ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
152
2181-3187
XOR FANLARINI O’QITISH METODIKASI VA TARKIBIY
TUZILMASI
Zaylobiddinova M.A
Farg’ona Davlat Universiteti
Musiqa ta’limi va san’at mutaxassisligi
1-bosqich magistranti
Annotatsiya:
Ushbu Maqolada xor fanlari tendensiyalarini fan sifatida
o’qitilishi uslubiy qarashlar amaliyotga tadbiq etish ko’zda tutilgan;
Kalit so’zlar:
Yangi O’zbekiston; interaktiv elementlar; vokal tehnikasi;
Artikulyatsiya; Intonatsiya; Rezonatr; xormeysterlar;
Bir necha asrlar davomida o’qish va o’qitish silsilasi takomil bosqichlarga yetib
keldi. Dunyo miqyosida ilm fan va madaniyat sohalarida yangi dasturlar ishlab chiqila
boshladi. Bu borada “Yangi o’zbekiston”atamasi kirib kelgandan buyon
mamlakatimizda maktab ta’limiga doir qator islohotlar olib borilgani, musiqa va
san’atning ravnaq topishi so’zimizning yaqqol dalilidir.Jumladan, quyi va o’rta ta’lim
tizimida musiqiy salohiyatni shakllanishi o’quvchilarda estetik did, ma’naviy
yetuklikka erishtirish, muhim omillardan bo’lib hisoblanadi. Bugungi kun dolzarb
muammolaridan biri yoshlarda zamonaviylik ortida milliy an’analarning yo’qolib
borayotgani jamoa bilan ishlash jamiyatda uyg’unlashuv tobora oqsoqlashib
bormoqda. Bu esa biz pedagoglarni o’ylantiradi va albatta mulohazaga chorlaydi. Bu
borada hamdo’stlik bag’rikenglik g’oyalarini tarannum etuvchi xor san’ati va uning
pedagogik rolini o’rganib chiqishga kirishdik.
Global yondashuvlar shuni ko’rsatadiki, 2020- yildan buyon butunjahon inson
omili yoshlarni ma’nan, ruhan kamol toptirish Ularda hayotsevarlikni kuchaytirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
153
2181-3187
insoniylik vazifamiz bo’lib qolmoqda. Musiqa insonni ichki olamini boyitib hayotga
ulug’vorlik ko’zlari bilan qarashga undaydi.
Xor ijrochiligi esa hozirgi kunda keng tarqalgan asl xalq sana’ti turlaridan biridir.
Jamoa bo’lib ajro etish, odamlarga chuqur, go’zal (estetik) zavq uygotibgina qolmay,
balki, ularni jipslashtiradi.Jamoa bo’lib birlashishga olib keladi hamda ma’naviy
saviyasini, badiiy didini oshirishga yordam beradi. Bu so’z va musiqadagi g’oya bir
odam orqali emas, balki, bir gurux jamoa tomonidan ifoda etilishidir. Xor sana’ti
insonning eng yaxshi xis-tuygularini uyg’otib, hayajonlashtirish, qiziqtirish
xususiyatiga ega. Shu sababdan xor ishtirokchilari bilan bir qatorda tinglovchilarning
ham badiiy-g’oyaviy tarbiyalanishidagi o’rni juda katta va muhimdir.
Musiqa ta'limida zamonaviy xor ijodiyoti va uning pedagogik roli juda muhim
ahamiyatga ega. Keling, bu mavzuni kengroq ko'rib chiqaylik:
Zamonaviy xor ijodiyotining mohiyati
Janrlar xilma-xilligi: Zamonaviy xor ijodiyoti turli janrlarni o'z ichiga oladi:
klassik, pop, rok, jazz, xalq musiqasi va boshqalar. Bu xor jamoalariga o'z repertuarini
kengaytirish va turli auditoriyalarni jalb qilish imkonini beradi.
