ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
38
2181-3187
SHAHARLARARO QATNOVCHI AVTOBUSLARGA TEXNIK XIZMAT
KO‘RSATISHNI TASHKIL ETISH
Soliyev Axrorbek Farxodbek o‘g‘li
stajyor o‘qituvchisi
Usmonov Abdurahmon Ibrohimjon o‘g‘li
talaba
Andijon advlat texnika instituti
Annotatsiya
Ushbu maqolada shaharlararo qatnovchi avtobuslarga texnik xizmat
ko‘rsatishni tashkil etishning nazariy va amaliy jihatlari tahlil qilingan. Maqolada
texnik xizmat ko‘rsatish turlari (EOP, TO-1, TO-2, joriy va kapital ta’mir, bashoratli
texnik xizmat) batafsil bayon etilgan, ularning har biri uchun ish hajmi, bajarilish
davriyligi va asosiy vazifalari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Shaharlararo avtobuslar, texnik xizmat ko‘rsatish, ekspluatatsiya
ishonchliligi, TO-1, TO-2, profilaktik ta’mir, joriy va kapital ta’mir, avtomatlashtirish,
ehtiyot qismlar, servis infratuzilmasi, malakali kadrlar,
Transport tizimi har qanday davlat infratuzilmasining ajralmas qismi bo‘lib, uning
samarali faoliyati iqtisodiy rivojlanish, ijtimoiy barqarorlik va aholi farovonligiga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shaharlararo yo‘lovchi tashish tizimida avtobuslar muhim
o‘rin egallaydi. Ularning uzluksiz, xavfsiz va qulay ishlashini ta’minlashda texnik
xizmat ko‘rsatish tizimining to‘g‘ri tashkil etilishi hal qiluvchi omillardan biridir.
Ushbu maqolada aynan shaharlararo qatnovchi avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatishni
ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan o‘rganish maqsad qilingan.
Shaharlararo qatnovchi avtobuslar katta masofalarni bosib o‘tadi, ko‘plab turli
yo‘l va iqlim sharoitlarida harakatlanadi. Shu bois, ularning texnik holati nafaqat
yo‘lovchilar xavfsizligi, balki umumiy harakat jadvalining barqarorligi, iqtisodiy
samaradorlik va ekologik omillar bilan ham bevosita bog‘liq.
Xalqaro amaliyotda, ayniqsa Germaniya, Yaponiya va Janubiy Koreya tajribasida
TXK avtomatlashtirilgan tizimlar, IoT (Internet of Things) asosida ishlovchi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
39
2181-3187
monitoring uskunalari, “predictive maintenance” – bashoratli xizmat ko‘rsatish
usullariga asoslangan. Bu yo‘nalishdagi ilg‘or yondashuvlar O‘zbekistonda ham
bosqichma-bosqich joriy qilinmoqda.
2023-yilda
O‘zbekiston
Avtomobil
transporti
agentligi
tomonidan
“Avtomatlashtirilgan texnik xizmat markazlari”ni yo‘lga qo‘yish loyihasi boshlangan
bo‘lib, bu texnik xizmat ko‘rsatish sifatini sezilarli darajada oshiradi.
Texnik xizmat ko‘rsatish (TXK) deganda avtobuslarning ishga layoqatliligini
saqlab turish, nosozliklarni aniqlash va bartaraf etish, ekspluatatsion xususiyatlarini
tekshirishga qaratilgan profilaktik va joriy ishlar majmuasi tushuniladi. EOP –
Ekspluatatsiyaviy o‘tkazuvdan profilaktik tekshiruv har bir reysdan oldin yoki so‘ng
o’tkaziladi.
•
Dvigatel ishga tushirishga tayyormi-yo‘qmi — tekshiriladi.
•
Tormoz tizimining ish faoliyati sinovdan o‘tkaziladi.
•
Faralar, yo‘nalish ko‘rsatkichlari, signalizatsiya tizimlari nazorat qilinadi.
•
G‘ildiraklar va shinalar holati (shishirilganlik darajasi, qoplamadagi
yoriqlar yoki yeyilish) aniqlanadi.
