ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
110
2181-3187
“MAHBUB UL-QULUB” ASARINING TASAVVUFIY MOHIYATI VA
MAQOMLAR MUTANOSIBLIGI
10.00.00- FILOLOGIYA FANLARI
Abdurahmonova Nilufar Laziz qizi
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
magistranti
abdurahmonovanilufar33@gmail.com
Annotatsiya.
Ushbu maqolada Alisher Navoiyning “Mahbub ul-qulub” asarida
tasavvufiy g‘oyalar va ularning badiiy ifodasi chuqur tahlil qilinadi. Xususan, Navoiy
tomonidan ilgari surilgan maqomlar – ruhiy va ma’naviy taraqqiyot bosqichlari sifatida
qaralib, ularning har biri asar mazmuni bilan qanday uyg‘unlashgani o‘rganilgan.
Kalit so’zlar.
maqom, tavba, zuhd, tavakkul, qanoat, sabr, tavoze’, zikr, rizo, ishq
.
Annotation.
This article provides an in-depth analysis of the mystical ideas and
their artistic expression in Alisher Navoi’s work “Mahbub ul-qulub”. In particular, the
maqoms put forward by Navoi are considered as stages of spiritual and moral
development, and how each of them is combined with the content of the work is
studied.
Keywords.
status, repentance, asceticism, trust, contentment, patience, humility,
remembrance, consent, love.
“Mahbub ul-qulub” – komil inson qanday bo‘lishi kerak, degan savolga javob
bera oluvchi muhim tasavvifiy manbadir. Asarning ikkinchi qismi “Hamida af’ol va
zamima xisol xosiyati” (Yaxshi fe’llar va yomon xislatlar to‘g‘risida) deb nomlanib,
bu qismda yuqorida to‘xtalib o‘tilgan Alloh rizoligiga erishish bosqichlari deya
ta’riflagan tasavvufiy maqomlar xususida so‘z boradi.
“Mahbub ul-qulub”ning ikkinchi qismida insonning ma’naviy barkamollikka
erishib, Haq bilan birlashishi uchun zarur bo‘lgan ijobiy fazilatlar mohiyati hamda
odamzotni tubanlik botqog‘iga yetaklovchi yomon xislatlar kasofti haqida so‘z boradi.
Shuningdek, komillika erishish masalalari tasavvufiy qarashlar nuqtayi nazaridan tahlil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
111
2181-3187
qilinadi. Navoiy mazkur asarda bu axloqiy masalalarni 10 bobda bayon etib shu yo‘l
bilan kamolotga erishish mumkinligini ta’kidlaydi. Bundan ko‘rinib turibdiki,
“Mahbub ul-qulub”da maqom turlari boblar kabi 10 taga ajratiladi:
Navoiy har bir bobda insoniy fazilatlarning asl mohiyatini ochishga harakat qiladi
va bu fikrlarni mashhur avliyolar, shayxlar, tarixiy shaxslar, afsonaviy qahramonlar
bilan bog‘liq bo‘lgan hikoyatlarni keltirish orqali dalillaydi.
So‘fiylarning maqomlar borasidagi tasniflarini tadqiq qilish asnosida Navoiy
keltirgan maqomotlardagi o‘ziga xosliklar ko‘zga tashlanadi:
–
Maqomlar tushunarli, sodda, ixcham tarzda izohlanadi;
–
Ruhiy kamolot bosqichlari nasriy va nazmiy shaklda va hikoyatlar ko‘magida
sharhlanadi;
–
Tavoze’ va adab – tasavvufiy maqom sifatida baholanadi;
–
Boshqa mutasavvuflardan farqli o‘laroq ishq maqomi bu asarda so‘nggi
bosqich sifatida keltiriladi.
