ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
282
2181-3187
O’ZLASHMA SOʻZLARNING ONA TILIGA TAʼSIRI
Toshkent davlat oʻzbek
tili va adabiyoti universiteti
3- bosqich talabasi
Yeshmatova Zarnigor
E-mail:
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola oʻzlashma soʻzlarning oʻzbek tiliga kirib kelishi va uning turli
jabhalariga koʻrsatayotgan taʼsirini tahlil qiladi. Maqolada oʻzlashma soʻzlarning
tilning lugʻat boyligi, grammatik qurilishi, uslubiy xususiyatlari va madaniy
kontekstiga oid ijobiy va salbiy oqibatlari koʻrib chiqiladi. Shuningdek, oʻzlashma
soʻzlarning oʻzbek tilidagi sinonimik qatorlar, soʻz yasalishi va nutq madaniyatiga
taʼsiri misollar orqali yoritiladi. Tadqiqotda lingvistik tahlil, qiyosiy oʻrganish va
statistik maʼlumotlardan foydalanilgan. Maqola oʻzbek tilining hozirgi holatini
chuqurroq anglash va uning rivojlanish tendensiyalarini belgilashda muhim
ahamiyatga ega.
Kalit soʻzlar:
oʻzlashma soʻzlar, oʻzbek tili, til taʼsiri, lugʻat boyligi, grammatika,
uslub, madaniyat, sinonimiya, soʻz yasalishi, nutq madaniyati.
АННОТАЦИЯ
В статье анализируется проникновение заимствованных слов в узбекский
язык и их влияние на различные его аспекты. В статье рассматриваются
положительные и отрицательные последствия заимствований для словарного
запаса, грамматической структуры, стилистических особенностей и культурного
контекста языка. Также на примерах проиллюстрировано влияние
заимствованных слов на синонимические ряды, словообразование и культуру
речи в узбекском языке. В исследовании использовались лингвистический
анализ, сравнительное изучение и статистические данные. Статья важна для
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
283
2181-3187
более глубокого понимания современного состояния узбекского языка и
выявления тенденций его развития.
Ключевые слова:
заимствования, узбекский язык, языковое влияние,
лексика, грамматика, стиль, культура, синонимия, словообразование, культура
речи.
ANNOTATION
This article analyzes the introduction of loanwords into the Uzbek language and
their impact on various aspects of it. The article examines the positive and negative
consequences of loanwords on the vocabulary, grammatical structure, stylistic features
and cultural context of the language. It also highlights the impact of loanwords on
synonymous series, word formation and speech culture in the Uzbek language through
examples. The study uses linguistic analysis, comparative study and statistical data.
The article is important for a deeper understanding of the current state of the Uzbek
language and determining its development trends.
Keywords:
loanwords, Uzbek language, language influence, vocabulary,
grammar, style, culture, synonymy, word formation, speech culture.
KIRISH
Til har bir millatning bebaho boyligi, uning madaniyati, tarixi va dunyoqarashini
aks ettiruvchi muhim vositasidir. Globallashuv jarayoni kuchaygan bugungi kunda
tillar oʻrtasidagi aloqalar tobora faollashib bormoqda. Bu esa, oʻz navbatida, bir tildan
ikkinchisiga soʻzlarning oʻtishini, yaʼni oʻzlashish jarayonini tezlashtiradi. Oʻzbek tili
ham tarixining turli davrlarida koʻplab tillar bilan faol muloqada boʻlgan va natijada
uning lugʻat tarkibi sezilarli darajada boyigan. Arab, fors, rus, ingliz va boshqa tillardan
oʻzlashgan soʻzlar bugungi kunda oʻzbek tilining kundalik leksikasida keng
qoʻllanilmoqda
1
.
1
Hojiyev A. Oʻzbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2021. – 240 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
284
2181-3187
Biroq, oʻzlashma soʻzlarning haddan tashqari koʻpayishi va ularning oʻrinsiz
ishlatilishi ona tilining oʻziga xosligi va sofligiga maʼlum darajada taʼsir koʻrsatishi
mumkin. Shu bois, oʻzlashma soʻzlarning oʻzbek tiliga kirib kelish jarayonlari,
ularning tilning turli sathlarida namoyon boʻlishi va keltirib chiqaradigan oqibatlarini
ilmiy jihatdan tahlil qilish dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu tadqiqot oʻzlashma
soʻzlarning oʻzbek tiliga taʼsirining ijobiy va salbiy tomonlarini aniqlash, ularning
tilning rivojlanishidagi oʻrnini belgilash hamda kelgusida til siyosatini
takomillashtirishga oid takliflar ishlab chiqishni maqsad qiladi.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Oʻzlashma soʻzlarning tilga taʼsiri masalasi jahon tilshunosligida ham, oʻzbek
tilshunosligida ham koʻplab tadqiqotlarning obyekti boʻlgan. Xususan, L.P. Krisin, E.
