ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
27
2181-3187
KASALLIK-JAZO YOKI SINOV? ANTIK VA ZAMONAVIY
FALSAFANING QARASHLARI
Umarova Farida Saidikramovna
Toshkent tibbiyot universiteti Ijtimoiy
fanlar kafedrasi o’qituvchisi
Endirboyeva Gulruh Oybek qizi
Toshkent tibbiyot akademiyasi 1-son
davolash ishi fakulteti talabasi
Annotatsiya
Insoniyat qadimdan beri kasallik hodisasi bilan yuzma-yuz kelib kelgan. Bu
murakkab va ko‘p qirrali holat turli davrlarda turlicha talqin etilgan: ba'zilar uni ilohiy
jazo sifatida qabul qilgan bo‘lsa, boshqalar uni inson ruhiyati, tanasi va hayot mazmuni
bilan bog‘lagan. Ushbu maqola kasallikka nisbatan qadimgi antik falsafa (ayniqsa,
Yunon va Rim mutafakkirlari — Gippokrat, Platon, Arastu) hamda Sharq tafakkuri
(Ibn Sino, Forobiy) doirasidagi qarashlarni ko‘rib chiqadi. Ularning nuqtai nazarida
kasallik ko‘pincha tabiiylik, tana va ruh o‘rtasidagi muvozanatning buzilishi, yoki
ilohiy tartibga zid holat sifatida talqin qilingan. Maqolada kasallikning “jazo” yoki
“sinov” sifatida talqin qilinishi — bu ikki tushunchaning qanday tarixiy va madaniy
ildizlarga ega ekani, ularning falsafiy asoslari, shuningdek bugungi jamiyatda qanday
ahamiyat kasb etayotgani izlanadi. Maqola kasallikni insoniyatning umumiy
tajribasida chuqur ildiz otgan, mazmunli va murakkab hodisa sifatida ko‘rib chiqishga
da’vat etadi
Kalit so‘zlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
28
2181-3187
Kasallik, jazo, sinov, antik falsafa, zamonaviy falsafa, Gippokrat, Ibn Sino,
ekzistensializm, , ruh-tana muvozanati, hayot mazmuni, tibbiyot falsafasi, gumanizm,
Mishel Fuko, Martin Xaydegger, Jan-Pol Sartr, qadimiy tibbiy qarashlar, ilohiy iroda.
Аннотация
Человечество сталкивалось с таким явлением, как болезни, еще с древних
времен. Это сложное и многогранное явление в разные эпохи трактовалось по-
разному: одни воспринимали его как божественное наказание, другие связывали
с человеческой психикой, телом и смыслом жизни. В статье рассматриваются
взгляды на болезнь в рамках античной философии (особенно греческих и
римских мыслителей — Гиппократа, Платона, Аристотеля) и восточной мысли
(Авиценны, Аль-Фараби). С их точки зрения болезнь часто трактовалась как
состояние естественности, нарушение равновесия между телом и духом или
состояние конфликта с божественным порядком. В статье рассматривается
трактовка болезни как «наказания» или «испытания» — исторические и
культурные корни этих двух понятий, их философские основы и значение в
современном обществе. В статье предлагается рассматривать болезнь как
значимое и сложное явление, глубоко укорененное в общем опыте человечества.
Ключевые слова
Болезнь, наказание, испытание, античная философия, современная
философия, Гиппократ, Ибн Сина, экзистенциализм, баланс разума и тела, смысл
жизни, философия медицины, гуманизм, Мишель Фуко, Мартин Хайдеггер,
Жан-Поль Сартр, античные медицинские воззрения, божественная воля.
🇬🇧
Annotation
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
29
2181-3187
Humanity has been faced with the phenomenon of illness since ancient times. This
complex and multifaceted condition has been interpreted differently in different eras:
some perceived it as divine punishment, while others associated it with the human
psyche, div, and meaning of life. This article examines the views on illness within
the framework of ancient ancient philosophy (especially Greek and Roman thinkers -
Hippocrates, Plato, Aristotle) and Eastern thought (Avicenna, Al-Farabi). From their
point of view, illness was often interpreted as a violation of naturalness, a disturbance
of the balance between div and soul, or a state contrary to the divine order. The article
explores the historical and cultural roots of these two concepts, their philosophical
foundations, and their significance in today's society. The article calls for considering
illness as a meaningful and complex phenomenon, deeply rooted in the common
experience of humanity.
Keywords
Disease, punishment, test, ancient philosophy, modern philosophy, Hippocrates,
Ibn Sina, existentialism, , mind-div balance, meaning of life, philosophy of medicine,
humanism, Michel Foucault, Martin Heidegger, Jean-Paul Sartre, ancient medical
views, divine will.