Asar ikkinchi qismining birinchi bobi “Tavba zikrida” deb nomlanib, Navoiy bu
maqomot turini yoritishda nasriy matn, ruboiy, qit’a va hikoyatdan foydalanadi. Tavba
Tasavvuf
maqomlari
Tavba
Zuhd
Tavakkul
Qanoat
Sabr
Tavozu’ va
adab
Zikr
Tavajjuh
Rizo
Ishq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
112
2181-3187
insonning o‘z xatolari, gunohlari uchun Allohga murojaat qilishi va pushaymon
boʻlishini bildiradi. Tavba isyondan itoatga, gunohdan yaxshilikka, xatodan haqiqatga
qaytishdir. Haqiqiy tavba bu til bilan ifoda qilinmasa-da, qalbda paydo boʻladigan
pushaymonlik tuyg‘usidir. “Mahbub ul-qulub”da esa tavbaga shunday ta’rif beriladi:
“Tavba mujrim bandaning ko‘ngli ko‘zgusin isyon zangidan oritur va niyoz musqili
bila ul ko‘zgu yuzin yoritur”
1
. Demak, tavba gunohkor bandaning ko‘ngil ko‘zgusini
gunoh zangidan tozalaydi va iltijo sayqali bilan u ko‘zguning yuzini yoritadi. Navoiy
fikriga ko‘ra, bu maqomda banda Haq taolodan najot tilash vaqti yetganini anglab
yetadi hamda nafsga tobelikni tark etadi. U o‘z holatidan xabardor bo‘lib, shum nafs
ta’siridan xoli bo‘lganligi uchun o‘zining to‘g‘ri yo‘lini topadi. Xatolarini tan olib,
gunohlarining kechirilishi uchun istig‘for aytadi va Haq yo‘liga kiradi. Bu holat tariqat
ahlining birinchi boqich(maqom)i va maqsad vodiysining birinchi manzilidir.
“Zuhd zikrida” deb nomlangan ikkinchi bobda Navoiy Zuhd maqomining
ahamiyatini tushuntirishda nasriy matn, mavzuga xos hikoyat va ikkita bayt keltirgan.
Ushbu bobda Navoiy zuhdni shunday ta’riflaydi: “Zuhd dunyo orzularidin kechmakdur
va nafs alarming mavti zahrin ichmakdur. Va nafsning barcha muddaolarin
unutmoqdur. Va shariat jodasida mardona turmoqdur. Va tariqat vodiysig‘a
purdardmandona qadam urmoqdur…”
2
. Shuningdek, Hazrat Navoiy fikricha, barcha
nomahramlar yuzidan ko‘zni asrash, barcha nomaqbul so‘zdan tilni tiyish, nafs
istaklaridan ro‘za tutish, ko‘p mish-mish, g‘iybatlardan kar bo‘lish, yolg‘izlikni do‘st
bilish va hamisha zikrda bo‘lish zuhd maqomining asosiy shartlaridir. Va bu maqomni
egallagan solikning vujudi riyozat nuri bilan nafs chirkinliklaridan tozalanadi,
ko‘nglini yoritgan sham yog‘dusi bandaning qalbini shodlantiradi.
Haqiqatdan ham, banda Zuhd maqomida Alloh irodasiga bo‘ysunish, uning
roziligini egallashni istab, bu dunyoning foniy, vaqtinchalik ekanligini anglaydi.
Nafaqat dunyo mol-mulki, boyliklaridan, balki bu moddiyatga bo‘lgan qalban
1
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 50-b.
2
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 53-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
113
2181-3187
bog‘liqlikdan ham voz kechadi. Hayotini toat-ibodatda o‘tkazadi hamda Yaratganning
irodasiga bo‘ysunib, U yozgan taqdirga rozi bo‘ladi.
