ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
43
2181-3187
BOSHLANG’ICH SINF ONA TILI DARSLARIDA O’QUVCHILARNING
KROSS-KULTURAL KOMMUNIKATIVLIGINI RIVOJLANTIRISHDA
METODLARDAN SAMARALI FOYDALANISH.
Ne’matullayeva Muazzamxon G’ayratjon qizi
Namangan davlat universiteti Ta’lim
tarbiya nazariyasi va metodikasi
(Boshlang’ich ta’lim ) Phd 1-kurs talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinf ona tili darslarida
o‘quvchilarning kross-kultural kommunikativligini rivojlantirish masalasi tahlil
qilinadi. Kross-kultural kommunikativlik o‘quvchining turli madaniyat vakillari bilan
muloqot qilish qobiliyati va madaniy tafovutlarni tushunish darajasi bo‘lib, global
jamiyatda muvaffaqiyatli integratsiya uchun muhim ahamiyatga ega. Maqolada
mazkur kompetensiyani shakllantirishga xizmat qiluvchi pedagogik metodlar ko‘rib
chiqiladi va ularning samaradorligi o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
kross-kultural kommunikativlik, boshlang‘ich sinf, ona tili,
interfaol metodlar, kommunikativ yondashuv, madaniyatlararo muloqot, o‘quvchi
kompetensiyasi.
Zamonaviy jamiyatda o‘quvchilarda kommunikativ kompetensiyalarni
shakllantirish, ayniqsa, kross-kultural yondashuv asosida muloqot qilish qobiliyatini
rivojlantirish ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biridir. Boshlang‘ich ta’lim
bosqichida ona tili darslari ushbu maqsadga erishishda muhim vosita bo‘la oladi.
Chunki ona tili darslari faqat til o‘rgatish bilan cheklanmay, balki o‘quvchilarda
madaniy qadriyatlar, hurmat, muloqot madaniyati kabi tushunchalarni shakllantiradi.
Mazkur maqolada boshlang‘ich sinflarda ona tili darslarini kross-kultural
kommunikativlikni shakllantirish nuqtai nazaridan olib borishning metodik asoslari
yoritiladi.
Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida o‘quvchilarning kross-kultural
kommunikativ kompetensiyasini rivojlantirish uchun metodlardan samarali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
44
2181-3187
foydalanish bo‘yicha batafsil ma’lumot va amaliy misollar quyida keltiriladi. Bu
metodlar o‘quvchilarning nafaqat til ko‘nikmalarini, balki boshqa madaniyatlarga
hurmat va ochiqlik bilan yondashish qobiliyatini ham oshirishga xizmat qiladi.
Interaktiv hikoyalar va ertaklar orqali o‘qitish
Maqsad: O‘quvchilarni turli madaniyatlarga oid hikoyalar orqali kross-kultural
tushuncha va empatiyaga o‘rgatish.
Amaliy usul:
- Dars rejasi: O‘zbek xalq ertagi (masalan, “Alpomish” yoki “Kaltabin”) bilan
birga boshqa xalqning ertagini (masalan, rus xalq ertagi “Kolobok” yoki afrika xalq
ertagi “Anansi o‘rgimchak”) o‘qish.
- Jarayon:
1. O‘qituvchi ertakni o‘qib, undagi asosiy qahramonlar va madaniy elementlarni
tushuntiradi.
2. O‘quvchilardan har bir ertakdagi qahramonlarning xatti-harakatlarini
solishtirish so‘raladi (masalan, “Alpomish qanday qahramon? Anansi undan nimasi
bilan farq qiladi?”).
3. Guruhlarda o‘quvchilar ertakning muayyan qismini sahnalashtiradi yoki
uning oxirini o‘zlaricha o‘zgartirib yozadi.
- Natija: O‘quvchilar turli madaniyatlardagi qadriyatlar (masalan, jasorat, aql,
mehr-oqibat) o‘rtasidagi o‘xshashlik va farqlarni tushunadi.
