ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
150
2181-3187
SURXON VOHASI TURKMANLARINING ETNIK TARKIBI VA
JOYLASHUVI
Termiz davlat universiteti
Magistratura bo’limi talabasi
Mamanazarov Sardorbek Sherqul o’gli
sardorbekmamanazarov0106@gmail.com
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi va joylashuvini tahlil
qiladi. Shuningdek, turkmanlarning bu hududdagi jamiyatdagi o‘rni, iqtisodiy va
madaniy taraqqiyoti haqida ma'lumotlar keltiriladi. Maqola o‘zbek va turkman
xalqlarining o‘zaro aloqalari va mintaqadagi etnik diversifikatsiya jarayonlarini
yoritishga qaratilgan.
Tayanch so’z va iboralar:
Etnik tarkib, Surxon vohasiz, turkman, ersari,shix,
Saljuqiylar, Jilikoʻl, Qoʻbodiyon, Pattakesar, Joʻyijangal.
АННОТАЦИЯ
Данная статья анализирует этнический состав и расселение туркменов в
Сурхандарьинском оазисе. Также приводится информация о роли туркменов в
обществе данного региона, их экономическом и культурном развитии. Статья
направлена на освещение взаимодействия узбекского и туркменского народов и
процессов этнической диверсификации в регионе.
Ключевые слова:
Этнический состав, Сурхандарьинский оазис, туркмены,
эрсары, ших, Сельджуки, Джиликуль, Кубадиан, Паттакесар, Джуйджангал.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
151
2181-3187
ABSTRACT
This article analyzes the ethnic composition and settlement of Turkmens in the
Surkhan oasis. It also provides information about the role of Turkmens in the society
of this region, as well as their economic and cultural development. The article aims to
highlight the interactions between Uzbek and Turkmen peoples and the processes of
ethnic diversification in the region.
Keywords:
Ethnic composition, Surkhan oasis, Turkmen, Ersari, Shikh, Seljuks,
Jilikul, Qubodiyon, Pattakesar, Joyijangal.
KIRISH.
Surxon vohasi, geografik joylashuvi va tabiiy resurslari bilan tarixan turli etnik
guruhlarning ko‘p ming yillik migratsiya va o‘zaro aloqalariga guvoh bo‘lgan
mintaqadir. Ushbu mintaqa, nafaqat o‘zbek xalqining, balki turkmanlarning ham
o’tmishdan yashab kelgan joylaridan hisoblanadi. Surxon vohasining etnik tarkibi ko‘p
millatli bo‘lib, turkmanlar bu hududda asrlar davomida o‘ziga xos madaniyatini,
an’analarini va urf-odatlarini saqlab kelganlar.
Surxon vohasi turkmanlarining joylashuvi hududiy jihatdan ham muhim
ahamiyatga ega. Bu mintaqadagi turkmanlar asosan qishloq joylarida istiqomat
qilishadi, ammo so‘nggi yillarda shaharlarda ham ular soni ortib bormoqda.
Turkmanlarning o‘ziga xos etnik xususiyatlari, til, diniy an’analari va ijtimoiy
tuzilmalari bu hududdagi xalqaro va milliy aloqalarga katta ta'sir ko‘rsatgan. Surxon
vohasi turkmanlarining tarixiy o‘rni va ahamiyatini to‘liq tushunish uchun, nafaqat
ularning joylashuvi, balki ular bilan bog‘liq iqtisodiy, siyosiy va madaniy jarayonlarni
ham chuqur o‘rganish zarur. Maqola davomida bu jihatlar ham tahlil qilinadi, shu bilan
birga, turkmanlar va o‘zbeklar o‘rtasidagi o‘zaro aloqalar va mintaqadagi etnik
guruhlarning o‘zaro ta'siri haqida xulosalar chiqariladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
152
2181-3187
Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi va joylashuvi tahlil qilinayotganda,
mintaqaning o‘ziga xos tarixiy, madaniy va ijtimoiy xususiyatlari alohida ahamiyatga
ega. Vohadagi turkmanlar, asosan, qadimdan bu yerda yashab kelgan etnik guruhdir va
ularning o‘z madaniyati, til va an'analari zamonaviy turkman jamiyatining
shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Turkmanlarning Surxon vohasidagi joylashuvi,
nafaqat geografik, balki siyosiy va iqtisodiy holat bilan ham chambarchas bog‘liqdir.
