ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
381
2181-3187
YOSH O‘RGANUVCHILARGA INGLIZ TILI TALAFFUZINI
O‘RGATISH
Kuvvatillayeva Madina Amirxon qizi
Denov tadbirkorlik va pedagogika
instituti, 4-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ingliz tili talaffuzini yosh o‘rganuvchilarga
samarali o‘rgatish masalasi yoritiladi. Unda fonetik kompetensiyani shakllantirish,
eshitish va takrorlashga asoslangan metodlardan foydalanish, artikulyatsion mashqlar,
urg‘u va intonatsiyani o‘zlashtirish jarayonidagi muammolar va ularni bartaraf etish
usullari tahlil qilinadi. Shuningdek, darslarda ko‘rgazmali vositalar, o‘yinli
mashg‘ulotlar va audiovizual materiallar orqali talaffuzni o‘rgatishning afzalliklari
ko‘rsatib beriladi. Maqola kichik yoshdagi o‘rganuvchilar bilan ishlovchi ingliz tili
o‘qituvchilari uchun nazariy va amaliy tavsiyalarni o‘z ichiga oladi.
Abstract:
This article focuses on effective strategies for teaching English
pronunciation to young learners. It highlights the importance of developing phonetic
competence through listening and repetition-based methods. The study analyzes the
use of articulation exercises, stress and intonation training, and the role of visual,
interactive, and audiovisual tools in enhancing pronunciation skills. Additionally, it
addresses common difficulties encountered by young learners and offers theoretical
and practical recommendations for English language teachers working in early
education settings.
Kalit so‘zlar:
talaffuz, yosh o‘rganuvchilar, fonetik kompetensiya, artikulyatsiya,
urg‘u, intonatsiya, eshitish qobiliyati, til o‘rganish, erta ta’lim, o‘qitish strategiyalari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
382
2181-3187
Keywords:
pronunciation, young learners, phonetic competence, articulation,
stress, intonation, listening skills, language learning, early education, teaching
strategies
Ingliz tili talaffuzi til o‘rganish jarayonida muhim o‘rin tutadi, ayniqsa bu yosh
o‘rganuvchilar bilan bog‘liq bo‘lsa. Talaffuz — bu nafaqat fonetik tovushlarni to‘g‘ri
aytish, balki tilning ritmi, urg‘usi, intonatsiyasi, va tovushlarning o‘zaro uyg‘unligi
bilan ham bog‘liq murakkab tizimdir. Yosh o‘rganuvchilar tilni o‘zlashtirishda ko‘proq
eshitish va takrorlash asosida harakat qiladilar, bu esa ularning tabiiy o‘rganish
mexanizmlari orqali til elementlarini ongli va ongsiz tarzda singdirishiga imkon
yaratadi. Talaffuzni o‘rgatish jarayonida eshitish orqali o‘zlashtirish eng tabiiy va
samarali usullardan biridir, ayniqsa bu yosh o‘rganuvchilarga taalluqli bo‘lsa.
1
Shunday ekan, talaffuzni o‘rgatishda birinchi navbatda o‘quvchilarning eshitish
sezuvchanligini rivojlantirish, o‘zlashtirgan tovushlarni takrorlash imkoniyatlarini
yaratish, hamda ularni to‘g‘ri nutq modeliga moslashtirish kerak. Aynan fonemik
eshituvni mustahkamlash orqali bola tovushlar orasidagi farqni sezadi va asta-sekin
ularni ongli ravishda takrorlay oladi. Bu jarayonning muvaffaqiyati esa o‘qituvchining
talaffuz namunasini to‘g‘ri va aniq berishi, shuningdek o‘rgatuvchi muhitni yaratishiga
bog‘liq. Fonetik jihatdan qaralganda, ingliz tilining tovush tizimi o‘zbek tiliga nisbatan
murakkabroq bo‘lib, ko‘plab yangi fonemalarning mavjudligi bilan farqlanadi. Ingliz
tilidagi interdental tovushlar (/θ/ va /ð/), shuningdek qisqa va uzun unli tovushlar,
differensial urg‘ular va h fonemasining barqarorligi — bularning barchasi o‘zbek tilida
to‘g‘ridan-to‘g‘ri muqobiliga ega bo‘lmagan elementlardir. Shu sababli o‘qituvchilar
bu tovushlarning talaffuzini bolalarga vizual va eshituv asosida tushuntirishlari, til va
lab pozitsiyalarini ko‘rsatish orqali artikulyatsion mashqlarni tashkil etishlari lozim.
Bu yerda og‘zaki ko‘rsatmalarni video yoki oyna orqali vizual model bilan qo‘llab-
quvvatlash, ko‘z va quloq orqali integratsiyalashgan o‘rganishni ta'minlaydi.
Bolalarning nutq apparati hali to‘liq shakllanmaganligi sababli, ular uchun har bir
1
G‘anieva M. Ingliz tili fonetikasi. – Toshkent: O‘zDJTU nashriyoti, 2015. – B. 28.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
383
2181-3187
yangi fonemani to‘g‘ri pozitsiyada talaffuz qilish uchun ko‘p marotaba takroriy
mashqlar talab etiladi. Bundan tashqari, fonetik kontrastlar asosida tashkil etilgan
o‘yinli mashg‘ulotlar orqali farqli tovushlarni tanish va to‘g‘ri aytish ko‘nikmalari
mustahkamlanadi.
