ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
162
2181-3187
O‘QUVCHILARDA OG‘ZAKI VA YOZMA NUTQ KO‘NIKMASINI
SHAKLLANTIRISH USULLARI
Boltayeva Nozima Mamayoqub qizi,
ToshDOʻTAU OTAT fakulteti 3-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ona tili darslariga qo‘yiladigan asosiy talab o‘quvchilarning
og‘zaki va yozma savodxonligini oshirish, to‘g‘ri, ravon, ta’sirli va mazmundor
so‘zlash va yozishga o‘rgatishdan iborat. Maqolada shu mazmundagi, ya’ni
o‘quvchilarning nutqiga qo‘yiladigan talablar, og‘zaki va yozma nutqni shakllantirish
usullari va maktabda o‘qituvchi tomonidan bajarilishi lozim bo‘lgan ishlar yuzasidan
takliflar va tavsiyalar berilgan.
Kalit soʻzlar:
Og‘zaki nutq, yozma nutq, savodxonlik, nutq sharoiti, adabiiy
talaffuz, mazmun.
Abstract.
The main requirement for native language lessons is to improve
students' oral and written literacy, to teach them to speak and write correctly, fluently,
effectively and meaningfully. The article provides suggestions and recommendations
in this regard, namely, the requirements for students' speech and the work that should
be done by the teacher at school.
Keywords:
Oral speech, written speech, literacy, speech conditions, literary
pronunciation, content.
Аннотация:
Основным требованием к урокам родного языка является
повышение устной и письменной грамотности учащихся, а также обучение их
грамотной, беглой, эффективной и осмысленной речи и письму. В статье даются
предложения и рекомендации по данной теме, а именно требования к речи
учащихся и работа, которую следует проводить учителям в школе.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
163
2181-3187
Ключевые слова
: Устная речь, письменная речь, грамотность, условия
речи, литературное произношение, содержание
Zamonaviy maktab nafaqat bilimga ega, balki shu bilimlardan hayotda
foydalanishni ham biladigan, muloqot qilishni biladigan, ichki madaniyatli, tafakkur
va his qiluvchi shaxsni tayyorlashi kerak. Maqsad o‘quvchining imkon qadar ko‘p
bilishi emas, balki u har qanday vaziyatda harakat qila olishi va muammolarni hal qila
olishidir. Bunga erishish uchun orttirilgan vositalar - nutq madaniyati va muloqot
madaniyati
(Chernova G.B).
Chiroyli so‘zlashni, o‘z fikrini savodli va aniq bayon etishni bilmagan o‘quvchilar
bilimlarni muvaffaqiyat bilan o‘zlashtira olmaydi. Har bir insonning nutqi chiroyli,
mukammal, talaffuzi aniq va ravon bo‘lsa, fikrlash doirasi keng, idrok qilishi teran
bo‘ladi. Nutq orqali odamzot o‘zining ichki hissiyotlarini bayon qiladi, bu esa hamma
insonlarda bir xil tuzilgan yoki to‘la shakllangan bo‘lavermaydi.