Kirish
Kasallik — insoniyat tarixida eng chuqur falsafiy va hayotiy savollarni keltirib
chiqaradigan hodisalardan biridir. U faqat jismoniy og‘riq emas, balki ong va ruhiyatga
ham ta’sir etuvchi murakkab holat bo‘lib, turli davrlar va madaniyatlarda turlicha talqin
qilingan. Qadimiy davrlarda kasallik ko‘pincha ilohiy jazo sifatida tushunilgan —
insonning gunohi yoki axloqiy kamchiliklari uchun berilgan azob sifatida. Ayniqsa
diniy qarashlar bu tushunchani mustahkamlab kelgan. Biroq yunon faylasuflari
Gippokrat va Arastu kasallikni tabiat qonunlariga asoslangan muvozanatning buzilishi
deb qaraganlar. Ibn Sino kabi Sharq mutafakkirlari esa uni tana va ruh uyg‘unligining
buzilishi, hayot tarzi va ruhiy holat bilan bog‘liq murakkab jarayon sifatida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
30
2181-3187
tushuntirganlar. Zamonaviy falsafa vakillari — Xaydegger, Sartr, Fuko kabi
mutafakkirlar esa kasallikni insonning mavjudlik tajribasi, hayot va o‘lim haqidagi
chuqur anglashga olib boruvchi vosita sifatida ko‘radilar. Bu yondashuvda kasallik
jazo emas, balki insoniy o‘sish, anglash va o‘zlikni kashf etish yo‘lidagi sinov sifatida
baholanadi.
Ushbu maqolada kasallikning "jazo" yoki "sinov" sifatida qanday talqin
etilganligi antik va zamonaviy falsafa doirasida tahlil qilinadi. Maqsad — bu hodisani
chuqurroq tushunib, uning inson hayotidagi ma’naviy va falsafiy o‘rnini ochib
berishdir
Asosiy qism
1. Antik falsafada kasallik: tabiatmi yoki jazo?
Antik dunyoda kasallik masalasiga bo‘lgan yondashuv diniy, mifologik va
falsafiy qarashlar uyg‘unligida shakllangan. Ko‘plab qadimiy jamiyatlarda kasallik
ilohiy g‘azab yoki jazo sifatida talqin qilingan. Misol uchun, qadimgi Mesopotamiya
va Misrda kasallik ko‘pincha yovuz ruhlar yoki xudolarning g‘azabi bilan bog‘langan.
Bunday yondashuvlarda davolanish ham ma'naviy poklanish, tavba yoki marosimlar
orqali amalga oshirilgan.
Biroq qadimgi Yunonistonda Gippokrat va uning izdoshlari kasallikni inson
tanasi ichidagi tabiiy jarayon sifatida talqin qilganlar. Gippokratning “to‘rt suyuqlik
nazariyasi”ga ko‘ra, sog‘liq — bu suyuqliklarning (qon, balg‘am, sariq va qora safro)
muvozanatidir, kasallik esa muvozanat buzilishi. Bu ilmiy asoslangan tibbiy
yondashuv, kasallikni tabiat qonunlariga binoan tushunishga yo‘l ochdi.
Arastu ham inson organizmini maqsadli va mantiqiy tartibda ishlovchi tizim deb
bilgan. Uning fikricha, kasallik — bu tabiiy shakl va vazifaning izdan chiqishi, ya'ni
mavjudlik maqsadiga erishishga to‘sqinlik qiluvchi holatdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
31
2181-3187
Sharq mutafakkirlari — ayniqsa Ibn Sino — kasallikni ruhiy va jismoniy
uyg‘unlik bilan bevosita bog‘lagan. Ibn Sino tibbiy qarashlarida turmush tarzi,
ovqatlanish, hissiyotlar va muhit salomatlikka qanday ta’sir ko‘rsatishini chuqur tahlil
qilgan. U kasallikni nafaqat davolanadigan holat, balki insonni o‘zini anglashga,
sog‘lom hayot sari intilishga undovchi muhim belgi deb ham ko‘rgan. Bu yondashuvda
kasallik — jazodan ko‘ra ruhiy tarbiya va muvozanatni tiklashga xizmat qiluvchi sinov
sifatida namoyon bo‘ladi.
2. Zamonaviy falsafada kasallik: mavjudlik sinovimi?
Zamonaviy davrda kasallik borasidagi qarashlar sezilarli darajada o‘zgardi. Endi
u ko‘proq insoniy tajriba, psixologik ahvol va ijtimoiy munosabatlar bilan bog‘liq
holda ko‘rilmoqda. Ekzistensializm falsafasida, masalan, kasallik — bu inson o‘zining
zaifligi, vaqtinchaligi va hayot mazmuni haqida chuqur o‘ylashiga sabab bo‘luvchi
holatdir.