XIX asrning oxiri - XX asrning boshlarida janubiy Surxon vohasidagi turkmanlar,
asosan, Sherobod bekligida Аmudaryo sohillarida yashagan. 1926 yildagi aholini
roʼyxatga olish paytida ushbu hududlarda 12 ta turkman qishlogʼi mavjudligi qayd
qilingan. Bu qishloqlarda turkmanlardan asosan 3825 kishi yashaganligi hisobga
olingan boʼlib, ulardan 1190 tasi turkmanlarning sariq, 1015 tasi ersari va 1620 tasi
shix urugʼiga mansub boʼlgan.
1
Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi va joylashuvi o‘ziga xos va
murakkab bo‘lib, mintaqaning tarixiy, madaniy va ijtimoiy sharoitlariga bog‘liqdir.
Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi nisbatan xilma-xildir. Ushbu hududda
turkmanlarning asosiy qismi qishloq joylarida yashasa, ba'zi hududlarda esa
shaharlarga yaqin joylashgan. Turkmanlarning asosan janubiy qismlarida yashashlari,
bu hududning tarixiy va iqtisodiy sharoitlariga bog‘liq. Ular o‘zlarining an'analari,
tillari, qadriyatlari bilan ajralib turadilar va bu ularning o‘ziga xos jamiyatini tashkil
qiladi. Biroq, Surxon vohasida boshqa etnik guruhlar ham mavjud bo‘lib, ular
turkmanlar bilan o‘zaro aloqalar o‘rnatganlar. O‘zbeklar, qozoqlar va boshqa millat
vakillari bilan birga yashash, mintaqaning etnik va madaniy xilma-xilligini
ta’minlaydi.
2
Surxon vohasida etnik guruhlarning o‘zaro munosabatlari tarixan yaxshi
rivojlangan bo‘lsa-da, zamonaviy davrda ularning ijtimoiy va siyosiy aloqalari ba'zan
murakkablashadi. O‘zbekistonning janubi-sharqida yashovchi turkmanlar, turli
ijtimoiy va siyosiy sharoitlarga qarab o‘z hayot tarzini yangilab borishga majbur
1
Турсунов Нурулла Нарзуллаевич
. ,,
ЖАНУБИЙ СУРХОН ВОҲАСИ АҲОЛИСИНИНГ ЭТНИК ХУСУСИЯТЛАРИ
(ХIХ аср охири
-
ХХ аср бошлари)’’ ТОШКЕНТ
- 2007
2
Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX–XIII вв. Ашхабад, 1969.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
153
2181-3187
bo‘lishadi. Bu hududda millatlararo tinchlik va barqarorlikni saqlash, turli etnik
guruhlarning o‘zaro hurmatini ta'minlash muhim vazifa hisoblanadi.
Turkmanlar janubiy Surxon vohasiga kelib joylashganligi haqida tarixiy
manbalarda baʼzi fikrlar mavjud. Maʼlumki, Sirdaryoning quyi oqimida tashkil topgan
Oʼgʼuz davlatining yobgʼusi Saljuqbek Saljuqiylar sulolasi davlatining asoschisi edi.
1038-1039 yillarda Saljuqbekning nabirasi Chagʼribek Daud Qabadiyon, Xuttalon
bilan birgalikda Termizni ham egallab, oʼgʼli Аlp Аrslonga mulk qilib beradi. 1157
yilgacha Termiz va Chagʼoniyon hududlarida Saljuqiylar hukmronligi saqlanib
turgan
3
. Аna shu maʼlumotlar asosida turkmanlar XI-XII asrlardayoq Surxon
vohasining Аmudaryo sohillarini oʼzlariga makon qilishgan.