Nutq — bu insonning o‘z fikrini ifoda etishi, boshqalar bilan aloqa o‘rnatishi va
jamiyatda yashashga moslashishi uchun zarur bo‘lgan eng muhim vosita. Og‘zaki nutq
odatdagi so‘zlashuv nutqi bo‘lib, bu nutq ko‘proq ohang va turli imlo-ishoralarga
aloqadordir. Unda murakkab grammatik qurilmalar qo‘shma gaplar deyarli
qoʻllanmaydi. Yozma nutqni tuzish esa murakkab jarayon bo‘lib, u o‘quvchidan
grammatik va mazmun jihatidan to‘g‘ri jumla qurishni, har bir so‘zni o‘z o‘rinida
to‘g‘ri qo‘llashni, imlo va tinish belgilariga rioya qilishni talab etadi. Avvalo, shuni
qayd qilish lozimki, maktabda o‘qitiladigan barcha o‘quv fanlari o‘quvchi nutqi ustida
ishlashga qaratilgan bo‘ladi. Ona tili fani esa bular orasida eng asosiy va muhim
sanaladi. O‘quvchining bilimi, dunyoqarashi rivojlana borgan sari, uning nutqi va
tafakkuri ham muttasil o‘sib boradi. Ravon, ixcham, ta’sirli nutq tinglovchiga huzur
bag‘ishlaydi. Maktabning asosiy vazifalaridan biri o‘z o‘quvchilarini ana shunday
so‘zlashga o‘rgatishdir. Maktab o‘qituvchilarining, birinchi navbatda, ona tili
o‘qituvchisining vazifasi o‘quvchilar nutqidagi nuqsonlarni oldini olib, nutqini sheva,
parazit so‘zlar ta’siridan tozalash va adabiy til me’yorlariga amal qilgan holda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
164
2181-3187
so‘zlashga o‘rgatishdir. O‘quvchilarda og‘zaki va yozma nutq ko‘nikmalarini
shakllantirish ta’lim jarayonining asosiy yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Ushbu
ko‘nikmalar o‘quvchilarning fikrini to‘g‘ri, ravon va aniq ifoda eta olishiga xizmat
qiladi. Quyida ushbu ko‘nikmalarni shakllantirishda foydalaniladigan samarali usullar
keltirilgan:
Og‘zaki nutq ko‘nikmasini shakllantirish usullari
1
. Dialog va munozaralar tashkil etish:
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib,
muayyan mavzular asosida suhbat qurishadi. Bu orqali ular o‘z fikrlarini erkin bayon
qilishga o‘rganadilar. Munozarali darslar esa mantiqiy fikrlash va dalil keltirish
malakasini oshiradi.
2.
Savol-javob usuli:
Dars jarayonida savollar berib, o‘quvchilarning javob berish
ko‘nikmasini rivojlantirish mumkin. Bu usul tezkor fikrlashni shakllantiradi.
3.
Rolli o‘yinlar va dramatizatsiyalar:
Adabiy asarlardan sahna ko‘rinishlari
sahnalashtirish, hayotiy vaziyatlarni rolli o‘yinlar orqali ifodalash orqali o‘quvchilar
ijodiy va og‘zaki nutq bilan ishlashga rag‘batlantiriladi.
4.
Kuzatuv va hikoya qilish:
Biror rasm, voqea yoki film asosida og‘zaki hikoya
tuzish topshiriqlari orqali tasviriy fikrlash va og‘zaki nutq mashq qildiriladi.
5.
Audiovizual materiallardan foydalanish:
Turli videodarslar, eshittirishlar
asosida tinglab tushunish, undan keyin fikr bildirish usuli orqali og‘zaki ifoda
kuchaytiriladi.
Yozma nutq ko‘nikmasini shakllantirish usullari
1.
Matn tuzish va qayta ishlash:
reja asosida matn yozish, berilgan matnni qayta
tuzish, izoh berish orqali yozma ifoda mashq qilinadi.
2.
Diktantlar:
Oddiy, ijodiy yoki tushunchali diktantlar yozdirish orqali
o‘quvchilarning imlo, grammatik va uslubiy bilimlari mustahkamlanadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
165
2181-3187
3.
Tahlil va izoh yozish:
O‘quvchilar adabiy asarlar yoki matnlar yuzasidan o‘z
fikrlarini yozma tarzda bayon qiladilar. Bu usul fikrni aniq ifodalashga yordam beradi.
4.
Mavzulashtirilgan yozuvlar:
Muayyan mavzular (ijtimoiy, madaniy, axloqiy va
boshqalar) yuzasidan o‘z fikrini yozish orqali mustaqil fikrlash va yozuv ko‘nikmalari
shakllantiriladi.
5.
