ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
145
2181-3187
KASB TANLASHDA O‘QUVCHINING QIZIQISHLARINI QO‘LLAB
QUVVATLASHDA PEDAGOGIK-PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR.
Mamatkarimova Hayotxon Miraliyevna
Farg‘ona viloyati Oltiariq tuman MMTBga
qarashli 3-sonli umumiy o‘rta ta’lim
maktabining amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Maqolada kasb tanlash jarayonida o‘quvchining qiziqishlarini
aniqlash va ularni qo‘llab-quvvatlashda pedagogik-psixologik yondashuvlarning o‘rni
va ahamiyati ko‘rib chiqilgan. Kasb tanlash – insonning kelajagi, ijtimoiy
moslashuvini ta’minlaydigan muhim bir jarayon bo‘lib, uning muvaffaqiyatli bo‘lishi
ko‘p jihatdan shaxsning qiziqishlari, qobiliyatlari va ijtimoiy muhit ta’siriga bog‘liq.
Maqola orqali o‘quvchilarning kasbga yo‘naltirilishi jarayonida o‘qituvchilar,
psixologlar va ota-onalarning ahamiyatini yoritishga harakat qilingan.
Kalit so‘zlar:
Kasb tanlash
, q
iziqishlar
, k
asbiy yo’naltirish
, p
sixologik maslahat
,
s
haxsiy xususiyatlar
Kirish
Kasb tanlash
– o‘quvchining kelajakdagi hayotini shakllantirishda muhim rol
o‘ynaydigan jarayondir. Shaxsning o‘zini kasb faoliyatida topishi, o‘z imkoniyatlarini
ro‘yobga chiqarishi va jamiyatda o‘z o‘rnini topishi aynan kasb tanlashga bog‘liq.
Bugungi kunda ko‘plab yoshlar kasb tanlash jarayonida noto‘g‘ri qarorlar qabul
qilmoqda. Bu holat, birinchi navbatda, shaxsning o‘z qiziqishlarini va qobiliyatlarini
yetarlicha tushunmasligi yoki ijtimoiy omillarning ta’sirida o‘z xohishlarini noto‘g‘ri
belgilashiga olib keladi. Shunday qilib, o‘quvchining kasb tanlashida pedagogik-
psixologik yondashuvlar orqali uning qiziqishlarini aniqlash, rivojlantirish va to‘g‘ri
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
146
2181-3187
yo‘naltirish muhim ahamiyatga ega. O‘quvchining qiziqishlari uning kelajakdagi
muvaffaqiyatli kasbini tanlashda eng muhim omil bo‘lib xizmat qiladi. Shu sababli,
kasb tanlashda o‘quvchilarning qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlashda pedagogik va
psixologik yondashuvlarning o‘rni tahlil qilinadi.
O‘quvchi qiziqishlarining shakllanishi
O‘quvchining qiziqishlari uning kasb tanlashida asosiy rol o‘ynaydi. Qiziqishlar
insonning faoliyatga bo‘lgan rag‘batini ifodalaydi va uning qanday kasbni tanlashiga
katta ta’sir ko‘rsatadi. O‘quvchining kasbga bo‘lgan qiziqishlarini aniqlash uchun
avvalo, uning qobiliyatlari, individual xususiyatlari, ehtiyojlari va istaklari o‘rganilishi
zarur.
1. Oila muhitining roli:
Bolalik davridan boshlab oiladagi o‘rganish jarayoni
o‘quvchining qiziqishlari va kasbga bo‘lgan munosabatini shakllantiradi. Oila —
o‘quvchining birinchi va eng asosiy ta’sir etuvchi muhitidir. Agar oila a’zolari bolaning
qiziqishlariga mos ravishda unga qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratmasa, bu kelajakda
kasb tanlashda muammolarga olib kelishi mumkin.
2. Maktab va o‘qituvchilar:
Maktabda o‘quvchilar o‘zlarining qobiliyatlarini
sinab ko‘rish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. O‘qituvchilar, o‘z navbatida, ularni kasbga
yo‘naltirishda asosiy yo‘naltiruvchi shaxslar hisoblanadi. Maktabdagi fanlar, ta’lim
tizimi va pedagogik faoliyat o‘quvchilarning qiziqishlarini aniqlash va rivojlantirishda
muhim rol o‘ynaydi.
3. Tengdoshlar guruhi:
Do‘stlar va tengdoshlari o‘quvchining kasbga bo‘lgan
qiziqishini shakllantirishda muhim o‘rin tutadi. Ularning kasblarga bo‘lgan qarashlari
va ma’lum bir kasbga bo‘lgan hurmatlari o‘quvchining qaroriga ta’sir qiladi.
Psixologik yondashuvlar, kasb tanlash jarayonida o‘quvchining ichki holatini,
qiziqishlarini va ehtiyojlarini chuqur o‘rganishga qaratilgan. Shuning uchun,
pedagogik-psixologik yondashuvlar orqali o‘quvchini kasbga to‘g‘ri yo‘naltirishda
quyidagi psixologik metodlar qo‘llaniladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
147
2181-3187
1. Individual yondashuv:
Har bir o‘quvchining o‘ziga xos xususiyatlari va
qiziqishlari mavjud. Shuning uchun, kasb tanlashda individual psixologik yondashuvni
qo‘llash zarur. Bu yondashuv, o‘quvchining qiziqishlari, iqtidorlari va shaxsiy
ehtiyojlarini inobatga olib, ularning kasbga bo‘lgan qarorlarini yaxshilaydi.