•
Yog‘, sovutish suyuqligi, tormoz suyuqligi darajasi o‘lchanadi.
Bu bosqichda faqat vizual va funksional tekshiruv amalga oshiriladi, ta’mirlash
ishlari bajarilmaydi, ammo nosozlik aniqlansa reysga chiqishga ruxsat berilmaydi.
•
Yog‘ almashtirish (dvigatel yog‘i, transmissiya yog‘i — zaruratga qarab).
•
Yog‘ va havo filtrlarini tozalash yoki almashtirish.
•
Akkumulyator batareyalarining quvvat va elektrolit darajasini tekshirish.
•
Tormoz kolodkalari yeyilish darajasi va tormoz suyuqligi sifatini aniqlash.
•
Sovitish tizimi radiatori va nasosining ishlashini baholash.
•
Eshiklar, derazalar, salon yoritgichlari va boshqa kabina elementlarining
to‘g‘ri ishlashi.
TO-1 texnik xizmat ko‘rsatishning eng asosiy bosqichidir va avtobusning asosiy
funksional tizimlarining ishlash holatini saqlab qolishga qaratilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
40
2181-3187
Shaharlararo avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatish tizimi o‘zining murakkabligi,
resursga boyligi va qat’iy rejalashtirilgan tartibga asoslanishi bilan ajralib turadi. Biroq,
bu tizim samaradorligiga to‘sqinlik qilayotgan qator tizimli muammolar mavjud bo‘lib,
ularni aniqlash va bartaraf etish zamonaviy transport infratuzilmasi rivojida muhim
ahamiyat kasb etadi.
Texnik xizmat ko‘rsatish infratuzilmasining yetarli emasligi. Ko‘plab
shaharlararo yo‘nalishlarda servis bazalari soni kam, mavjudlari esa jihozlanish
darajasi past. Ayrim viloyatlarda TXK markazlari faqat viloyat markazida joylashgan
bo‘lib, uzoq tumanlardan u yerga yetib borish ham vaqt, ham xarajat jihatidan
samarasiz hisoblanadi.
•
Har 100–150 km oralig‘ida mobil yoki mini-TXK punktlarini tashkil
etish.
•
Xususiy sektorni jalb etgan holda davlat-xususiy sheriklik asosida servis
zonalari qurilishini rag‘batlantirish.
•
Loyiha asosida TXK infratuzilmasini milliy transport infratuzilmasi
rivojlanish dasturlariga kiritish.
Texnik xizmat ko‘rsatishdagi avtomatlashtirish darajasining pastligi.
Ko‘plab
xizmat ko‘rsatish bazalarida xizmatlar hali ham an’anaviy, qo‘lda yuritiladigan
metodlarga asoslangan. Diagnostika jarayoni inson tajribasiga suyanadi, bu esa xatolik
ehtimolini oshiradi. TXK rejalari esa ko‘p hollarda qog‘oz shaklida yuritiladi.
•
Avtomatlashtirilgan texnik nazorat tizimlari (ATNT) ni joriy qilish: bu
texnika real vaqt rejimida nosozliklarni aniqlash imkonini beradi.
•
Raqamli xizmat ko‘rsatish logistikasi – ya’ni, har bir avtobus uchun
elektron servis jurnallarini yuritish orqali xizmatlar tarixini avtomatik qayd
qilish.
•
Bulut texnologiyalaridan foydalanib, markazlashgan diagnostika va
masofaviy monitoring platformalarini joriy etish.
Amaliy tajriba shuni ko‘rsatmoqdaki, xizmat ko‘rsatishning rejalilik darajasi
oshgan sari transport vositalarining ishlash ishonchliligi va xizmat muddati ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
41
2181-3187
uzayadi. Zamonaviy texnologiyalar, xususan, avtomatlashtirilgan diagnostika
vositalari, raqamli xizmat kartalari, masofaviy monitoring tizimlarining joriy etilishi
bu boradagi yondashuvlarni tubdan o‘zgartirib, xizmatlar sifatini oshirishga xizmat
qilmoqda.