Yozma ishlarni tahlil qilish va baholash:
O‘quvchilar yozgan matnlarni
birgalikda muhokama qilish, kamchiliklarini ko‘rsatish va yaxshi ishlarni namuna
sifatida ko‘rsatish orqali yozma madaniyat mustahkamlanadi.
O‘quvchilarning og‘zaki va yozma nutq madaniyatini taraqqiy ettirish adabiyot
o‘qitishning sifatiga ham bog‘liq. Shu bilan birga, nutq madaniyatini rivojlantirish
darsda leksik mashqlar, qayta hikoyalash, bayon, insho kabi mashg‘ulotlarni uyushtirib
turishni ham taqazo etadi. Bu ikki turning yaxshi shakllanishi uchun asosiy talablar
ham ishlab chiqilgan bo‘lib, ular quyidagilarni tashkil qiladi:
1.
Nutqning nutq sharoitiga mosligi
. Nutq sharoiti deganda nutq yaratilayotgan
paytda so‘zlovchi va tinglovchining sharoiti tushuniladi. Masalan, so‘zlovchi bitta,
tinglovchi ko‘p bo‘lsa, so‘zlovchining baland ovozda to‘xtam (pauza)larga rioya qilib,
fikrni izchil va bir-biriga bog‘liq ravishda bayon qilishi talab etiladi. Bunday nutqning
o‘ziga xos ko‘rinishi o‘quvchining nazariy masalalarni yoritish yoki uy topshiriqlarini
bajarish jarayonidagi javoblarida, ma’lum bir mavzuni sinfda, biror yig‘inda ochib
berishdagi nutqida o‘z aksini topadi. Nutq sharoitining muhim tarkibiy qismlaridan biri
so‘zlovchining tinglovchilar saviyasini hisobga olishi hamdir.
2.
Nutqning mazmundorligi
. O‘quvchi nutqi nutq sharoitiga mos tushsa hamda
uning o‘zi bilgan va xabardor bo‘lgan voqea-hodisalarni og‘zaki va yozma shakllarda
bayon qilsagina mazmunli boʻladi. Aniq dalillar, o‘quvchining shaxsiy kuzatish yoki
taassurotlari, his-tuyg‘ulari asosida yuritgan fikrlari o‘zgalar diqqatini o‘ziga tortadi.
3.
Nutqning mantiqan to‘g‘ri, aniq va izchil boʻlishi.
Nutqda har bir fikr mantiqan
asoslangan bo‘lsagina, uning ta’sirchanligi ortadi. Bu har bir o‘quvchidan narsa,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
166
2181-3187
voqea-hodisaga sinchkovlik bilan qarash, ularning har biriga to‘g‘ri baho bera olish,
shu yo‘l bilan nutqni muntazam va izchil qurish, uni isbotlay bilishni talab etadi.
O‘quvchi fikrni bayon etayotganda bir fikrni ikkinchisi bilan mantiqan to‘g‘ri bog‘lay
olishi, mavzuga aloqador bo‘lgan asosiy fikrlarni ikkinchi darajali fikrlardan farqlay
bilishi, qaytarilgan takror fikrlarga yo‘l qo‘ymasligi kerak.
4.
Nutqning boy va rang-barang bo‘lishi.
Nutqning boy va rang-barangligi,
avvalo, fikrni bayon qilishda o‘zbek tilining leksik imkoniyatlari: ma’nodosh, uyadosh
va qarama-qarshi ma’noli so‘zlardan, tasviriy ifoda va iboralardan, maqol va
matallardan, ko‘chma ma’noli so‘zlardan, o‘xshatish, sifatlash kabi badiiy til
vositalaridan keng va o‘rinli foydalanishda namoyon bo‘ladi.
5.
Nutqning grammatik jihatdan to‘g‘ri qurilgan bo‘lishi.
