ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
395
2181-3187
ZARDUSHTIYLIKDA ILM OLISH ODOBI: UNING ZAMONAVIY
TA'LIM-TARBIYADA TUTGAN O'RNI
Mamaniyozov Shaxzod Abror o'g'li
Osiyo xalqaro universiteti 2-kurs magistranti
Annotatsiya:
Ushbu maqolada "Avesto" jahon madaniyatining, jumladan,
Markaziy Osiyo va Eron xalqlari tarixining qadimgi noyob yodgorligi, zarrdushtlik
e'tiqodiga amal qiluvchilarning muqaddas kitobi ekanligi va uning tarkibi, ifoda uslubi
va timsollar tizimi bilan adabiy manbalarga yaqin turishi yoritib berilgan.
Kalit so'zlar:
tarix, pedagogika tarixi, manba, davrlashtirish, xalq pedagogikasi,
yozma manbalar, «Avesto» asari
Zardushtiylik negizida olamning qarama-qarshiliklar kurashi asosiga qurilgani
turadi: yaxshilik va yomonlik, yorug’lik va qorong’ulik, hayot va o’lim o’rtasida
abadiy kurash davom etadi. Barcha yaxshiliklarni Axura-Mazda vabarcha
yomonliklarni Anxramaynyu (yoki Axriman) ifodalaydi.Axura-Mazda insonlarga ezgu
ishlarni bayon etib ularga amal qilishnibuyuradi, yomon ishlardan saqlanishga
chaqiradi. Zardushtiylik dinida Axura Mazda Oliy ibtido, u hamma mavjudotlarning
yaratuvchisi va boshqaruvchisi, yaxshilik va ezgulik timsoli – Oliy ruh
sifatidanamoyon bo’ladi. Zardushtiylikda yana olti ilohiy ruh – quyi tangrilarga
hamsig’inilgan. Zardusht ta’limotiga ko’ra ular bir-biriga singib ketgan, manbaning
ayrim joylarida quyi tangrilar Axura Mazdaning emanatsiyalari (ya’ni o’zidan
nurlantirib chiqargan) deb berilgan. Avestoda quyi tangrilar Amesha Spenta –“abadiy
ruhlar” deb nomlanadilar. «Abadiy ruhlar” dunyo yaratilishining ma’lumbir
pog’onasini boshqarib turgan. Zardushtiylik dafn marosimi o’ziga xos bo’lib, o’lganlar
bir necha past, baland «sukut minoralari» – daxmalarga solinadi, u yerda murdalarning
go’shtlarini qushlar yeb, suyaklarini tozalaydi. Go’shtdan tozalangan suyaklarmaxsus
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
396
2181-3187
sopol idishlarga solinib minora o’rtasidagi quduqqa sochib yuboriladi. Bunda poklik
bilan nopoklikning bir-biriga yaqinlashmasligiga erishiladi.
Zardusht nomi tadqiqotlarda Zaratushtra, Zardust, Zoroastr ko’rinishlarida ham
ishlatiladi. Тadqiqotchilar o’rtasida Zardushtning tarixda bo’lgan yoki bo’lmaganligi
borasida turli fikrlar mavjud. Ba’zilar uni tarixiy shaxs deb bilsalar, boshqalar
afsonaviy shaxs deb hisoblaydilar. Manbalarning xabar berishicha, u taxminan mil. av.
1200-570 yillar orasida yashagan ilohiyotchi, faylasuf, shoirdir. Ingliz tadqiqotchi M.
Boys ta’kidlashicha, u mil. av. 1500-1200 yillar orasida yashagan. Zardusht Markaziy
Osiyo hududida mavjud bo’lgan ko’pxudolikka negizlangan qadimiy diniy tasavvur va
e’tiqodlarni isloh qilib, yangi dinga asos soldi.
Zardushtiylik insoniyatning eng qadimgi dinlaridan biri bo'lib, uning izdoshlari
tomonidan tan olingan yagona payg'ambar – Zaratushtra (boshqa transkripsiyalarda –
Zaratustra, zardushtiylar) vahiylaridan kelib chiqqan. Uning ontologik izlanishlarining
samarasi zardushtiylik oliy xudosi axur-Mazdaga sof mavjudot va axloqiy
yaxshilikning predikatlarini berish edi.
