, quyosh energiyasi yoki geotermal manba asosida ishlovchilar
Avtomatlashtirilgan isitish tizimlarini birlamchi oʻzgartirgichlar o’rganib chiqqan
holda, muammoli tomonlarini aniqlash
Tizim — o'zaro munosabat va aloqada bo'lgan yaxlitlik, birlik hosil qiluvchi juda
ko'p bir bin bilan o'zaro bog'lik elementlar to'plami. (sistema — grekcha birikma,
qismlardan iborat, to'plam, elementlari o'zaro bog'liq); jarayon sodir bo'ladigan
muhitdir (apparat, mashina, jamiyat). Tizim bir nechta tartib bilan yig'ilgan
elementlardan tashkil topib, biron maqsadga javob beradi. Tizimli tahlil — murakkab
hodisa bo'lib, murakkab obyekt va jarayonlami tizim deb qarab tadqiq etishning
usullari to'plamidir. Tizimli tahlil o‘z ichiga quyidagilani oladi: masalaning qo'yilishi
(tadqiq obyektini tanlash, o'rganish maqsadi va mezonlarini aniqlash); tadqiq tizimini
ajratish va strukturalash (yoki dekompozitsiyalash) yoki nisbatan aniq yoza oladigan
tizimchalarga ajratish; tizimning matematik modelini yaratish. «Texnologiya»
(grekcha «texnos» — «san’at» yoki «hunar» va «logos» - «fan» so'zlaridan iborat).
Jarayon deb, vaqt bo'yicha son yoki sifat jihatidan o'zgaruvchi har qanday fizik
hodisaga aytiladi. Ikkin- chidan, belgilangan tizimda bo'ladigan va tizim holatini
o'zgartirib turadigan (ko'rib, ushlab bo'lmaydigan) hodisalar mujassamligidir.
Boshqarish tizimi — boshqarish usullari (nazariyasi)ni amalga oshirish uchun
texnikaviy vositalami o’z ichiga oladi (2-rasm).Murakkab boshqarish tizimlarini qurish
va unda kechadigan jarayonlarni boshqarishning umumiy qonuniyatlari o’rganiladi.
Boshqarish nazariyasi — boshqarish tizimlarining umumiy tuzilishi va ulami tadqiq
qilish usullarini o’rganadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
34
2181-3187
2-avtomatlashtirlgan isitish tizimini boshqarish.
Zamonaviy uy-joylar va sanoat obyektlarida energiya resurslaridan oqilona
foydalanish hamda haroratni barqaror holatda ushlab turish – muhim muammolardan
biridir. Ayniqsa, jahon miqyosida energiya resurslariga bo‘lgan talab oshib borayotgan
bir paytda, isitish tizimlarining samaradorligini oshirish, yo‘qotishlarni kamaytirish va
inson uchun qulay mikroiqlimni yaratish dolzarb masalaga aylanmoqda.
Aksariyat an'anaviy isitish tizimlari hali ham qo‘lda boshqariladi yoki yarim avtomatik
tarzda ishlaydi. Bu esa energiya isrofgarchiligi, tizimning noaniq ishlashi, vaqtincha
qulaylik yo‘qligi va qurilmalarning erta ishdan chiqishiga olib kelmoqda. Ayniqsa
sovuq mavsumda bu muammolar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Issiqlikni teng taqsimlash,
har bir xonadon yoki xona uchun optimal haroratni saqlab turish, tizimda yuzaga
keladigan nosozliklarni erta aniqlash – bularning barchasi samarali avtomatlashtirish
orqali hal etilishi mumkin.
Shu bois, har qanday turdagi isitish tizimini zamonaviy boshqaruv texnologiyalari
bilan uyg‘unlashtirish zarur. Xususan, birlamchi o‘zgartirgichlar (sensorlar) yordamida
tizimdagi asosiy parametrlarni (harorat, bosim, oqim) real vaqt rejimida nazorat qilish,
ularni kontrollerlar orqali qayta ishlash va natijada avtomatik ravishda isitish quvvatini
boshqarish imkonini beradi. Bu orqali nafaqat energiya tejaladi, balki
foydalanuvchilarga qulay muhit ta’minlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
35
2181-3187
Bundan tashqari, iqlim o‘zgarishi, ob-havoning beqarorligi va uy-joylarning yangi
energiya samaradorlik standartlariga muvofiqlashtirilayotgani ham ushbu tizimlarni
avtomatlashtirishni yanada muhimlashtirmoqda. Internet narsalar (IoT), aqlli
boshqaruv (Smart Control) va sun’iy intellekt asosida ishlovchi tizimlar bu yo‘nalishda
yangi imkoniyatlar ochmoqda.