Yangi texnikalar va uslublar: Zamonaviy kompozitorlar xor musiqasida yangi
texnikalar, ovoz effektlari va aranjirovkalarni qo'llaydilar. Bu xor ijrosiga o'ziga xoslik
va zamonaviylik baxsh etadi.
Tematik yo'nalish: Zamonaviy xor asarlari turli ijtimoiy, madaniy va shaxsiy
mavzularni qamrab oladi. Ular tinchlik, muhabbat, ekologiya, inson huquqlari va
boshqa dolzarb masalalarga bag'ishlangan bo'lishi mumkin.
Interaktivlik va hamkorlik: Zamonaviy xor ijodiyoti ko'pincha interaktiv
elementlarni o'z ichiga oladi, masalan, tomoshabinlar bilan aloqa, raqs elementlari va
boshqa san'at turlari bilan hamkorlik.
Zamonaviy xor ijodiyotining pedagogik roli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
154
2181-3187
Qiziqishni uyg'otish: Zamonaviy repertuar talabalarning musiqa darslariga
qiziqishini oshiradi. Ular o'zlariga yaqin bo'lgan musiqani ijro etishdan zavq olishadi.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish: Zamonaviy xor asarlari ko'pincha talabalardan
ijodiy fikrlashni, improvizatsiya qilishni va o'z g'oyalarini ifoda etishni talab qiladi.
Musiqiy ko'nikmalarni takomillashtirish: Zamonaviy xor repertuari talabalarga
turli xil musiqiy ko'nikmalarni (vokal texnikasi, ritm, eshitish qobiliyati, ansambl
tuyg'usi) rivojlantirishga yordam beradi.
Madaniy dunyoqarashni kengaytirish: Zamonaviy xor musiqasi turli
madaniyatlarni aks ettirishi mumkin. Bu talabalarga boshqa xalqlar va jamiyatlar
haqida ko'proq bilish imkoniyatini beradi.
Ijtimoiy ko'nikmalarni rivojlantirish: Xor jamoasida ishlash talabalarga hamkorlik
qilish, tinglash, o'zaro yordam berish va umumiy maqsadga erishish kabi ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantirishga yordam beradi.
Shaxsiy rivojlanishga ko'maklashish: Xorda ishtirok etish talabalarning o'ziga
bo'lgan ishonchini oshiradi, o'z fikrlarini ifoda etish qobiliyatini rivojlantiradi va
shaxsiy o'sishga yordam beradi.
O'qituvchining roli
Repertuarni tanlash: O'qituvchi talabalarning yoshiga, qiziqishlariga va musiqiy
tayyorgarligiga mos keladigan zamonaviy xor asarlarini tanlashi kerak.
Ijro texnikasini o'rgatish: O'qituvchi talabalarga zamonaviy xor musiqasini ijro
etishning o'ziga xos texnikalarini o'rgatishi kerak.
Ijodiy muhit yaratish: O'qituvchi talabalarni ijodiy fikrlashga, o'z g'oyalarini ifoda
etishga va improvizatsiya qilishga undashi kerak.
Baholash: O'qituvchi talabalarning musiqiy ko'nikmalarini va ijodiy
qobiliyatlarini baholashi kerak.
Zamonaviy xor ijodiyoti musiqa ta'limida muhim rol o'ynaydi. U talabalarning
musiqa darslariga qiziqishini oshiradi, ularning musiqiy ko'nikmalarini, ijodiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
155
2181-3187
fikrlashini va ijtimoiy ko'nikmalarini rivojlantiradi. O'qituvchining vazifasi - to'g'ri
repertuarni tanlash, ijro texnikasini o'rgatish va ijodiy muhit yaratishdir.
Musiqa ta'limida zamonaviy xor ijodiyoti va uning pedagogik roli dolzarbligi bir
qator omillar bilan belgilanadi:
1. Madaniy Xilma-Xillik:
Musiqiy tafakkurning O'zgarishi: Globalizatsiya: Dunyo musiqiy qarashlarini
tubdan o'zgartirdi. Zamonaviy yoshlar turli madaniyatlar va janrlarning musiqasiga
ochiqdirlar. Musiqa ta'limi bu o'zgarishlarga moslashishi, zamonaviy musiqiy ifoda
shakllarini o'rganishi va qadrlashi kerak.