Samarali foydalanish uchun:
- Ertaklarni bolalar yoshiga mos, qisqa va tushunarli tanlash.
- Rangli rasmlar yoki videolar bilan hikoyalarni jonlantirish.
- Har bir ertakdan keyin qisqa savol-javob o‘tkazish (masalan, “Bu ertak bizning
madaniyatimizda bo‘lishi mumkinmi? Nega?”).
Rollarni ijro etish (dramatizatsiya)
Maqsad: O‘quvchilarni boshqa madaniyat vakillari nuqtai nazaridan fikrlashga
undash va kommunikativ ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Amaliy usul:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
45
2181-3187
- Dars rejasi: “Xalqlar do‘stligi” mavzusida kichik sahna ko‘rinishi tayyorlash.
- Jarayon:
1. O‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi va har bir guruhga muayyan mamlakat yoki
madaniyat beriladi (masalan, O‘zbekiston, Xitoy, Hindiston).
2. Guruhlar o‘z madaniyatlariga xos salomlashish, minnatdorchilik bildirish yoki
bayram an’analarini o‘rganadi (masalan, Xitoyda “Nihao” deb salomlashish yoki
Hindistonda “Namaste” ishorasi).
3. O‘quvchilar sinfda qisqa suhbatlar sahnalashtiradi, masalan, “Hindistonlik va
o‘zbek bolasi do‘stlashadi” yoki “Xitoylik bola Navro‘zni nishonlashga keladi”.
- Natija: O‘quvchilar boshqa madaniyatlarning muloqot uslublarini o‘rganadi va
empatiya ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Samarali foydalanish uchun:
- Oddiy dialoglar va ismlardan foydalanish (masalan, “Men Anvar, sen kimsan?”).
- O‘quvchilarni sahna rekvizitlari (milliy liboslar, bayroqlar) bilan
rag‘batlantirish.
- Har bir guruhning ijrosidan keyin ijobiy fikr bildirish va muhokama qilish.
Multimadaniy loyihalar
Maqsad: O‘quvchilarni tadqiqot va hamkorlik orqali boshqa madaniyatlarni
o‘rganishga jalb qilish.
Amaliy usul:
- Dars rejasi: “Dunyo xalqlari bayramlari” loyihasi.
- Jarayon:
O‘quvchilar guruhlarga bo‘linadi va har bir guruhga bir bayram beriladi
(masalan, O‘zbekistonning Navro‘zi, AQShning Shukronalik kuni, Yaponiyaning
Sakura festivali).
Guruhlar internet, kitoblar yoki o‘qituvchi taqdim etgan materiallar yordamida
bayram haqida ma’lumot to‘playdi (qachon nishonlanadi, qanday an’analar bor, nima
yeyiladi va h.k.).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
46
2181-3187
Har bir guruh o‘z bayramini sinfda taqdim qiladi (plakat, video yoki kichik
sahna ko‘rinishi orqali).
Dars oxirida o‘quvchilar bayramlar o‘rtasidagi o‘xshashliklarni muhokama
qiladi (masalan, “Navro‘z va Sakura festivali tabiatga muhabbat bilan bog‘liq”).
- Natija: O‘quvchilar turli madaniyatlarni hurmat qilishni va ular haqida mustaqil
ma’lumot izlashni o‘rganadi.
Samarali foydalanish uchun:
- Loyihalarni qisqa va aniq vazifalar bilan cheklash (masalan, “3 ta muhim fakt
toping”).
- O‘quvchilarga rangli materiallar (qog‘oz, markerlar) taqdim qilish.
- Ota-onalarni jalb qilish (masalan, oilaviy bayram an’analarini ulashish).
Suhbat va munozara
Maqsad: O‘quvchilarning o‘z madaniyatlari va boshqa madaniyatlar haqida ochiq
muloqot qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Amaliy usul:
- Dars rejasi: “Madaniyatlar o‘xshashligi va farqlari” mavzusida davra suhbati.