Diniy dunyoqarashning mohiyati shundan iboratki, tabiiy yoki tabiiy dinlar o'zlari
uchun emas, balki yaxshilik va yovuzlik kuchlari o'rtasidagi kurashda buyuk axloqiy
va diniy bahsda egallagan o'rni tufayli hurmat qilinadi. Zardushtiylikdagi yovuzlik
mutlaq printsip sifatida yaxshilikka qarshi turadi. Uning qonunlariga ko'ra, uni engib
o'tish, yo'q qilish kerak, ammo hali nima bo'lishi kerak emas; majburiyat – o'zini anglay
olmaydigan kuch, zaif, kuchsiz narsa [3].
Rivojlangan diniy tizim sifatida Zaratushtra dini tabiiy kuchlarning yaxshilik va
yomonlikka nisbatan befarqligini olib tashlashga harakat qiladi, ularni kurash va
yovuzlik arenasining bevosita ishtirokchilariga aylantiradi. Zardushtiylarning olov va
suvga bo'lgan g'amxo'rligi, ular tahqirlanishdan qanday qo'rqishlari va bunday
tahqirlash eng og'ir axloqiy xatti-harakatlar kabi jazolanishi, dinni tabiat bilan
bog'laydigan aloqalar hali ham buzilmaganligini isbotlaydi [2]. Yaxshilik dunyosiga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
397
2181-3187
yovuzlikning timsoli – Anxra-Manyu xudosi o'zining aldamchi, "ko'rinadigan" va
haqiqiy bo'lmagan dunyosi bilan qarshi turadi.
Axura-Mazdaning oliy xudosi sifatida u tengsiz va ierarxik piramidaning
cho'qqisi vazifasini bajaradi, shu jumladan tabiiy ruhiy kuchlar-Amesh Spents yoki
O'lmas azizlar, u muqaddas ruh (Spanta-Manyu) yordamida butun yaratilishdan
birinchi bo'lib yaratgan: yaxshi fikr (voh-mana), eng yaxshi haqiqat (AshaVahishta),
Muqaddas xudojo'ylik (Spenta-Armaiti), orzu qilingan hokimiyat (xshatra-Varya),
yaxlitlik (Harvatat) va o'lmaslik (Ameretat). Ahura-Mazda bilan birgalikda ular ettita
yaxshi ijodni: inson, qoramol, olov, er, osmon, suv va o'simliklarni qo'llab-
quvvatlaydigan "bir hil etti" ni tashkil qiladi [11].
Ushbu oltita emanatsiya, oltita buyuk Xudo, Zaratushtra o'rgatadi, qadimgi Eron
panteonida hurmatga sazovor bo'lgan boshqa yaxshi xudolarni hayotga olib keldi. Ular
orasida Mitra, apam-Napat, Sraosha, Asha, Geush-Urvan bor. Ular zardushtiylikda
saqlanib qolgan va Zaratushtra ularni o'qishga undaydi. Zaratushtra izdoshi uchun
"Asha"tushunchasi alohida ahamiyatga ega. Shuni ta'kidlash kerakki, Avesto tilida
"Asha" so'zi "haqiqat" ma'nolaridan tashqari, "tartib" o'z nomi sifatida Xudoning
nomini, ya'ni Axura-Mazda degan ma'noni anglatadi. Va zamonaviy Talish tilida
haqiqat, haqiqat sinonimi sifatida qabul qilingan "Asha" so'zi "ba hasha" ("haqiqatni
aytmaslik") iborasida saqlanib qolgan [6].
Ardvisura Anaxita samoviy suvlar ma'budasi, unumdorlik, chorva mollari
homiysi sifatida eslatib o'tilgan. Avesta yaxshi nasl berish uchun ayolning sog'lig'ini
va erkakning urug'ini ehtiyotkorlik bilan himoya qilish bilan bog'liq. Ardvisura
Anaxita va Mitra madhiyalarida "chiroyli va nozik, baland va to'g'ri, oltin bezakli
yorqin va olijanob qizlar" va "rostgo'y, notiq, chiroyli qurilgan, baland bo'yli, uzoqni
ko'ra oladigan, qudratli" erkaklar haqida so'z boradi. Zardushtiylik erkaklar va ayollar
tanasining jismoniy parametrlariga katta e'tibor beradi. Birinchidan, faqat sog'lom
odam Ahura-Mazda ta'limotiga amal qilishi mumkin va amal qilishi kerak.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
398
2181-3187
Ikkinchidan, bu tamoyil Avesto jamiyatining dasturiy vazifalariga mos keldi: har
jihatdan mukammal avlodni faqat erkaklar va ayollarning mukammal jismoniy
ma'lumotlarga ega turmush qurishi orqali tarbiyalash. Bu avestiya huquqiy kodeksi
Videvdate (Vendidade) da, uning ikkinchi bobida (fargarde) insoniyat tarixini bayon
qilgan va birinchi odam Yima haqidagi afsonani keltirgan holda tasdiqlangan.