2. Kasb tanlash testlari va metodikalar:
Psixologik testlar va metodikalar
yordamida o‘quvchining qiziqishlari va qobiliyatlarini aniqlash mumkin. Misol uchun,
Holland testlari, Shostrom metodikasi, yoki “M-KASB” testlari orqali o‘quvchilarni
kasbga yo‘naltirishda foydalanish mumkin.
3. Psixologik maslahatlar:
Psixolog o‘quvchi bilan birgalikda kasb tanlashda
uning ichki xohishlarini, ehtiyojlarini, ijtimoiy rolini va o‘ziga xos shaxsiyatini
aniqlaydi. Bu jarayonda o‘quvchiga psixologik maslahatlar berish, uning qiziqishlarini
to‘g‘ri yo‘naltirishda yordam beradi.
4. Motivatsion yondashuv:
O‘quvchini kasbga yo‘naltirishda, uning o‘zini kasb
faoliyatiga tayyorlashda motivatsiya muhim o‘rin tutadi. O‘quvchining ichki
motivatsiyasi, shaxsiy maqsadlari, va motivatsion ehtiyojlari orqali kasb tanlashda
to‘g‘ri qarorlar qabul qilishiga yordam beradi.
Pedagogik yondashuvlar
Pedagogik yondashuvlar kasb tanlashda o‘quvchini tayyorlash, uning
qiziqishlarini qo‘llab-quvvatlash va to‘g‘ri yo‘naltirishni nazarda tutadi. O‘quvchining
kasbga bo‘lgan munosabatini shakllantirishda quyidagi pedagogik yondashuvlar
muhim rol o‘ynaydi:
1. Kasbiy yo‘naltiruvchi mashg‘ulotlar:
Maktablarda kasbiy yo‘naltirish
mashg‘ulotlari tashkil etish o‘quvchilarga o‘z qiziqishlariga mos kasblarni tanlashda
yordam beradi. Bu jarayonda o‘quvchilarga turli kasblarni tanishtirish, amaliyotlar,
ekskursiyalar o‘tkazish zarur.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
148
2181-3187
2. Faoliyat orqali o‘rgatish:
O‘quvchilarni faoliyatga jalb qilish orqali ularning
kasbga bo‘lgan qiziqishlarini yanada rivojlantirish mumkin. Turli kasb sohalarini
o‘rganish, amaliy tajribalar yaratish o‘quvchilarning qiziqishlarini kengaytiradi.
3. Ota-onalar bilan hamkorlik:
Kasb tanlashda ota-onalarning fikri
o‘quvchining qaroriga katta ta’sir ko‘rsatadi. Ota-onalar o‘quvchining istaklarini
tushunib, unga kerakli yordamni ko‘rsatishlari lozim. Shuning uchun, ota-onalar bilan
hamkorlikda kasbga yo‘naltirish muhim ahamiyatga ega.
Kasb tanlashga yo‘naltirishning zamonaviy shakllari
1. Onlayn platformalar:
Zamonaviy texnologiyalar yordamida onlayn
platformalar, testlar va test-saytlar orqali o‘quvchilarni kasbga yo‘naltirish mumkin.
Masalan, “Kasb tanla” va boshqa testlar yordamida o‘quvchilar o‘zlarini qiziqtirgan
kasblarga yo‘naltiriladi.
2. Mentorlik tizimi:
Kasbga yo‘naltirilgan mentorlik tizimi orqali o‘quvchilar
o‘zlarini qiziqtirgan soha mutaxassislari bilan muloqot qilish imkoniyatiga ega
bo‘ladilar.
3. Praktik tajribalar:
“Shadowing” (soya qilish) tizimi orqali o‘quvchi biror
mutaxassisni kuzatib, uning kasb faoliyatini amalda o‘rganadi.
Xulosa
Kasb
tanlash
– o‘quvchining hayotini, kelajagini va shaxsiyatini
shakllantirishdagi muhim bosqichdir. Bu jarayonda o‘quvchining qiziqishlari va
qobiliyatlarini inobatga olish, pedagogik-psixologik yondashuvlar orqali to‘g‘ri
yo‘naltirish zarur. O‘quvchining shaxsiy xususiyatlari, ijtimoiy ta’sirlar, psixologik
maslahatlar va ota-onalar bilan hamkorlik jarayonida kasb tanlashda muvaffaqiyatli
qarorlar qabul qilishga erishish mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–7_ Мая –2025
149
2181-3187
1.
Xolmatova, G. (2020).
Kasb tanlash psixologiyasi
. Toshkent: Fan.
2.
G‘aniyeva, Z. (2018).
Pedagogik psixologiya asoslari
. Toshkent: O‘qituvchi.
3.
Holland, J.L. (1997).
Making Vocational Choices: A Theory of Vocational
Personalities and Work Environments
. Prentice Hall.
4.
Shultz, D.P., Shultz, S.E. (2005).
Theories of Personality
. Thomson
Brooks/Cole.
5.
Erikson, E.H. (1968).
Identity: Youth and Crisis
. Norton & Company.
6.
Shomansurov, I. (2019).
Kasbiy yo‘nalishdagi psixologik yondashuvlar
.
Buxoro: Barkamol Avlod.
7.
Bandura, A. (1997).
Self-Efficacy: The Exercise of Control
. W.H. Freeman.
8.
Rogers, C. (1961).
On Becoming a Person
. Houghton Mifflin.
9.
Baumrind, D. (1991).
The Influence of Parenting Style on Adolescent
Competence and Substance Use
. Journal of Early Adolescence, 11(1), 56-95.