Xaugen, U. Vaynrayx kabi tilshunoslar oʻzlashishning lingvistik va sotsiolingvistik
jihatlarini chuqur oʻrganganlar. Ularning ishlarida oʻzlashma soʻzlarning fonetik,
grammatik va semantik adaptatsiyasi, shuningdek, til egalarining oʻzlashish jarayoniga
munosabati kabi masalalar yoritilgan. Oʻzbek tilshunosligida esa A. Hojiyev, Sh.
Rahmatullayev, B. Umurqulov, H. Jamolxonov kabi olimlarning oʻzbek tilining
leksikologiyasi va leksikografiyasiga oid asarlarida oʻzlashma soʻzlarning oʻrni va
ahamiyati tahlil qilingan. Ushbu tadqiqotlarda oʻzbek tiliga arab, fors, rus va yevropa
tillaridan kirib kelgan soʻzlarning fonetik-fonologik, morfologik va semantik
oʻzgarishlari batafsil koʻrib chiqilgan
2
.
Mazkur maqolada oʻzlashma soʻzlarning oʻzbek tiliga taʼsirini aniqlash uchun
kompleks
metodologiyadan
foydalaniladi.
Tadqiqotning
asosiy
metodlari
quyidagilardan iborat:
Lingvistik tahlil: Oʻzlashma soʻzlarning oʻzbek tilidagi fonetik, grammatik va
semantik xususiyatlarini aniqlash maqsadida matnlarni tahlil qilish.
Qiyosiy oʻrganish: Oʻzbek tilidagi asl soʻzlar va ularning oʻzlashma sinonimlarini
qiyoslash orqali maʼno nozikliklari va uslubiy farqlarni aniqlash.
2
Rahmatullayev Sh. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. – Toshkent: Universitet, 2020. – 632 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
285
2181-3187
Statistik tahlil: Oʻzlashma soʻzlarning turli janrdagi matnlarda qoʻllanish
chastotasini aniqlash va tendensiyalarni kuzatish.
Soʻrovnoma va intervyu: Til egalarining oʻzlashma soʻzlarga boʻlgan
munosabatini oʻrganish maqsadida soʻrovnomalar oʻtkazish va ekspertlar bilan
intervyu olish.
Tadqiqot materiallari sifatida badiiy adabiyotlar, ommaviy axborot vositalari
materiallari, ilmiy va rasmiy matnlar, shuningdek, soʻzliklar va ensiklopediyalardan
foydalaniladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalari shuni koʻrsatadiki, oʻzlashma soʻzlar oʻzbek tilining lugʻat
boyligini sezilarli darajada oshirgan. Ayniqsa, fan, texnika, madaniyat va ijtimoiy-
siyosiy sohalarga oid koʻplab tushunchalar aynan oʻzlashma soʻzlar orqali oʻzbek tiliga
kirib kelgan. Masalan, "kompyuter", "internet", "televizor", "siyosat", "iqtisodiyot"
kabi soʻzlar bugungi kunda kundalik nutqimizning ajralmas qismiga aylangan
3
.
Biroq, oʻzlashma soʻzlarning oʻrinsiz va haddan tashqari koʻp qoʻllanilishi tilning
sofligiga maʼlum darajada xavf tugʻdirishi mumkin. Baʼzi hollarda oʻzbek tilida
muqobili mavjud boʻlgan soʻzlar oʻrniga chet tilidan kirib kelgan soʻzlar ishlatilmoqda.
Bu esa, bir tomondan, tilning tabiiy rivojlanishiga toʻsqinlik qilsa, ikkinchi tomondan,
nutqning tushunarliligini qiyinlashtirishi mumkin.