Alisher Navoiy uchinchi – “Tavakkul zikrida” bobida “Tavakkul Haq yo‘lida
vosita asbobin raf’ qilmoqdur va vasila hijobin daf’ qilmoq”
3
, (ya’ni Tavakkul
(Allohga dilbastalik va komil e’timod – ishonch) Haq rizosi uchun turli sabablarni yo‘q
qilish va bahona to‘siqlarini daf etishdir) ta’rifini beradi. Shuningdek, bu qismda
Navoiy o‘qiguvchiga murojaat qilib, sening nasibangni boshqa bir kishi, uning
nasibasini esa sen yeya olmaysan, rizq shunday narsaki, tilamasang ham yetkazadi,
yemasang ham yediradi, deydi. Allohning Rizqlantiruvchi ekanligini bilgan banda rizqi
uchun g‘am chekmaydi hamda Rizq bo‘luvchi ekanligini bilgan nasibasi ozligida ham,
ko‘pligida ham hech so‘z demaydi. Vahshiy yirtqich-u qushning rizqiga kafil bo‘lib,
qurt-qumursqalarni ham rizqlantirgan Parvardigor seni unutishi mumkinmi?, deya
tavakkul sahrosiga qadam qo‘yib maqsad vodiysiga erishish mumkinligini ta’kidlaydi.
To‘rtinchi bob, ya’ni keyingi tasavvuf maqomi – Qanoat bo‘lib, bu istiloh arabcha
– mamnunlik, boriga shukur qilish; qanoatlilik, kamsuqumlik kabi ma’nolarni
anglatadi. “Mahbub ul-qulub”da shoir: “Qanoat chashmayedurkim, suvi olmoq bila
qurumas va maxzanedurkim, naqdi sepamoq bila o‘ksumas va mazrayedurkim, tuxmi
izzat va shavkat bar berur va shajaredurkim, shoxi istig‘no va hurmat samar kelturur”
4
deya ta’kidlaydi. Ya’nikim, qanoat bir chashmaki, olgan bilan suvi hech qurimaydi, bir
xazinadirki, boyligi sochilgan bilan kamaymaydi, bir ekinzordirki, urug‘i izzat va
shavkat hosilini beradi va bir daraxtdirki, uning shoxida ehtiyojsizlik va hurmat mevasi
bordir. Shuningdek, Navoiy fikricha, kim qanoatga odatlangan bo‘lsa, shohlik va
gadolik tashvishidan ozod bo‘ladi. U shunday qo‘rg‘onki, unga kirgan odam nafs
yomonligidan qutuladi, u bir tog‘dirki, unga chiqqan kishi dushman va do‘stga
muhtojlikdan xalos bo‘ladi. Qanoat bir maydirki, o‘zi achchiq, ammo uning nash’asi
shodlantiruvchi, bir yo‘ldirki, o‘zi qattiq, lekin manzili sevintiruvchidir. Shuningdek,
qanoat – elni ikki balo – tamagirlik va nokaslikdan qutqaradigan gavhardir. Negaki,
3
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 55-b.
4
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 57-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
114
2181-3187
kimning qanoatdek ulug‘ xislati bo‘lsa, u el ichida izzat-u hurmatga ega bo‘ladi,
aksincha, kim tama-yu hirs bilan do‘st tutinsa, u yaxshi va yomon ichra xor-u nahs
ko‘rinadi.
“Mahbub ul-qulub” asarining beshinchi bobi “Sabr zikrida” deb nomlangan.
Tadqiq etilayotgan manbada esa bu maqomatga shunday ta’rif beriladi: “Sabr o‘zni
chiqarmoqdur huzuzi nafsonidin va tana’ umoti jismonidin va nafsini habs qilmoqdur
ibodat mehnatida va qadamni sobit qo‘ymoqdur riyozot suubatida. Haq yo‘lida qotig‘
irikka tuzmakdur va yaxshi-yomondin har ne eshitgan va ko‘rganga tahammul
ko‘rguzmakdur”
5
. Shuningdek, Navoiy go‘zal o‘xshatish va tashbehlar orqali bu
tushunchaning ma’no-mohiyatini teranroq ifodalashga harakat qiladi. Masalan, sabr –
suhbati zerikarli, ammo oqibati maqsadga olib boruvchi do‘st; umidi uzoq, biroq
nihoyasida istakka yetkazuvchi ulfat; sekin yursa-da manzilga yetkazuvchi tulpor;
og‘irqadam, lekin bekatga eltuvchi nor tuyadir. U ayriliq shomi kabi qorong‘u va uzun
bo‘lsa ham oxirida visol tongiga yetkazadi, Haj yo‘li singari qiyin va uzoq bo‘lsa ham
so‘ngida Ka’baga olib boradi.
