ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
51
2181-3187
DEPRESSIYA HAMDA SUIDSITGA MOYILLIK VUJUDGA
KELISHINING OLDINI OLISHNING DOLZARB PSIXOLOGIK
MASALALARI
Xudoynazarova Zaynab Normo'minovna
Surxondaryo viloyati Sho'rchi tumani 54-maktab psixologi
Annotasiya:
Depressiyaning asosiy sabablari – bular o‘tkir va surunkali ruhiy
siqilishlar, ketmaketma keluvchi muvaffaqiyasizliklar va uzoq davom etuvchi og‘ir
kasalliklardir. Tashqi salbiy omillar sababli rivojlangan depressiyaga ekzogen
depressiya deb aytiladi. Hech qanday sababsiz rivojlanadigan depressiyaga endogen
depressiya deyiladi. Endogen depressiyalar rivojlanishida nasliy omilning o‘rni katta.
Klait so’zlar:
depressiya, suitsid, o'z joniga qasd qilish, PET-skanerlari,
neyrotransmitterlar
KIRISH
Depressiya – kayfiyatning keskin pasayishi, fikrlar karaxtligi va har qanday
harakatga bo‘lgan intilishning yo‘qolishi bilan kechuvchi kasallik.
Har bir inson depressiyani rivojlantirishi mumkin bo'lsa-da, oilaviy depressiya
kasallik uchun xavfli omil hisoblanadi. Masalan, tushkunlikka tushgan odamning
farzandi yoki birodari bo'lish depressiv kasallikka chalinish xavfini oshiradi. Ayollar
hayotlarida biron bir vaqtga kelib bunday holatga duch kelishi erkaklarnikiga
qaraganda ikki baravar yuqori. Depressiyaning qanchalik tez-tez yuz berishini aniqlash
qiyin bo'lishi mumkin, chunki bu kasallik alomatlari jinsi, yoshi va etnik kelib
chiqishiga qarab bir-biridan farq qilishi mumkin.
Depressiya ba'zan jismoniy alomatlar bilan bog'liq bo'lishi mumkin. Misollar
quyidagilarni o'z ichiga olishi mumkin:
•
Charchoq va kam energiya darajasi
•
Uyqu muammosi, ayniqsa erta tongda uyg'onish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
52
2181-3187
•
Juda ko'p uxlash
•
Og'riq yoki og'riq, ayniqsa bosh og'rig'i, mushak kramplari yoki ovqat
hazm qilish muammolari (masalan, oshqozon, diareya yoki ich qotish) og'riqni
davolash bilan ham yaxshilanmaydi.
•
Hissiyot yoki tuyulish sekinlashdi yoki qo'zg'aldi
Depressiya boshqa ko'plab tibbiy muammolarni, ayniqsa surunkali og'riqni
keltirib chiqaradigan muammolarni kuchaytirishi mumkin. Ba'zi miya kimyoviy
moddalari og'riq va kayfiyatga ta'sir qiladi va depressiyani davolash ko'plab jismoniy
kasalliklarning alomatlari va natijalarini yaxshilashga intiladi.
Depressiyani aniq nima keltirib chiqarishi aniq emas bo'lsa-da, keng tarqalgan
nazariya bu miya tuzilishi va kimyo o'zgarishi. Xususan, moddalar deyiladi
neyrotransmitterlar tushkunlikka tushgan odamlarda muvozanatdan tashqarida.
Balansni keltirib chiqarishi mumkin bo'lgan sabablar orasida ba'zi dorilar, spirtli
ichimliklar yoki giyohvand moddalarni suiiste'mol qilish, gormonal yoki mavsumiy
o'zgarishlar yoki shikastlanish holatlariga duchor bo'lish, masalan, suiiste'mol qilish
qurboniga aylanish yoki yaqinlarini yoki ishini yo'qotish.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, nutq terapiyasining turli xil usullari
(psixoterapiya) engil va o'rtacha og'irlikdagi depressiyani engillashtiradi. Maqsad
kognitiv xulq-atvor terapiyasi depressiyaga olib kelishi mumkin bo'lgan fikrlash va
o'zini tutish usullarini o'zgartirishga yordam berishdir. Shaxslararo terapiya
tushkunlikka tushgan odam bilan ishlaydi, uning boshqalar bilan o'zaro munosabati
depressiyaga qanday ta'sir qilishi mumkinligini tushunadi. Psixodinamik terapiya
depressiyani boshdan kechirgan muammolar, ularning hozirgi kayfiyati va
harakatlariga ongsiz ravishda qanday ta'sir qilishi mumkinligini tushunishga va
kelishishga yordam beradi. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, birinchi depressiya
epizodini boshdan kechirayotgan odamlarning aksariyati depressiya epizodini hal
qilish uchun kamida olti oylik davolanishga muhtoj.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
53
2181-3187
Ko'pgina dorilar, antidepressantlar, depressiyani davolash uchun samarali. Ushbu
dorilar serotonin va noradrenalin kabi miyadagi kimyoviy moddalar darajasiga ta'sir
qiladi. Ushbu dorilarning ijobiy ta'sirini sezish uchun bir necha hafta vaqt ketishi
mumkin, shuning uchun ularni qabul qilishda va shifokor bilan ishlashda hushyor
bo'lish muhimdir. Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, ruhiy tushkunlikdan aziyat
chekayotgan odamlar psixoterapiya va dori-darmonlarni davolash bilan davolashda
davolanish bilan taqqoslaganda tezroq va kuchliroq yaxshilanadi.
Tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, mo''tadil jismoniy mashqlar engil va o'rtacha
depressiyani engillashtiradigan muhim qism bo'lishi mumkin, chunki u endorfin deb
ataladigan kimyoviy moddalarni chiqarishga olib keladi. Sportning tibbiy foydalaridan
tashqari, endorfinlarning ajralishi kayfiyatni ko'taradi va o'zini o'zi qadrlaydi, stressni
pasaytiradi, energiya darajasini oshiradi va uyquni yaxshilaydi. Haftasiga uch-to'rt
marta yurak urish tezligini oshiradigan atigi 30 daqiqalik mashg'ulot bilan
shug'ullanish har kimga jismoniy mashqlar samarasini olish uchun etarli.
Kuchli depressiya alomatlari bilan og'rigan odam umidsizlanib, ishlay olmasligi
mumkin. Biroq, bu holat juda davolanadi va ushbu kasallikka chalingan odamlarning
80% dori-darmon, nutq terapiyasi yoki davolanishning har ikkala usuli yordamida
davolanadi Depressiyaga chalingan ayrim kishilarda ishtahaning ko'payishi yoki
pasayishi kuzatiladi, bu esa vazn yo'qotishi yoki ko'payishiga olib kelishi mumkin.
Davolash qilinmasa, depressiya alomatlari azob chekayotgan shaxsning faoliyati,
munosabatlari va martabasiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Depressiyada bo'lgan
odamlar ko'pincha diqqatni jamlashda va qaror qabul qilishda qiynaladilar. Ular o'zlari
yoqtirgan mashg'ulotlarda, shu jumladan jinsiy aloqada ishtirok etishni to'xtatishlari
mumkin, shuningdek yaqinlar bilan vaqt o'tkazmasliklari mumkin. Og'ir holatlarda
qotillik yoki o'z joniga qasd qilish natijasida ruhiy tushkunlik o'limga olib kelishi
mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
54
2181-3187
Depressiya bilan og'rigan odamlarda o'z joniga qasd qilishga urinish xavfi
mavjud. Ogohlantirish belgilariga o'z joniga qasd qilish yoki o'lish, boshqalarga zarar
etkazish bilan tahdid qilish, asabiylashish yoki haddan tashqari xavf-xatarga duchor
bo'lish, shaxsiy narsalarini berish yoki shaxsiy ishlarni boshqacha yo'l bilan hal qilish
haqida gapirish kiradi. O'z joniga qasd qilish bo'yicha har qanday ogohlantirish
belgilariga juda jiddiy munosabatda bo'lish kerak va shoshilinch yordamni eng yaqin
favqulodda yordam xonasi orqali yoki o'z joniga qasd qilish uchun ishonch telefoni
bilan muhokama qilish kerak.
Bilib turib o‘z joniga qasd qilishga suitsid deb aytiladi. O‘z joniga qasd qilish
“sog‘lom” odamlarda ham, ruhiy bemorlarda ham ro‘y berib turadi. Biroq “sog‘lom”
odamlarda kuzatiladigan suitsidga ham nimadir sababchi bo‘ladi, masalan, qattiq ruhiy
zarba. Ko‘p hollarda o‘z joniga qasd qiluvchi shaxs uzoq vaqt, ba’zan yillab bu ishni
amalga oshirish uchun reja tuzib yuradi. U o‘z joniga qasd qilish uchun bir necha bor
uyidan chiqib, turli joylarga boradi yoki oila a’zolari ishga ketgach, uyda yolg‘iz qolib,
o‘sha yomon niyatni amalga oshirmoqchi bo‘ladi.
Odatda, irodasiz, kuchsiz va ta’sirchan odam o‘z joniga qasd qiladi. “Hayotdan
yutqazgan odam o‘z joniga qasd qiladi” deyishadi. Bu noto‘g‘ri fikr! Chunki hayot bu
lotereya emas, u yutish uchun chiqarilmagan.
O‘z joniga qasd qiluvchilarning barchasi hayot nimaligini bilishmaydi.
Bilishganida o‘z joniga qasd qilmagan bo‘lishardi.