Quyidagi jadvalda oʻzbek tilida muqobili mavjud boʻlgan, ammo koʻp
qoʻllaniladigan oʻzlashma soʻzlarga misollar keltirilgan:
1-jadval: Oʻzbek tilida muqobili mavjud boʻlgan oʻzlashma soʻzlar
Oʻzlashma soʻz
Oʻzbekcha muqobili
Qoʻllanish sohasi
Markaz
Oʻrtalik, qoq oʻrta
Turli sohalar
Vazifa
Burch, topshiriq
Ish, taʼlim
Imkoniyat
Qobiliyat, sharoit
Turli sohalar
3
Umurqulov B. Hozirgi oʻzbek adabiy tili leksikasi. – Toshkent: Fan, 2015. – 312 b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
286
2181-3187
Muloqot
Aloqa, suhbat
Ijtimoiy soha
Loyiha
Dastur, reja
Ish, qurilish
Shuningdek, oʻzlashma soʻzlarning grammatik jihatdan oʻzlashuvi ham muhim
ahamiyatga ega. Koʻpgina oʻzlashma soʻzlar oʻzbek tilining grammatik
qonuniyatlariga moslashib, yangi soʻz yasovchi qoʻshimchalar bilan birikib kelmoqda.
Masalan, "internetlashmoq", "modernizatsiya", "innovatsion" kabi soʻzlar shular
jumlasidandir.
Biroq, baʼzi hollarda oʻzlashma soʻzlarning notoʻgʻri qoʻllanilishi yoki ularning
oʻzbek tiliga xos boʻlmagan grammatik shakllarda ishlatilishi kuzatilmoqda. Bu esa,
tilning grammatik meʼyorlarining buzilishiga olib kelishi mumkin.
2-jadval: Oʻzlashma soʻzlarning notoʻgʻri qoʻllanilishiga misollar
Notoʻgʻri qoʻllanish
Toʻgʻri qoʻllanish
Izoh
Men
seni
respect
qilaman.
Men
seni
hurmat
qilaman.
Chet tilidagi soʻzni
oʻzbekcha
ekvivalenti
borligi
Bu
juda
aktualniy
masala.
Bu
juda
dolzarb
masala.
Chet tilidagi sifatning
notoʻgʻri qoʻllanilishi
Problemalarimizni
hal
qilish kerak.
Muammolarimizni hal
qilish kerak.
Ruscha
koʻplik
qoʻshimchasining oʻrinsiz
ishlatilishi
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, oʻzlashma soʻzlar oʻzbek tilining rivojlanishida muhim rol
oʻynaydi. Ular tilning lugʻat boyligini oshiradi, yangi tushunchalar va atamalarning
paydo boʻlishiga zamin yaratadi. Biroq, oʻzlashish jarayoni nazorat ostida boʻlishi,
oʻzbek tilining ichki imkoniyatlaridan toʻliq foydalanish, oʻzlashma soʻzlarni oʻrinsiz
va haddan tashqari koʻp qoʻllashdan saqlanish lozim. Ona tilining sofligini saqlash,
uning oʻziga xos xususiyatlarini asrab-avaylash har bir ziyoli insonning muhim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
287
2181-3187
vazifasidir. Kelgusida oʻzbek tiliga kirib kelayotgan oʻzlashma soʻzlarning lingvistik
tahlilini chuqurlashtirish, ularning tilning turli sathlariga taʼsirini oʻrganish, oʻzbekcha
muqobillari mavjud boʻlgan soʻzlarni faol qoʻllashni targʻib qilish, shuningdek, nutq
madaniyatini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlarni ishlab chiqish maqsadga
muvofiqdir. Oʻzbek tilining boyligi va goʻzalligini saqlab qolish, uni zamonaviy
talablarga mos ravishda rivojlantirish uchun barcha saʼy-harakatlarni birlashtirish
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Hojiyev A. Oʻzbek tili leksikologiyasi. – Toshkent: Oʻqituvchi, 2021. – 240 b.
2.
Rahmatullayev Sh. Oʻzbek tilining etimologik lugʻati. – Toshkent: Universitet,
2020. – 632 b.
3.
Umurqulov B. Hozirgi oʻzbek adabiy tili leksikasi. – Toshkent: Fan, 2015. – 312
b.
4.
Jamolxonov H. Hozirgi oʻzbek adabiy tili. – Toshkent: Talqin, 2016. – 560 b.
5.
Krisin L.P. Inoyazychnyye slova v sovremennom russkom yazyke. – Moskva:
Nauka, 1968. – 198 s.
6.
Haugen E. The Ecology of Language. – Stanford: Stanford University Press,
1972. – 366 p.
7.
Weinreich U. Languages in Contact: Findings and Problems. – New York:
Mouton, 1953. – 148 p.