“Tavozu’ va adab zikrida” deb nomlangan oltinchi bobda Navoiy boshqa
mutasavvuflar tasnifida keltirilmagan bu ikki xislatga maqom sifatida qaraydi va uning
ahamiyatini tushuntirishda nasriy matn, mavzuga xos hikoyat va ikkita bayt keltiradi.
Asarda keltirilishicha, tavoze’ xalqni kishi muhabbatiga jalb qiladi va xalqni u bilan
do‘stlashtiradi. U mutakabbir dushmanga muloyimlik sari yo‘l ko‘rsatadi, gerdaygan
dushmanda insoniylik zavqini qo‘zg‘atadi. Qayta-qayta ko‘rsatilgan tavoze’ insofsiz
dushmanni ham yomonlikdan qaytara oladi.
Yettinchi bob, ya’ni keyingi tasavvufiy maqom – Zikr bo‘lib, bu istiloh arabcha –
yodga olish, eslash ma’nosini anglatadi. “Mahbub ul-qulub”da shoir: “Zikr ko‘ngul
bila Haq yodi ishtig‘olidur va til bila dag‘i hamul takallum maqolidur. Ko‘ngul bila
Haq yodi bila bo‘lmoqdur va aning g‘ayri xaylidin xoli bo‘lmoqdir”
6
deya ta’kidlaydi.
Ya’nikim, zikr – bu qalb bilan Allohni eslash, yod etishga mashg‘ul bo‘lish va til bilan
5
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 60-b.
6
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 65-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
115
2181-3187
ham ana shu eslashni ifodalashdir. Qalban Haqqa bog‘lanish va oshqa behuda
fikrlardan o‘zni xoli etishdir. Shuningdek, Navoiy fikricha, zikr daryosiga kirgan kishi
maqsad gavharini istasa, ovoz chiqarmasligi kerak va bu maqsadga yo‘l topgan
sirdoshlik xohlasa, gapirmasligi lozim. Bundan xulosa chiqarishimiz mumkinki,
Hazrat Navoiy zikrni faqat til bilan aytiladigan so‘z-u ibora sifatida emas, balki qalb
bilan Yaratganni eslash, zikr qilish, Unga ixlos hamda ishq bilan doimiy yaqin
bo‘lishni anglatuvchi maqom sifatida baholaydi. Haqiqatdan ham, qalbdan his qilib
aytilmagan, ko‘r-ko‘rona til vositasida ifodalangan zikr, albatta, befoydadir.
Haq rizoligiga erishishning sakkizinchi bosqichi sifatida Navoiy “Tavajjuh
zikrida” bobini keltiradi. Navoiy fikricha, dunyo-yu oxiratda saodatga erishishni
bildirsalar ham, siddiq va payg‘ambarlar martabasini akslantirsalar ham bu maqomda
solik bunga nazar tashlaydi, hatto, ko‘ngliga yaqin yo‘latmaydi. Agar yuziga o‘qlar
kelsa, ko‘z yumishni unutadi, o‘q bir ko‘zini yo‘q qilsa, yana birini tutib beradi. Tosh
yog‘sa, boshini yashirmaydi. Mabodo oldida dahshatli sher paydo bo‘lsa, Allohga
yuzlangan solik uchun u chumoliday gap. Unga qutugan fil duch kelsa, pashsha nima-
yu u nima? Demak, tavajjuh Yaratgan uchun o‘zni fido qilish hamdir.