Surxon vohasidagi turkmanlar, asosan, vohaning janubiy va janubi-gʻarbiy
qismlarida yashaydi. Ushbu hududda turkmanlar qishloq joylarida keng tarqalgan
bo‘lib, shaharlarga yaqin joylarda ham o‘zlarining jamoalarini tashkil etgan. Surxon
vohasida turkmanlar bilan birga o‘zbeklar, qozoqlar, ruslar va boshqa etnik guruhlar
ham yashaydi. Bu mintaqadagi etnik xilma-xillik, ularning o‘zaro aloqalarini va
madaniy ko‘p ranglilikni yaratadi. Turkmanlar bu aloqalarga ijobiy yondashib, boshqa
millatlar bilan birgalikda yashash tamoyillariga amal qilishadi. Turkmanlarning o‘ziga
xos madaniyati, urf-odatlari va an'analari Surxon vohasining ijtimoiy hayotida muhim
rol o‘ynaydi. Turkmanlar orasida ona tili, diniy e'tiqodlar va milliy qadriyatlar alohida
hurmatga sazovor. Surxon vohasidagi turkmanlar o‘zlarining ijtimoiy va iqtisodiy
faoliyatlari bilan hududning rivojlanishiga ta'sir ko‘rsatishadi. Bu, ayniqsa, qishloq
xo‘jaligi, hunarmandchilik va savdo sohalarida sezilarli. Surxon vohasida turkmanlar
va boshqa etnik guruhlar o‘rtasida ijtimoiy va siyosiy integratsiya jarayonlari davom
etmoqda. Bu jarayonlar mintaqadagi barqarorlikni ta'minlash va millatlararo
hamjihatlikni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
3
Jaloliddin Mirzo. Termiz tarixi- Termiz,2001.-B.41-42
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
154
2181-3187
Turkmanlarning Surxon vohasi hududiga kelib joylashishi va voha bo’ylab
tarqalishi haqida yana bir olima B.X.Karmishevaning tadqiqotlariga to’xtalib o’tamiz.
Uning tadqiqotlariga ko’ra XIX asr oxiri XX asr boshlarida turkmanlar Sherabot,
Qobodiyon, Qo’rg’ontepa Bekstvo (Qo’rg’ontepa bekligi) hududlarida yashagan.
Unga ko’ra dastlabki ikkitasi Amudaryo bo’yida, uchinchi hudud esa Vaxshning chap
qirg’og’ida, Jilliko’l platosida joylashgan.Qoʻrgʻontepa bekligida ikkita turkman
qishlogʻi bor edi. Bular Jilikoʻl va Qoraturkman. P.Gaevskiyning 1910-1914- yillarga
oid maʼlumotlariga koʻra Jilikoʻlda 750 ta,Qoraturkmanda 200 ta xonadon boʻlgan
[97,26]. Oʻrta Osiyo rayonlashtirishga oid materiallar Jilikoʻl platosida 3705 nafar
Ersariy turkmanlari istiqomat qilishini koʻrsatadi [ 228,238]
4
. 1966 yildagi
ma'lumotlarimga ko'ra, XX asr boshlarida Qoʻbodiyon Bekstvoda Katta-ariq
kanalining quyi oqimida chap qirgʻoq yerlarini sugʻorish uchun Kofirnihondan olingan
birgina turkman qishlogʻi — Teshiktosh boʻlgan. U yerda Jarqoʻrgʻon qishlogʻida bir
necha turkman oilalari arablar orasida yashagan.
Hozirgi kunda Surxon vohasining turli tumanlarida turkman millatiga mansub
fuqarolar yashab kelmoqda. Vohada turkman millatiga mansub kishilar asosan Termiz
shahrining ,,Pattakesarʼʼ , ,,Joʻyijangalʼʼ mahallalarida, shuningdek Termiz
tumanining ,,Orolʼʼ, ,,Xalqabodʼʼ mahallalarida, Muzrabot tumanining ,,Xushmonʼʼ ,
,,Boldirʼʼ, Angor tumanining ,,Navbahorʼʼ qishloqlarida istiqomat qilib kelishadi.