- Jarayon:
1. O‘qituvchi oddiy savol bilan suhbatni boshlaydi: “Sizning oilangizda qanday
bayramlar nishonlanadi?”.
2. O‘quvchilar o‘z tajribalarini baham ko‘radi (masalan, “Bizda Navro‘zda
sumalak pishiramiz”).
3. Keyin o‘qituvchi boshqa madaniyatdan misol keltiradi (masalan,
“Germaniyada Rojdestvo daraxti bezatiladi. Bu bizning bayramlarimizga
o‘xshaydimi?”).
4. O‘quvchilar guruhlarda savollarga javob beradi: “Qaysi an’analar sizga qiziq?
Nega?”.
- Natija: O‘quvchilar o‘z madaniyatlarini hurmat qilish bilan birga boshqa
madaniyatlarga qiziqishni o‘rganadi.
Samarali foydalanish uchun:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
47
2181-3187
- Savollarni yoshga mos va ijobiy tarzda shakllantirish.
- Har bir o‘quvchiga o‘z fikrini aytish imkoniyati berish.
- Suhbatni qiziqarli hikoyalar bilan boyitish.
Raqamli vositalardan foydalanish
Maqsad: Zamonaviy texnologiyalar orqali o‘quvchilarni boshqa madaniyatlarni
o‘rganishga jalb qilish.
Amaliy usul:
- Dars rejasi: “Dunyo bo‘ylab sayohat” virtual darsi.
- Jarayon:
O‘qituvchi Google Earth yoki YouTube’dagi qisqa videolar yordamida turli
mamlakatlarning diqqatga sazovor joylarini ko‘rsatadi (masalan, Parijdagi Eyfel
minorasi, Pekindagi Taqiqlangan shahar).
O‘quvchilardan har bir joy haqida qisqa ma’lumot eshitgach, o‘z tasavvurlarini
tasvirlash so‘raladi (masalan, “Agar sen Parijda bo‘lsang, nima qilgan bo‘larding?”).
Interaktiv o‘yinlar (masalan, Kahoot’da turli madaniyatlar haqida viktorina)
o‘tkaziladi.
- Natija: O‘quvchilar zamonaviy vositalar orqali boshqa madaniyatlarni kashf
qiladi va qiziqishlarini oshiradi.
Samarali foydalanish uchun:
- Internetga ulanish imkoni bo‘lmasa, oflayn videolar yoki rasmlar tayyorlash.
- O‘yinlarni qisqa va qiziqarli qilish.
Umumiy maslahatlar va sinf sharoitida qo‘llash
O‘yinlashtirish: Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘yin orqali yaxshi o‘rganadi.
Masalan, “Madaniyatlar xazinasi” o‘yinida o‘quvchilar har bir to‘g‘ri javob uchun
“xazina” (stiker yoki ball) yig‘adi.
Shaxsiy tajribani jalb qilish: O‘quvchilardan o‘z oilalaridagi an’analarni
(masalan, to‘y, bayram) aytib berish so‘raladi. Bu ularning o‘z madaniyatlariga
ishonchini oshiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
48
2181-3187
Hurmat va inklyuzivlik: O‘qituvchi har bir madaniyatni teng va muhim deb
ko‘rsatishi kerak. Masalan, “Har bir xalqning o‘ziga xos an’analari bor, va bu
dunyomizni rang-barang qiladi”.
Resurslardan foydalanish: Agar maktabda internet yoki proyektor bo‘lmasa,
o‘qituvchi bosma materiallar (rasmlar, hikoyalar) yoki o‘quvchilarning o‘zlari chizgan
rasmlardan foydalanishi mumkin.
Ota-onalarni jalb qilish: Ota-onalardan o‘z madaniy tajribalarini sinfda baham
ko‘rishni so‘rash (masalan, milliy taom tayyorlash yoki xalq o‘yini haqida gapirish).