Shu nuqtai nazardan qaralganda, shaharlararo avtobuslarga texnik xizmat
ko‘rsatishni takomillashtirish uchun quyidagi yo‘nalishlar muhim ahamiyat kasb etadi:
•
TXK infratuzilmasini hududlar bo‘yicha teng va qulay joylashtirish;
•
Servis jarayonlarini avtomatlashtirish va raqamlashtirish;
•
Kadrlar malakasini oshirish bo‘yicha tizimli yondashuvni yo‘lga qo‘yish;
•
Mahalliy ehtiyot qismlar ishlab chiqarishni qo‘llab-quvvatlash;
•
Atrof-muhitga zarar yetkazmaydigan ekologik servis standartlarini joriy
qilish.
Shu bilan birga, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi sheriklik asosida yangi TXK
markazlarini barpo etish, texnik xizmatlarni lizing asosida moliyalashtirish, TXK
sifatini reytinglash orqali xizmatlar sifati ustidan jamoatchilik nazoratini kuchaytirish
kabi chora-tadbirlar ham muhim strategik yo‘nalishlar sirasiga kiradi.
Xulosa
: Shaharlararo qatnovchi avtobuslar bugungi kundagi eng ko‘p
foydalaniladigan jamoat transport turlaridan biri hisoblanadi. Ularning uzluksiz va
xavfsiz ishlashi bevosita ravishda texnik xizmat ko‘rsatish tizimining samaradorligiga
bog‘liqdir. Ushbu maqolada o‘rganilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, texnik xizmat
ko‘rsatish tizimi yetarli darajada samarali tashkil etilmagan hududlarda transport
vositalarining nosozligi, favqulodda to‘xtab qolish holatlari va avariyalar soni
yuqoriroq bo‘ladi. Ayniqsa, servis infratuzilmasining yetishmasligi, xizmat
jarayonlarining avtomatlashtirilmagani, malakali mutaxassislarning tanqisligi va
ehtiyot qismlar zaxirasining barqaror ta'minlanmasligi kabi muammolar TXK
tizimining eng dolzarb masalalaridan sanaladi. Xulosa qilib aytganda, shaharlararo
avtobuslarga texnik xizmat ko‘rsatish tizimining takomillashuvi butun transport
tizimining xavfsizlik, qulaylik va barqarorlik ko‘rsatkichlarini oshirishga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Shunday ekan, ushbu sohani chuqur tahlil qilish va uzluksiz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
42
2181-3187
takomillashtirib borish – dolzarb ilmiy va amaliy vazifa sifatida doimiy e’tiborda
bo‘lishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov A.A., Karimov R.I. Avtomobil transportida texnik xizmat
ko‘rsatish asoslari. – Toshkent: “Fan va texnologiya”, 2020. – 248 b.
2.
Raxmatov Z.A. Avtotransport ekspluatatsiyasi va servis texnologiyasi. –
Samarqand: SamDCHTI nashriyoti, 2019. – 232 b.
3.
Ismoilov B. va boshqalar. Transport vositalariga texnik xizmat va ta’mirlash.
– Toshkent: “Ilm ziyo”, 2021. – 276 b.
4.
Ўзбекистон Республикаси Транспорт вазирлиги. Avtotransportda
xavfsizlik va texnik xizmat ko‘rsatishni tartibga soluvchi me’yoriy hujjatlar to‘plami.
– Toshkent: 2022.
5.
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari: www.stat.uz – 2023 yilgi transport
sohasidagi ko‘rsatkichlar.
6.
Xalqaro avtomobil tashuvchilari ittifoqi (IRU). Vehicle Maintenance Best
Practices. – Geneva, 2021. www.iru.org
7.
European Commission. Road Transport: Vehicle Inspection and
Maintenance. – Brussels, 2022.
8.
Khamidov O. Logistika va texnik xizmat ko‘rsatish tizimida innovatsion
yondashuvlar. // “Texnika va Texnologiyalar” ilmiy jurnali, №3, 2022. – B. 55–61.
9.
GOST 18322–78. Texnik tizimlarga xizmat ko‘rsatish va ta’mirlash turlari.
– Moskva: Standartinform, 2020.
10.
World Bank Report. Urban Transport and Fleet Maintenance in Developing
Countries. – Washington, 2020.