Agar odam umuman ketma-ket dardli voqealarga uchrayversa, siusidga
uchrashishi mumkin deyishadi, lekin inson sabrli bo’lishi, vaziyatni yengib chiqish
uchun insonni do’stlari, oilasi yordam berishi lozim yoki ruxiy tushkinlikda inson
yoshligidagi suyanchig’iga, psixologga uchrashi lozim. Dard – kim uchundir
ushalmagan orzu yoki yetilmagan sevgi, kim uchundir ota-onasi yoki suygan yorining
vafot etishi, suyukli farzandidan judo bo‘lish, kimgadir og‘ir kasallikka uchrash,
kimgadir katta miqdorda pul yo‘qotish, kimgadir mansabdan ketish va h.k. Axir bular
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
55
2181-3187
barchamizda ro‘y berib turadigan voqealar-ku?! Buning uchun o‘z joniga qasd qilish
shartmi?
Axir baxtsiz voqealar faqat u bilan ro‘y bermayotgandir! Undan boshqa hamma
baxtiyor-u, faqat uning ishi yurishmayaptimi? Hech qachon bunday bo‘lmaydi! Hayot
uchun kurashish kerak! Hech bo‘lmaganda voqea va hodisalar qanday ro‘y berayotgan
bo‘lsa, uni shundayligicha qabul qilish yoki biroz kutish va kuzatish kerak. Vaqti kelib
hammasi joy-joyiga tushib ketadi. Chunki hamma vaqt ham qor yog‘ib turmaydi yoki
har doim quyosh charaqlab turmaydi. Bu dunyoda hamma narsa vaqtincha va
o‘zgaruvchandir.
Axir baxtsiz voqealar faqat u bilan ro‘y bermayotgandir! Undan boshqa hamma
baxtiyor-u, faqat uning ishi yurishmayaptimi? Hech qachon bunday bo‘lmaydi! Hayot
uchun kurashish kerak! Hech bo‘lmaganda voqea va hodisalar qanday ro‘y berayotgan
bo‘lsa, uni shundayligicha qabul qilish yoki biroz kutish va kuzatish kerak. Vaqti kelib
hammasi joy-joyiga tushib ketadi. Chunki hamma vaqt ham qor yog‘ib turmaydi yoki
har doim quyosh charaqlab turmaydi. Bu dunyoda hamma narsa vaqtincha va
o‘zgaruvchandir.
Suitsidni oldini olish bilan, asosan, tibbiy psixologlar shug‘ullanishadi. Biroq bu
muammo bilan umumiy psixologlar, sotsiologlar va psixiatrlar ham shug‘ullanishadi.
Suitsidologlar esa, asosan, suitsidga urinishlar ro‘y berib tirik qolganlar bilan
ishlashadi.
Suitsidologning o‘zi ham kuchli psixolog bo‘lishi kerak. Psixiatrlar ruhiy
kasalliklarni (12-18 %) davolab suitsidning oldini olsa, tibbiy psixologlar nevroz,
depressiya va fobiyani (72-80 %) davolab suitsidning oldini oladi. Bu raqamlardan
ko‘rinib turganidek, suitsidning oldini olishda asosiy yuk tibbiy psixologlar va
psixoterapevtlarga tushadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
56
2181-3187
SHunday qilib, suitsidga yaqin bo’lgan odamlar kuchli qayg’u, aybdorlik va
g’azab tuyg’ulari bilan to’ladilar, ulardan muhofazalagancha o’zlarini autodestruktiv
tuta boshlaydilar.
Muhokama qilinayotgan mavzuga xulosa qilib, suitsidal axloqning murakkab
majmuaviy xarakteriga yana bir e’tiborni qaratish maqsadga muvofiqdir. Aniq shaxs
bilan ishlash uchun yetakchi sifatida psixologak tahlilni ajratib, biz, shubhasiz,
ijtimoiy, huquqiy, tarixiy, tibbiy, etik kabi muammolarni ham inobatga olishimiz
zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Bolalar va yoshlarni ijtimoiy qo'llab-quvvatlash - farovon va taraqqiyot olib
boruvchi jamiyat asosi. Xalqaro forum materiallari. - Toshkent, 2013. - B. 75.
2.
Zarifboy Ibodullayev, nevropatolog. Professor. «Asab va ruhiyat» kitobi.
3.
https://avitsenna.uz/depressiya-qanday-kasallik/
4.
https://zamin.uz/uz/jamiyat/82405-inson-nega-z-zhoniga-asd-iladi.html
5.
Zokirov, S. I., Sobirov, M. N., Tursunov, H. K., & Sobirov, M. M. (2019).
Development of a hybrid model of a thermophotogenerator and an empirical analysis
of the dependence of the efficiency of a photocell on temperature. Journal of Tashkent
Institute of Railway Engineers, 15(3), 49-57.
6.
Горовик, А. А., & Турсунов, Х. Х. У. (2020). Применение средств
визуальной разработки программ для обучения детей программированию на
примере Scratch.
Universum: технические науки, (8-1 (77)), 27-29.
7.
Tursunov, H. H., & Hoshimov, U. S. (2022). TA’LIM TIZIMIDA KO‘ZI OJIZ
O‘QUVCHILARNI INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARI
FANIDA O‘QITISH TEXNOLOGIYALAR. Новости образования: исследование в
XXI веке, 1(5), 990-993.