Madaniy Anglashuv va Empatiya: Zamonaviy xor repertuari ko'pincha turli
madaniyatlarning musiqasini o'z ichiga oladi. Bu talabalarga boshqa madaniyatlar
haqida ko'proq bilish, ularni tushunish va hurmat qilish imkoniyatini beradi.
Xor fanlarini o'qitish metodikasi va tarkibiy tuzilmasi xor jamoasining darajasi
(boshlang'ich, o'rta, yuqori), ishtirokchilarning yoshi va maqsadlariga qarab farq qilishi
mumkin. Quyida umumiy tamoyillar va tarkibiy tuzilmani ko'rib chiqamiz:
I. Umumiy tamoyillar:
1. Ilmiylik: Ta'lim jarayonida ilmiy asoslangan usullar, texnikalar va bilimlardan
foydalanish.
2. Tizimlilik: O'quv materialini mantiqiy ketma-ketlikda, murakkablik darajasiga
ko'ra taqdim etish.
3. Nazariyani amaliyot bilan bog'lash: Nazariy bilimlarni amaliy mashg'ulotlar
bilan mustahkamlash, xor ijrosi jarayonida qo'llash.
4. Individuallik: Har bir xor ishtirokchisining qobiliyatlarini, ehtiyojlarini va
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
156
2181-3187
shaxsiy xususiyatlarini hisobga olish.
5. Onglilik va faollik: O'quv jarayonida xor ishtirokchilarining ongli va faol
ishtirokini ta'minlash, ularning savollariga javob berish va fikrlarini hurmat qilish.
6. Ko'rsatmalilik: O'quv materialini turli ko'rgazmali vositalar (audio-video
materiallar, notalar, sxemalar va boshqalar) yordamida taqdim etish.
7. Muntazamlik va izchillik: Ta'lim jarayonini muntazam va izchil olib borish,
mashg'ulotlarni rejalashtirish va ularga qat'iy rioya qilish.
8. Qiziqarlilik: O'quv jarayonini qiziqarli va jozibali qilish, turli o'yinlar,
musobaqalar va boshqa faoliyatlardan foydalanish.
II. Xor fanlarini o'qitish metodikasi:
1. Vokal mashqlari:
Nafas mashqlari: Diafragma nafasini rivojlantirish, nafasni boshqarish va
uzaytirish.
Artikulyatsiya mashqlari: Talaffuzni aniqlashtirish, nutq apparatini mashq
qildirish.
Intonatsiya mashqlari: Tovush balandligini aniq his qilish, kuyga to'g'ri kirish
va notalarni toza ijro etish.
Rezonator mashqlari: Ovozning tembrini boyitish, rezonansni his qilish va
boshqarish.
Gammasimon mashqlar: Diapazonni kengaytirish, ovozni bir tekisda ushlab
turish.
2. Eshitish qobiliyatini rivojlantirish:
Interval va akkordlarni aniqlash: Turli interval va akkordlarni eshitish orqali
farqlash.
Diktant yozish: Oddiy kuy va ritmik shakllarni eshitish orqali yozib olish.
Musiqiy tahlil: Asarning shakli, garmoniyasi, ritmi va boshqa elementlarini
tahlil qilish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
157
2181-3187
3. Ritmni his qilishni rivojlantirish:
Ritmik mashqlar: Turli ritmik shakllarni qo'l bilan urib yoki oyoq bilan tepib
mashq qilish.
Dirijyorlik mashqlari: Oddiy o'lchovlarni (2/4, 3/4, 4/4) dirijyorlik qilish orqali
ritmni his qilishni rivojlantirish.
4. Xor partiturasini o'qish:
Notaning o'rnini aniqlash: Notaning chiziqlarda va oraliqlarda joylashuvini
o'rganish.