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, boshlang‘ich sinflarda kross-kultural
kommunikativlikni rivojlantirish o‘quvchilarning til kompetensiyasi bilan bir qatorda,
axloqiy tarbiyasi va fuqarolik ongiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Bu esa ularning
global dunyoqarashini kengaytiradi. Shunga qaramay, barcha maktablarda bu
yo‘nalishga yetarlicha e’tibor berilmaydi. Aksariyat o‘qituvchilar vaqt yetishmasligi
yoki mos materiallarning yo‘qligini asos qilib ko‘rsatadilar. Bunga yechim sifatida
integratsiyalashgan darslar, ko‘p madaniyatli o‘quv muhitini yaratish va xorijiy
tajribalardan foydalanish taklif etiladi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinf ona tili darslarida kross-kultural kommunikativlikni
shakllantirish o‘quvchilarda madaniyatlararo muloqot ko‘nikmalarini, empatiya va
tolerantlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Buning uchun interfaol va kommunikativ
metodlardan samarali foydalanish zarur.
Ona tili darslari uchun madaniy kontekstga asoslangan metodik qo‘llanmalar
ishlab chiqilsin.
O‘qituvchilarni kross-kultural yondashuv bo‘yicha maxsus malaka oshirish
kurslaridan o‘tkazish yo‘lga qo‘yilsin.
Darslarda xalq og‘zaki ijodi namunalaridan tashqari boshqa madaniyat
vakillarining materiallari ham integratsiyalashsin.
Rolda o‘ynash, dramatik ifoda, hikoya tuzish, muqoyasa qilish kabi metodlar keng
joriy etilsin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
49
2181-3187
O‘quvchilar orasida madaniyatlararo tanlovlar va loyihalar tashkil etilsin.
Adabiyotlar.
1.
Bennet, J. M., Bennet, M. J., & Allen, W. 2003. Developing Intercultural
Competence In The Language Classroom. In lange, D. L., & Paige, M. (Eds.). Culture
As The Core: Perspectives On Culture In Second Language Learning (pp. 237-270).
Greenwich: Information Age Publishing.
2.
Buttjes, D. 1991. Mediating languages and cultures: The social and intercultural
dimension restored. In D. Buttjes and M. Byram (eds.), Mediating languages and
cultures. Clevedon: Multilingual Matters.
3.
Cates, K. 2004. Becoming a global teacher: Ten steps to an international
classroom. Publications of the Japan Association for Language Teaching. Retrieved
from
http://jalt-publications.org/tlt/articles/694-becoming-global-teacher-ten-
stepsinternational-classroom (PDF) The Impact of Globalization on Teaching
Profession: The Global Teacher.
4.
Corbett, J. 2003. An Intercultural Approach To Second Language Education. In
Corbett, J. (Ed.). An Intercultural Approach To English Language Teaching (pp. 1-30).
Clevedon, England: Multilingual Matters.
5.
Komalasari, Kokom. 2013. Pembelajaran Kontekstual. Bandung: Refika
Aditama.
6.
Leung.K, Rabi S.B., Buchan, N.R, Erez., M & Gibson, C.B. 2005. Culture and
International Business: Recent Advances and Their Implications for Future Research.
Journal of International Business Studies, Vol 36, No. 4.
7.
Meiki, Susan. 2010. A Topic-Based Syllabus for a Cross-Cultural
Communication Course: The Case of a University in Japan. Intercultural
Communication Studies XIX: 1.
8.
Mukminatun, Siti. 2009. Developing Cross-cultural Understanding Through
Sociolinguistic Dissemination: A Practice in Multicultural Education. In: International
Seminar: Multiculturalism and (Language and Art) Education: Unity and Harmony in
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
50
2181-3187
Diversity, 21-22 October 2009, Languages and Arts Faculty, Yogyakarta State
University.