Avestiya mifologiyasi, uning tuzilishi va xarakterlari bilan, keyinchalik dunyoga
aylangan dinlarda mos keladi. Albatta, yo'lni bosib o'tishdan ko'ra, uni qurish qiyinroq.
Ahur-Mazdadan farishta orqali bashorat olishning o'zi nima! Ma'lumki, marosim
pokligi holatida bo'lgan paytda vahiy olish g'oyasi bu davrning diniy fikrining
cho'qqisidir. Aynan shu tarzda nasroniylik va Islom paydo bo'ldi. Birinchi odam va asl
gunoh, o'limdan keyingi jazo, jannat va do'zax va boshqa ko'p narsalar haqidagi
afsonalar bu ikki dinda ham takrorlanadi.
«Avesto» asarida inson shaxsining kamolotga erishishiga oid fikrlar ifoda
etilgandir. Mazkur asar g'oyalari orqali qadimgi davrlarda mamlakatimiz hududida
yashagan xalqlarning tabiiy, ilmiy, ma'rifiy hamda ijtimoiy qarashlari borasida muhim
malumotlarga ega bo'lamiz. «Avesto» diniy xarakterga ega bo'lish bilan birga, o'zida
falsafiy, siyosiy, filologik, va tarbiyaviy masalalarni ham qamrab olgan. Zardushtiylik
dinining g'oyalari xususida so'z borganda, ularning to'g'rilik bilan yashash va axloqiy
unsurlarga asoslanganligini alohida ta'kidlab o'tish lozim. Ushbu afsonada gunoh va
uning jazosi, poklikning mohiyati ta'riflanib olov, suv, er, chorva, daraxt hamda
o'simliklar ulug'lanadi, kohin, harbiy, dehqon va chorvadorlar sharaflanadi.
Hayvonlarga zulm o'tkazish eng katta gunoh sifatida qoralanadi. Mazkur bo'limda
shaxsiy gigienaga amal qilishga oid qoidalar-tirnoq va sochni parvarishlash masalalari
yuzasidan fikr bildiriladi.
Bildirilayotgan fikrlardan anglashiniladiki, zardushtiylik dinining g'oyalariga
ko'ra, shaxsning axloqiy xislatlarga ega bo'lishi Adolat o'lkasini qaror toptirishda
tayanch omil bo'lib xizmat qiladi. Zardushtning asosiy yo'riqlaridan biri ham Axura
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
399
2181-3187
Mazdaning ko'makchisi sanalgan inson sa-hovatli bo'lishi kerak, degan aqidadir.
Garchi, zardushtiylikda diniy rasmrusumlarga rioya etish, Zardusht tomonidan ilgari
surilgan barcha axloqiy yo'l-yo'riqlarni bajarish har bir kishining muqaddas burchi
ekanligi e'tirof etilishi bilan birga, dunyoviy ishlar va ularning mohiyati ham ochib
beriladi.
«Yaxshi fikr» iborasining mazmuni o'zida ilohiy qonun ruhidagi g'oyalarga ega
bo'lish, yaqin kishisiga nisbatan mehribonlik ko'rsatish, muhtojlarga ko'maklashish,
yovuzlikka qarshi kurashga doimo tayyor turish, kishilarning baxt-saodati yo'lida
harakat qilish, ahillik, qabiladoshlar bilan birga do'stlik va totuvlikda yashashga intilish
ruhidagi niyat va fikrlar musaffoligini aks ettiradi. Inson fikran ham boshqalarga hasad
qilmasligi lozim. Yaxshi niyatli kishi darg'azab bo'lmaydi, jaholatlarga berilmaydi.
Zero, bunday ruhiy holatda inson yaxshilik haqida o'ylamaydi, burch va adolat haqida
unutadi va nojo'ya harakatlar qiladi.
«Avesto»dagi uchlikning haqiqiy manbalariga yondashiladigan bo'lsa, ular
qadimgi zamon kishilarining axloqiy tasawurlariga batamom muvofiq bo'lib tushadi.