Ritmik belgilar va pauzalarni o'rganish: Notaning uzunligini belgilovchi ritmik
belgilar va pauzalarni o'rganish.
Dinamik belgilar va tempolarni o'rganish: Asarning dinamikasini (balandligi) va
temposini (tezligi) belgilovchi belgilarni o'rganish.
Terminlarni o'rganish: Musiqada qo'llaniladigan asosiy terminlarni (allegro,
andante, forte, piano va boshqalar) o'rganish.
5. Ansamblda kuylash ko'nikmalarini rivojlantirish:
Birgalikda tinglash: Boshqa ovozlarni tinglash, ularga moslashish va uyg'unlikni
saqlash.
Temp va ritm birligini saqlash: Umumiy temp va ritmga rioya qilish, bir vaqtda
kirish va tugatish.
Intonatsiya birligini saqlash: Bir xilda toza kuylash, dissonanslardan qochish.
Dinamik muvozanatni saqlash: Turli ovozlarning balandligini muvozanatlash,
bir ovozning boshqasidan ustun bo'lishiga yo'l qo'ymaslik.
6. Xor asarlarini o'rganish:
Asarning tahlili: Asarning janri, shakli, mazmuni, garmoniyasi va boshqa
elementlarini tahlil qilish.
Asarning vokal-xor talqinini yaratish: Asarning xarakterini, emotsional holatini
va ifoda vositalarini aniqlash.
Asarni qismlarga bo'lib o'rganish: Asarni qismlarga bo'lib, har bir qismni alohida
o'rganish, keyin esa ularni birlashtirish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
158
2181-3187
Asarni to'liq ijro etish: Asarni to'liq ijro etish, texnik va badiiy kamchiliklarni
bartaraf etish.
III. Xor fanlarining tarkibiy tuzilmasi:
1. Nazariy fanlar:
Musiqa nazariyasi:
Musiqaning asosiy qonuniyatlari, elementlari (melodiya, ritm, garmoniya,
faktura, shakl va boshqalar).
Solfejio: Eshitish qobiliyatini rivojlantirish, notani to'g'ri o'qish va kuylash.
Musiqa tarixi: Musiqa san'atining rivojlanish bosqichlari, taniqli kompozitorlar
va ularning asarlari.
Xor adabiyoti: Xor musiqasining janrlari, uslublari, shakllari va taniqli xor
asarlari.
2. Amaliy fanlar:
Vokal: Ovozni qo'yish, nafas olish, talaffuz, intonatsiya va rezonansni
rivojlantirish.
Xor sinfi: Xor partituralarini o'qish, ansamblda kuylash, texnik va badiiy
kamchiliklarni bartaraf etish.
Dirijyorlik: Xorga dirijorlik qilish, temp, ritm, dinamika va ifoda vositalarini
ko'rsatish.
Konsertmeysterlik: Xorga jo'rlik qilish, xorning chiqishini ta'minlash.
IV. Ta'lim shakllari:
1. Guruh mashg'ulotlari: Butun xor jamoasi bilan o'tkaziladigan mashg'ulotlar
(vokal mashqlari, xor partituralarini o'qish, asarlarni o'rganish).
2. Individual mashg'ulotlar: Har bir xor ishtirokchisi bilan alohida o'tkaziladigan
mashg'ulotlar (vokal, solfejio, dirijorlik).
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
159
2181-3187
3. Konsertlar va festivallar: Xor jamoasining mahoratini namoyish etish, boshqa
xor jamoalari bilan tajriba almashish.
4. Ochiq darslar: Ota-onalar, o'qituvchilar va boshqa qiziqqan shaxslar uchun
o'tkaziladigan darslar.
5. Mahorat darslari: Taniqli xormeysterlar va vokal o'qituvchilari tomonidan
o'tkaziladigan darslar.
V. Baholash:
1. Joriy baholash: Har bir mashg'ulotda talabalarning faolligi, bilim darajasi va
ko'nikmalarini baholash.