Martin Xaydegger o‘zining “Bo‘lish va vaqt” asarida inson mavjudligini o‘limga
tomon intiluvchi jarayon sifatida tasvirlaydi. Uningcha, kasallik — bu o‘limni
eslatuvchi, hayotni ongli ravishda qadrlashga undovchi zaruriy bosqichdir. Bu falsafiy
yondashuvda kasallik — bu ruhiy uyg‘onish imkoniyati, ya’ni inson uchun hayotiy
burilishdir.
Jan-Pol Sartr kasallikni inson erkinligi bilan bog‘laydi. Har bir inson qanday
holatda bo‘lmasin, bu holatga nisbatan o‘z munosabatini tanlaydi. Sartrga ko‘ra, inson
kasallikdan aziyat cheksa ham, unga qanday yondashishini o‘zi hal qiladi — uni
murosa, qarshilik yoki o‘sishga sabab sifatida qabul qilishi mumkin. Bu nuqtai nazarda
kasallik jazodan emas, ixtiyoriy mavjudlik tajribasidan darak beradi.
Mishel Fuko esa tibbiy hokimiyat va bilim orqali kasallik qanday “norma” va
“chegaralar” bilan belgilanayotganini tahlil qiladi. U jamiyat kasallikni faqat biologik
emas, balki ijtimoiy jihatdan ham tartibga solishini ko‘rsatadi. Kasal inson jamiyatda
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
32
2181-3187
qanday qabul qilinadi, unga qanday munosabat bildiriladi — bu masalalar kasallikning
sotsial tafakkurdagi o‘rnini ochib beradi.
Zamonaviy gumanistik va psixologik yondashuvlar esa kasallikka bemor
markazida yondashadi. Insonning hissiy holati, ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash, ma’naviy
barqarorlik va psixologik farovonlik salomatlikka bevosita ta’sir qiladi. Psixosomatik
tibbiyot kasallik sabablarini faqat virus yoki jarohat bilan emas, balki ruhiy bosimlar,
stress va ichki ziddiyatlar bilan ham bog‘laydi. Bunday qarashlar kasallikni faqat zarar
emas, balki insonning o‘zini anglash, ichki dunyosi bilan ishlash imkoniyati sifatida
ko‘rishga imkon beradi.
Xulosa
Kasallik masalasiga nisbatan qarashlar insoniyat tafakkuri taraqqiyoti bilan birga
shakllanib, takomillashib borgan. Antik davrda kasallik ko‘pincha ilohiy jazo yoki
tabiat bilan uyg‘unlashmaganlik belgisi sifatida qabul qilinsa, yunon va sharq
mutafakkirlari uni organizmdagi tabiiy muvozanatning buzilishi deb tushuntira
boshladi. Gippokrat va Ibn Sino kabi olimlar kasallikni ilmiy asoslangan tahlillar orqali
davolashga uringanlar, bu esa tibbiyot fanining shakllanishiga asos bo‘ldi. Zamonaviy
falsafa va psixologiyada esa kasallikning ma’nosi yanada kengayib, u insoniy
mavjudlik, ichki kechinmalar, erkinlik va o‘zini anglash bilan bog‘liq holat sifatida
talqin qilinmoqda. Ekzistensialist mutafakkirlar — Xaydegger va Sartr — kasallikni
inson hayotining muhim bosqichi, hayot mazmunini anglashda vosita deb ko‘radilar.
Zamonaviy tibbiyot va psixologiyada esa kasallik organizm, ong va ijtimoiy muhit
o‘rtasidagi murakkab o‘zaro ta’sirlar natijasi sifatida tushuniladi. Shunday qilib,
kasallik faqat zararli holat emas, balki insonning o‘z hayoti, qadriyatlari va ma’naviyati
bilan yuzma-yuz kelishiga sabab bo‘ladigan chuqur tajriba hamdir. Unga jazo sifatida
emas, balki taraqqiyot, anglash va ichki o‘sishga sabab bo‘luvchi sinov sifatida
yondashish — falsafiy va gumanistik nuqtai nazardan inson salomatligiga nisbatan
yanada to‘laqonli, kompleks yondashuvni ta’minlaydi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
33
2181-3187
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1. Ibn Sino. Tib qonunlari (Al-Qonun fit-tibb). — Toshkent: Fan, 1996
2 Gippokrat. Aforizmlar va boshqa tibbiy asarlar. — Toshkent: Tibbiyot nashriyoti,
2001
3. Arastu. Metafizika / tarj. I. Qosimov. — Toshkent: O‘zbekiston, 2005.
4. Gippokrat. Aforizmlar va boshqa tibbiy asarlar. — Toshkent: Tibbiyot nashriyoti,
2001.