Urg‘u (stress) va intonatsiya (intonation) ham ingliz tili talaffuzining ajralmas
tarkibiy qismlaridan bo‘lib, ularni noto‘g‘ri qo‘llash natijasida so‘z yoki gapning
ma’nosi buzilishi, ba’zida esa to‘liq tushunarsizlik yuzaga kelishi mumkin. Ingliz tilida
urg‘u ko‘pincha so‘zning leksik yoki grammatik ma’nosini belgilab beradi — masalan,
'record (ot) va re'cord (fe’l) so‘zlari kabi. Intonatsiya esa so‘zlovchining kayfiyati,
niyati, savolmi yoki buyruqmi kabi kommunikativ maqsadini aniqlashtiradi. To‘g‘ri
urg‘u va intonatsiya bola nutqining ravonligi va tushunarliligini belgilovchi asosiy
fonetik omillardandir.
2
Yosh o‘rganuvchilarda bu jihatlarni shakllantirish uchun
melodik gaplar, ohangli she’rlar, dramatik sahnalar, qo‘shiqlar va takroriy tinglov
mashqlari orqali intonatsion model asosida o‘rgatish muhim ahamiyat kasb etadi. Har
bir tinglov vazifasi bolalarga so‘zning urg‘usini aniqlash, eshitish va to‘g‘ri
joylashtirish ko‘nikmasini beradi. Talaffuzni o‘rgatish uni alohida element sifatida
emas, balki ritm, urg‘u va intonatsiyani o‘z ichiga olgan kommunikatsiyaning ajralmas
qismi sifatida yondashish orqali amalga oshirilishi zarur.
3
Bularning barchasi esa
kommunikativ nutqni ko‘proq kontekstga bog‘lab, tushunish va aytish malakasini
birgalikda rivojlantiradi.
Talaffuzni o‘rgatishda darslarning jonli, interaktiv va bolalar uchun qiziqarli
o‘tishi juda muhim. O‘yin usullaridan foydalanish — kartochkalar bilan ishlash,
tovushlarni tanib olish musobaqalari, rasm asosida gapirish, tinglab topish kabi
metodlar bolalarning diqqatini doimiy ushlab turishga xizmat qiladi. Bundan tashqari,
audio yozuvlar, multfilmlar, animatsion videolar orqali bolalar standart talaffuz
namunalarini eshitib, ularni mustaqil yoki guruh bilan birga takrorlashga harakat
2
Karimov Z. Til o‘rganishda talaffuzning o‘rni. – Samarqand: Ilm Ziyo, 2019. – B. 44.
3
Roach P. English Phonetics and Phonology: A Practical Course. – 4-nashr. – Cambridge: Cambridge University Press,
2009. – B. 123.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
384
2181-3187
qiladilar. Ushbu interaktiv vositalar orqali ular nafaqat to‘g‘ri talaffuz, balki tilga xos
ritm va ohanglarni ham o‘zlashtira oladilar. Har bir yangi so‘zni eshitish, ko‘rish, tan
olish, takrorlash va oxir-oqibat kontekstda qo‘llash orqali bolalarda fonologik
avtomatizatsiya yuzaga keladi. Bu esa ularning so‘zlarni faqat yodlash emas, balki
amaliy nutqda to‘g‘ri ishlatishiga yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda, yosh o‘rganuvchilarga ingliz tili talaffuzini o‘rgatishda
ko‘rgazmali, eshituvga asoslangan, faol va hissiy jihatdan jalb etuvchi metodik
yondashuvlar ustuvor hisoblanadi. Har bir bola individual rivojlanish xususiyatlariga
ega bo‘lganligi sababli, ularning psixologik holati, tilga bo‘lgan motivatsiyasi va
fonetik og‘irlik darajasini hisobga olish zarur. O‘qituvchi har bir o‘quvchi bilan
individual va guruhiy mashg‘ulotlarni muvozanatda olib borib, multimodal
metodlardan foydalanishi lozim. Bu yondashuvlar orqali nafaqat to‘g‘ri talaffuzga,
balki kommunikativ kompetensiyaga asoslangan mustahkam til ko‘nikmalari
shakllantiriladi. Talaffuzni o‘rgatish — bu til o‘rganishning birinchi poydevori bo‘lib,
u to‘g‘ri qo‘yilsa, keyingi bosqichlarda o‘quvchining lisoniy muvaffaqiyati uchun asos
bo‘ladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Abduazizov, A. (2007). Fonologiya. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Ensiklopediyasi.
2. Brown, H. D. (2007). Teaching by Principles: An Interactive Approach to Language
Pedagogy. Pearson Education.
3. G‘anieva, M. (2015). Ingliz tili fonetikasi. Toshkent: O‘zbekiston Davlat Jahon
Tillari Universiteti nashriyoti.
4. Karimov, Z. (2019). Til o‘rganishda talaffuzning o‘rni. Samarqand: Ilm Ziyo.
5. Roach, P. (2009). English Phonetics and Phonology: A Practical Course (4th ed.).
Cambridge University Press.