Fikr, so'z va ishning birligi ibtidoiy insonning ham ajralmas xislati edi. Uning ong,
axloq va boshqalar xususidagi tasawurlari o'zi mansub bo'lgan jamoa bilan uzviy
bog'langan, Jamoaning fikri uning ham fikri, jamoaning so'zlari uning ham so'zlari,
jamoaning ishlari uning ham ishlari bo'lgan. Ijtimoiy va shaxsiy manfaatlarning
uyg'unligi-urug'chilik jamiyatining muhim belgisidir. Jamoaning har qanday
topshirig'ini bajarish uning a'zolari uchun mu-qaddas qonun edi. Uning so'zi, fikri
hamda ishi ezgu bo'lishi va ezgulikning tantanasi uchun xizmat qilishiga katta e'tibor
beriladi. Ushbu axloqiy uchlik g'oyasi eng qadimgi davrlardan boshlab kishilik
jamiyati taraqqiyotining keyingi bosqichlarida yaratilgan barcha ma'rifiy asarlar
mazmunining shakllanishiga asos bo'lgan. Zero, unda insonning inson sifatida
ma'naviy va moddiy jihatdan kamol topishi uchun zarur bo'lgan muayyan talablar o'z
ifodasini topib, hayot kodeksi sifatida nafaqat Sharq, balki G'arb xalqlarining ham
muhim ma'naviy merosi bo'lib qoldi. Asarda ifoda etilayotgan masalalarning ijtimoiy
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
400
2181-3187
hayotning barcha jabhalarini qamrab olganligi Zardusht g'oyalarining nazariy va
amaliy ahamiyatini oshirib, uning qimmati bugungi kunda ham yuqori bolishiga olib
kelgan.
Yaxshilik va yomonlik o'rtasidagi kurash «Avesto»ning bosh g'oyasidir.
Yaxshilik ramzi - yakka xudo Axura Mazda, yomonlik ramzi - Ahramandir.
Hozirgacha «Avesto»ning ikki varianti mavjud. Birinchisi faqat «Avesto»ning o'zidan
iborat . Tisht - xalq o'rtasida asrlar o'tishi davomida «Sust» nomi bilan o'zgargan.
O'zbek xalq og'zaki ijodidagi «Sust xotin» qo'shiqlarida Tishtar obrazi yaratilgan.
Qurg'oqchilik kelgan yillarida dehqonchilik bilan shug'ullanadigan odamlar Tishtar -
yomg'ir tangrisidan yordam so'raganlar. Bu marosim o'ziga xos ko'rinishda o'tkazilgan:
dehqonchilik bilan shug'ullaniladigan joylardagi ayollar to'planishib, odam shaklidagi
qo'g'irchoqqa kampirning ko'ylagini kiygizishib, «Sust xotin» qo'shig'ini aytishgan va
o'z qo'ni-qo'shnilarinikiga kirishgan. Uy egalari qo'g'irchoqqa suv sepishgan, «Sust
xotin» qo'shig'ini aytganlarga xayr-sadaqa berishgan. Quyidagi parchada yaratilgan
Sust xotin obrazi «Avesto»dagi suv xudosi Tishtar mifologiyasiga bog'lanadi.
Xulosa qilib aytganda, «Avesto» asarida insonning barkamol bo'lib etishishida
uning so'zi, fikri hamda ishi ezgu bo'lishi va ezgulikning tantanasi uchun xizmat
qilishiga katta e'tibor beriladi. Ushbu axloqiy uchlik g'oyasi eng qadimgi davrlardan
boshlab kishilik jamiyati taraqqiyotining keyingi bosqichlarida yaratilgan barcha
ma'rifiy asarlar mazmunining shakllanishiga asos bo'lgan. Zero, unda insonning inson
sifatida ma'naviy va moddiy jihatdan kamol topishi uchun zarur bo'lgan muayyan
talablar o'z ifodasini topib, hayot kodeksi sifatida nafaqat Sharq, balki G'arb
xalqlarining ham muhim ma'naviy merosi bo'lib qoldi. Asarda ifoda etilayotgan
masalalarning ijtimoiy hayotning barcha jabhalarini qamrab olganligi Zardusht
g'oyalarining nazariy va amaliy ahamiyatini oshirib, uning qimmati bugungi kunda
ham yuqori bolishiga olib kelgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
401
2181-3187
1. B.X.Xodjayev. Umumiy pedagogika nazariyasi va amaliyoti. Darslik.-T."Sano
standandarf'nashiriyoti. 2017.
2. Karimov I.A. Tarixiy xotirasiz kelajak yo q. T., Sharq, 1998.
3. Avesto. O'zbekcha tarjima (Asqar Mahkam tarj.)-T.:2001.
4. «Avesto»dan (tarj. M. Ishoqov). O'zbek tili va adabiyoti jurnali, 1999, # 2-4
5. Abu Rayhon Beruniy. Al-osorul-boqiya an-al qarunul-holiya.-T.:1969
6. Abu Bahr Muhammad ibn Ja'far Narshaxiy. Buxoro tarixi. - T.: 1966A.
7. Qayumov. Qadimiyat obidalari. - T.: 1971