Vohada yashab keluvchi turkmanlar oʻzining anʼanaviy qadriyatlarini saqlab kelgan
holda voha etnik madaniyatiga hissa qoʻshib kelmoqda.
5
Xulosa
Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi va joylashuvi mavzusida olib
borilgan tadqiqotlar ushbu hududda yashovchi turkmanlarning boy madaniyati, tarixiy
ildizlari va ijtimoiy hayotini chuqur o‘rganishga xizmat qiladi. Tadqiqotlar shuni
4
Б. Х. КАРМЫШЕВА. ОЧЕРКИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ Южных РАЙОНОВ ТАДЖИКИСТАНА И
УЗБЕКИСТАНА (ПО ЭТНОГРАФИЧЕСКИМ ДАННЫМ). Б,117
5
А.М. МАЛИКОВ старший научный сотрудник, кандидат исторических наук Институт социальной
антропологии общества Макс Планка, Хале, Германия
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
155
2181-3187
ko‘rsatadiki, turkmanlar bu vohada asrlar davomida o‘ziga xos etnik xususiyatlarini
saqlab qolgan holda, qo‘shni xalqlar bilan ijtimoiy-madaniy va iqtisodiy aloqalarni
rivojlantirgan. Surxon vohasidagi turkman urugʻlari asosan chorvachilik, dehqonchilik
va hunarmandchilik bilan shug‘ullangan. Shuningdek, hududning geografik joylashuvi
ularning iqtisodiy faoliyatida muhim rol o‘ynagan.Turkmanlar Surxon vohasida aholi
zich joylashgan hududlarda istiqomat qilgan. Bu esa ularning madaniy merosini
shakllantirishda tabiiy sharoitlarning ta’sirini ko‘rsatadi. Ushbu maqolada Surxon
vohasi turkmanlarining tarixiy-madaniy rivojlanishi va hududiy joylashuvi bilan
bog‘liq jihatlar batafsil yoritilib, ularning o‘ziga xosliklari tahlil qilingan.
Xulosa qilib aytganda, Surxon vohasi turkmanlarining etnik tarkibi va
joylashuvini o‘rganish nafaqat mahalliy tarix va etnografiya uchun, balki turkman
xalqining umumiy tarixini anglashda ham muhim ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqotlar
orqali turkmanlarning ijtimoiy va madaniy hayotiga oid qimmatli ma’lumotlar olish
imkoniyati yaratiladi.
REFERENCES
1. Турсунов Нурулла Нарзуллаевич. ,,ЖАНУБИЙ СУРХОН ВОҲАСИ
АҲОЛИСИНИНГ ЭТНИК ХУСУСИЯТЛАРИ (ХIХ аср охири - ХХ аср
бошлари)’’ ТОШКЕНТ- 2007
2.Джалалиддин Мирзо. История Термеза - Термез, 2001.-Б.41-42.
3. Б. Х. КАРМЫШЕВА. ОЧЕРКИ ЭТНИЧЕСКОЙ ИСТОРИИ Южных
РАЙОНОВ ТАДЖИКИСТАНА И УЗБЕКИСТАНА (ПО ЭТНОГРАФИЧЕСКИМ
ДАННЫМ). Б,117
4. Агаджанов С.Г. Очерки истории огузов и туркмен Средней Азии IX–XIII вв.
Ашхабад, 1969.
5. Брегель В.В.Струве Страны и народы востока – Москва: 1959.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
156
2181-3187
6. Брук С.И. Население мира. Этнодемографический справочник. – М.: Наука,
1986.
7. Гундогдыев О.А .Туркмены и народы мира.-А.:Туркменская государственная
издательская служба, 2012
8. Дубова Н. А. Туркмены .- М,: Наука, 2016
9. Дурдыев М.Туркмены .Поиски предков туркменского народа и его
исторической прародины. -А.: Харп, 1991.
10. Кадыров. Ш. Туркмен-нама. Кто такие туркмены. - М, 2013