Avtomatlashtirilgan nazorat va boshqaruv tizimlarini joriy etish Isitish tizimida
zamonaviy datchiklar (harorat, bosim, oqim o‘lchagichlar) o‘rnatilib, ular orqali
to‘plangan ma’lumotlar asosida avtomatik boshqaruv amalga oshiriladi Bu jarayonda
PID regulyatorlar, PLC kontrollerlar va aqlli algoritmlar ishlatiladi. Misol uchun, xona
harorati ma’lum chegaradan pastga tushganda, tizim avtomatik ravishda suv nasosini
faollashtiradi yoki gaz yoqishni kuchaytiradi.Axborot texnologiyalari bilan
integratsiya qilish IoT asosida ishlab chiqilgan tizimlar orqali foydalanuvchi mobil
ilova yoki veb-interfeys orqali o‘z isitish tizimini boshqarishi mumkin. Uzoqdan turib
haroratni nazorat qilish, grafiklar orqali energiya sarfini ko‘rish va nosozliklar haqida
ogohlantirishlar olish imkoniyati mavjud. Bu esa tizimni yanada moslashuvchan va
foydalanuvchiga qulay qiladi. Energiya tejamkor algoritmlardan foydalanish Aqlli
algoritmlar, masalan, sun’iy intellekt yordamida foydalanuvchi odatlariga
moslashuvchi tizimlar (masalan, kechasi haroratni tushirish, kunduzgi maksimal
darajani saqlab qolish) energiyani tejaydi va xarajatlarni kamaytiradi. Shu orqali
issiqlik tizimi barqaror va iqtisodiy jihatdan maqbul ishlaydi.
Ushbu thesisda isitish tizimlarining turar-joy, tijorat va sanoat ilovalaridagi roli,
avtomatik boshqaruv tizimlarining energiya samaradorligi va barqarorligiga ta'siri
hamda kelajakdagi rivojlanish istiqbollari ko'rib chiqildi. Isitish tizimlari zamonaviy
jamiyatda muhim infratuzilma tarkibiy qismi bo'lib, energiya resurslarini samarali
ishlatish va optimal haroratni saqlashda muhim ahamiyatga ega. Avtomatlashtirish va
zamonaviy boshqaruv texnologiyalari orqali energiya tejamkorligi, tizimning
ishonchliligi va foydalanuvchilarga qulay muhit yaratish imkoniyatlari oshadi. IoT,
aqlli boshqaruv va sun’iy intellekt texnologiyalari yordamida tizimlar yanada samarali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
36
2181-3187
va moslashuvchan bo‘ladi. Shu bilan birga, kelajakda energiya samaradorligi va
tizimlarning barqaror ishlashini ta'minlash uchun ushbu texnologiyalarni rivojlantirish
zarur. Avtomatlashtirilgan isitish tizimlari nafaqat iqtisodiy jihatdan foydali, balki
iqlim o'zgarishi va yangi energiya samaradorlik standartlariga muvofiq ravishda
barqaror energiya iste'mol qilishni ta'minlaydi.
Adabiyotlar ro’yxati:
1.Xo‘jaev, M. (2020). Isitish tizimlarining energiya samaradorligi va ularni avtomatik
boshqarish. Toshkent: O‘zbekistan Milliy Universiteti.
2.Abdurahmonov, N. (2018). Avtomatik boshqaruv tizimlari va ularning energetika
sohasida qo‘llanilishi. Tashkent: InoAvto.
3.Smirnov, V. A., & Ivanov, A. P. (2019). Isitish tizimlarini optimallashtirish: Yangi
texnologiyalar va boshqaruv metodlari. Moskvada: Energiya.
4.Shah, D., & Patel, P. (2021). The role of IoT in energy-efficient heating systems.
International
Journal
of
Energy
Management,
34(2),
99-110.
doi:
10.1016/j.ijem.2021.02.003.
5. Lee, J., & Kim, H. (2020). Smart control systems in heating: Integration of IoT and
AI. Journal of Building Technology, 56(4), 487-502. doi: 10.1016/j.jbt.2020.02.005.
6.Zhang, Y., & Wang, Q. (2021). Renewable energy-based heating systems and their
optimization. Renewable Energy Technology Reviews, 39(1), 50-60. doi:
10.1016/j.retr.2020.09.006.
7.Nurmatov, M. (2017). Isitish tizimlarida avtomatlashtirishning rivojlanish
tendensiyalari. Engineering Journal of Energy Technologies, 12(3), 231-240.
8.Kumar, A., & Singh, R. (2019). Optimization of heating systems using artificial
intelligence techniques. Energy Efficiency Journal, 41(6), 1224-1236. doi:
10.1007/s12053-019-0981-x.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
37
2181-3187
9.Baturin, V. M., & Kirillov, V. A. (2020). Avtomatik boshqaruv tizimlarining
energiya samaradorligiga ta’siri. Energy Systems and Automation Engineering
Journal, 15(1), 102-113.
10.Ibragimov, F. (2022). Internet of Things (IoT) texnologiyalari yordamida energiya
tejamkor isitish tizimlari. Toshkent Energetika Akademiyasi jurnali, 5(2), 30-38.