O‘quvchi so‘z, so‘z
birikmasi va gaplarni bir-biriga bog‘lash, kelishik va egalik qo‘shimchalarini o‘rinli
qo‘llash, gapning ega va kesimini moslashtira bilish kabi malaka va ko‘nikmalarga ega
bo‘lishi shart.
6.
Nutqning ohangdor, ta’sirli bo‘lishi.
Ohang o‘quvchi nutqining ta’sirchanligini
oshirish vositasi sanaladi. O‘quvchi har bir she’riy yoki nasriy asarni ohangdorlikka
amal qilgan holda, sintagmalarga rioya qilib, mantiqiy to‘g‘ri qo‘llab o‘qishi zarur.
O‘quvchilar nutqini o‘stirishda quyidagi amaliy tadbirlar qo‘llanadi:
1. Adabiy talaffuzni har bir darsda o‘rganiladigan qoidalarga bog‘lab o‘rgatish;
2. Boshqa fanlarni o‘qitishda ham nutq o‘stirishga e’tibor berish;
3. O‘quvchi nutqidagi adabiy tilga xos bo‘lmagan dalillarni tushuntira bilish;
4. Fonetika o‘qitishda aytilishi bilan yozilishi farq qiladigan tovushlar talaffuziga
e’tibor berish;
5. Orfografik malakalarni mustahkamlashga oid darslar;
6. O‘quvchilarni turli tadbirlarda va yig‘inlarda chiqib so‘zlashga odatlantirish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
167
2181-3187
7. She’riy va nasriy asarlardan parchalar yod oldirib borish
.
Maktabda yagona orfografiya va nutq rejimi maktab ma’muriyati va o‘qituvchilar
jamoasi oldiga o‘quvchilarning savodxonligini oshirish, ularning og‘zaki va yozma
nutqini o‘stirish ishida faol ishtirok etish vazifasini qo‘yadi. Bunda savodxonlik va
nutq madaniyatini o‘stirishda yagona talab amalga oshiriladi.
Xulosa qilib aytsak, maqolada keltirilgan barcha usullar o‘quvchilarning darsda
faolligini oshirish bilan birga bilimlarni o‘zlashtirish jarayonini yengillashtirish va
mustahkamlash, nutq o‘stirishga yo‘naltirilgan har bir mashg‘ulotni qiziqarli tashkil
etishga xizmat qiladi. Jamiyatimizni erkinlashtirish g‘oyasi bevosita ta’lim jarayonida
o‘z ifodasini topib, uni yangidan tashkil qilish va mazmunini o‘zgartirish, yanada
insonparvarlashtirish, ijtimoiylashtirish va demokratlashtirish asosida ta’minlanadi.
Prezidentimiz
Shavkat Mirziyoyev
ta’kidlaganlaridek: “ Havas qilsa arziydigan ulug‘
ajdodlarimiz bor. Havas qilsa arziydigan beqiyos boyliklarimiz bor va men ishonaman,
nasib etsa, havas qilsa arziydigan buyuk kelajagimiz, buyuk adabiyotimiz va san’atimiz
ham albatta bo‘ladi ”.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Zunnunov A., Hotamov N., Esonov J., Ibrohimov A. Adabiyot o‘qitish metodikasi.
–Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
2. To‘xliyev B. Adabiyot o‘qitish metodikasi. – Toshkent: O‘qituvchi, 1992.
3. Mahmudov N. O‘qituvchi nutqi madaniyati. –Toshkent: Alisher Navoiy nomidagi
O‘zbekiston Milliy kutubxonasi nashriyoti, 2007.
4. Safo Matjon. Maktabda adabiyotdan mustaqil foydalanish. -Toshkent: O‘qituvchi,
1995.
5. Xayrullayev M. O‘zbek pedagogik antologiyasi. -Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
6. Abdullayeva Q. Nutq o‘stirish. -Toshkent: O‘qituvchi, 1980.
7. Muhiddinov A. O‘quv jarayonida nutq faoliyati. Toshkent: O‘qituvchi, 1995.