2. Oraliq baholash: Semestr davomida nazorat ishlari, testlar va ijro imtihonlari
orqali talabalarning bilimini baholash.
3. Yakuniy baholash: O'quv yilining oxirida imtihonlar, konsertlar va boshqa
tadbirlar orqali talabalarning bilimini baholash.
Ushbu metodika va tarkibiy tuzilma xor fanlarini o'qitish jarayonini samarali
tashkil etishga yordam beradi va talabalarning musiqiy qobiliyatlarini rivojlantirishga
ko'maklashadi.
2. Texnologiyaning Ta'siri:
Yangi Ijodiy Imkoniyatlar: Texnologiya kompozitorlar va xormeysterlar uchun
yangi ijodiy imkoniyatlar yaratdi. Elektronika, raqamli effektlar va boshqa texnologik
vositalar xor musiqasini yanada boyitish va zamonaviylashtirish imkonini beradi.
Raqamli Resurslardan Foydalanish: Internet va raqamli platformalar talabalar va
o'qituvchilar uchun zamonaviy xor musiqasi bo'yicha katta resurslarni taqdim etadi. Bu
notalar, audio yozuvlar, video darslar va boshqa materiallar bo'lishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
160
2181-3187
3. Yoshlarning Qiziqishlari va Ehtiyojlari:
Relevatlik: Zamonaviy xor repertuari yoshlarning qiziqishlari va ehtiyojlariga
ko'proq mos keladi. Ular o'zlariga yaqin bo'lgan musiqani ijro etishdan zavq olishadi.
Motivatsiya: Qiziqarli va zamonaviy repertuar talabalarning musiqa darslariga
bo'lgan motivatsiyasini oshiradi.
4. Pedagogik Afzalliklar:
Ijodiy Fikrlashni Rivojlantirish: Zamonaviy xor asarlari ko'pincha talabalardan
ijodiy fikrlashni, muammolarni hal qilishni va yangi g'oyalarni yaratishni talab qiladi.
Hamkorlikni Kuchaytirish: Xor jamoasida ishlash talabalarga hamkorlik qilish,
kommunikatsiya qilish va umumiy maqsadga erishish kabi muhim ko'nikmalarni
rivojlantirishga yordam beradi.
Shaxsiy O'sish: Xorda ishtirok etish talabalarning o'ziga bo'lgan ishonchini
oshiradi, o'z fikrlarini ifoda etish qobiliyatini rivojlantiradi va shaxsiy o'sishga yordam
beradi.
5. Ijtimoiy va Madaniy Ahamiyat:
Ijtimoiy Muammolarga E'tibor Qaratish: Zamonaviy xor musiqasi ko'pincha
ijtimoiy muammolarga e'tibor qaratadi va talabalarni muhim masalalar haqida
o'ylashga undaydi.
Jamiyatga Hissa Qo'shish: Xor jamoalari konsertlar va boshqa tadbirlar orqali
jamiyatga hissa qo'shishlari mumkin. Bu talabalarga o'z san'atining ijtimoiy
ahamiyatini his qilish imkoniyatini beradi.
Musiqa ta'limida zamonaviy xor ijodiyotining integratsiyasi dolzarb va zarurdir.
Bu yoshlarning qiziqishlarini qondirish, ularning ijodiy va ijtimoiy ko'nikmalarini
rivojlantirish, shuningdek, ularni global dunyoga tayyorlash uchun muhim ahamiyatga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
161
2181-3187
ega. Zamonaviy xor musiqasi ta'limning ajralmas qismiga aylanishi kerak, bu esa
talabalarga musiqiy tajriba va o'rganish uchun yangi imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yhati;
Qodirov R.G’ Musiqa pedagogikasi: qisqacha kurs T.: O’zDK 2016-164b
DJumayeva L.H Bahretdinova N.A “O’zbek xor adabiyoti” 1987 -120b
Toshmatov E “Dirijyorlik”
Yu.Husnitdinova Xor Dirijyorligi “Yirik janrlarni repertuarga kiritish”