“Hamida af’ol va zamima xisol xosiyati” qismining to‘qqizinchi bobi – “Rizo
zikrida”dir. Alisher Navoiy ham bu bosqich mohiyatini o‘quvchiga kengroq
tushuntirish, uqtirish maqsadida egallagan bilimlari doirasida turli tashbeh-u
o‘xshatishlar, ikkita nazmiy bayt va hikoyat keltiradi. Uning fikricha, rizo – o‘z istak
va xohishlaridan kechish hamda Haq subhanahu va taolo rizoligi qadahini
sipqarmoqdir. Bu maqomda solik o‘z rizosini fano o‘tiga otib, Alloh rizosi bilan o‘zini
qayta o‘nglaydi. Agar banda bog‘ga qadam qo’yganda boshiga gul yog‘ilsa yoki
oyog‘iga tikan kirsa, bu bog‘bonning rizo va ixtiyori bilan sodir bo‘ladi. Do‘stning
rizoligi uchun ham jonini fido qiladi va agar u yana jon so‘rasa, do‘sti uchun bajo
qiladi. U tiriklikni faqat Alloh rizosi uchun tilaydi, agar o‘limda Uning rizoligini topsa,
jon berishni xohlaydi.
Navoiy hazratlari ham so‘nggi tasavvuf bosqichi sifatida o‘ninchi bobni “Ishq
zikrida” deb nomlab, “sevgi, oshiqlik” ma’nolarini ifodalovchi mazkur istiloh –
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
116
2181-3187
maqom haqida adib o‘z asarida shunday fiklarni ifodalaydi: “Ishq axtaredur
duraxshanda va bashariyat ko‘zi nur va ziyosi andin va gavharedur raxshanda,
insoniyat tojining zeb va bahosi andin…”
7
. (Ishq – porloq yulduzdir va bashariyat
ko‘zining nur va ziyosi undan, u – tovlanuvchi gavhardir, unsoniyat tojining zeb va
bahosi undan). Shuningdek, ishq – har to‘lqini yuz aql-hush kemasini g‘arq qila
oladigan keng dengizdir, har tig‘i ming zuhd-u taqvo egasining boshini uchira oladigan
baland tog‘dir, olamni nafasi ila komiga oladigan qonxo‘r ajdarhodir, olam ahlini qirib
tashlaydigan qahrli podshodir. Ishq oldida shoh-u gado ham, fosiq-u porso (pokdil)
ham barobar. Oshiqning ko‘ngliga ma’shuq havasini soluvchi ham, bir jilvasi bilan
uning jonini oluvchi ham shu ishq hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, “Mahbub ul-qulub” asari insoniy fazilatlarni yuksaltirish,
ma'naviy kamolot sari intilishga yo‘naltiruvchi bebaho manba bo‘lib, Navoiy o‘z davri
va undan keyingi avlodlar uchun ham axloqiy-ma'naviy yo‘nalish beruvchi ulkan
siymo ekanligini namoyon etadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018.
2.
Joʻzjoniy A.Sh. Tasavvuf va inson. – T.: “Adolat”, 2001.
3.
Komilov N. Tasavvuf. Birinchi kitob. – T., 1996.
4.
Komilov N. Tasavvuf. Ikkinchi kitob. – T., 1999.
5.
Абдуллаев А. Тасаввуф ва унинг намоёндалари. Илмий-оммабоп рисола.
– Термиз, 2007
6.
Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. Тўрт томлик. I том. –
Т.,1983.
7.
Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. Тўрт томлик. II том.
– Т.,1983.
7
Navoiy A. Mahbub ul-qulub. – Т.: “Yoshlar nashriyot uyi”, 2018. 70-b.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
117
2181-3187
8.
Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. Тўрт томлик. III том.
– Т.,1984.
9.
Алишер Навоий асарлари тилининг изоҳли луғати. Тўрт томлик. IV том.
– Т.,1985.
10.
Алишер Навоий. Маҳбуб ул-қулуб (нашрга тайёрловчи П. Шамсиев) //
Асарлар. 15 томлик. 13-том. – Тошкент: Fафур Fулом номидаги бадиий адабиёт
нашриёти, 1966.
