ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
351
2181-3187
BOSHLANG’ICH SINF O’QUVCHILARIDA MATN BILAN ISHLASH
KO’NIKMALARINI RIVOJLANTIRISH
Rajabova Noila Maxmadmuso qizi,
Axborot texnologiyalari va menejment universiteti
Boshlangʻich ta'lim yo'nalishi talabasi
Annotatsiya: Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida matn bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirish va rivojlantirishning samarali yo‘llari tahlil qilinadi.
Matn ustida ishlash orqali o‘quvchilarning tafakkuri, tahlil qilish, umumlashtirish va
xulosa chiqarish qobiliyatlarini rivojlantirishning nazariy va amaliy jihatlari ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar: matn bilan ishlash, boshlang‘ich ta’lim, o‘quv ko‘nikmalari,
fikrlash, tushunish, tahlil.
DEVELOPING TEXT WORKING SKILLS IN PRIMARY SCHOOL
STUDENTS
Rajabova Noila Maxmadmuso qizi
University of Information Technologies and Management
Student of Primary Education Department
Abstract.
This article analyzes effective methods for developing and enhancing
text working skills in primary school students. It examines the theoretical and practical
aspects of improving students’ thinking, analytical, generalization, and inference-
making
abilities
through
working
with
texts.
Keywords:
text work, primary education, learning skills, thinking, comprehension,
analysis.
Introduction.
Bugungi kunda ta’lim tizimining asosiy vazifalaridan biri — o‘quvchilarda
mustaqil fikrlash, tahlil qilish va tushunilgan matndan xulosa chiqarish qobiliyatlarini
shakllantirishdir. Ayniqsa, boshlang‘ich sinfda bu ko‘nikmalarni shakllantirish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
352
2181-3187
o‘quvchilarning keyingi bosqichlardagi muvaffaqiyati uchun poydevor vazifasini
bajaradi. Shu bois, boshlang‘ich sinfda matn bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish
dolzarb masala hisoblanadi.
Main part.
Matn bilan ishlashning ahamiyati. Matn bilan ishlash — bu faqatgina matnni
o‘qish emas, balki uni tahlil qilish, mazmunini tushunish, asosiy g‘oyani aniqlash,
savollarga javob topish, xulosa chiqarish kabi kompleks faoliyatdir. Bu ko‘nikmalar
o‘quvchining:
-
O‘qish savodxonligini oshiradi;
-
Nutq madaniyatini shakllantiradi;
-
Tahliliy tafakkurini rivojlantiradi;
-
Mustaqil fikrlashga o‘rgatadi;
-
Ijodiy yondashuvini kuchaytiradi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun mos yondashuvlar:
Bosqichma-bosqich yondashuv – o‘quvchilar avval matnni o‘qib chiqadi, keyin
matnning mazmuni ustida ishlaydi (savollarga javob, reja tuzish, asosiy g‘oyani
topish). Bu yondashuv o‘quvchilarning matnni asta-sekin anglashiga, har bir bosqichda
turli ko‘nikmalarni shakllantirishga yordam beradi. U quyidagi bosqichlardan iborat:
Matnni avval o‘qituvchi o‘qib beradi — bu o‘quvchilarda to‘g‘ri talaffuz, ohang
va intonatsiyani shakllantiradi.
O‘quvchilarning matnni o‘zlari o‘qishi — ularning individual o‘qish texnikasi va
tezligini rivojlantiradi.
Mazmunni tahlil qilish — savollarga javob berish, matn rejasini tuzish, asosiy
g‘oyani ajratib ko‘rsatish.
Xulosa chiqarish — matndan o‘rganilgan darsni, axloqiy g‘oyani ifodalash.
Klaster usuli – matn asosida asosiy tushunchalarni klaster tarzida tasvirlash
orqali mavzuni yaxlit tushunishga yordam beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
353
2181-3187
Klaster (g‘oyaviy xarita) usuli — matn asosidagi asosiy tushunchalarni bir
markaziy so‘z atrofida guruhlash orqali o‘quvchilarda tushunchaviy fikrlashni
rivojlantiradi.
Masalan, “Do‘stlik” mavzusidagi matndan so‘ng o‘quvchilar “Do‘stlik” so‘zini
markazga yozib, atrofida do‘stga xos xususiyatlar, matndagi voqealar, personajlar
xatti-harakatlarini klaster shaklida joylashtiradilar. Bu yondashuv o‘quvchining
mazmunni umumlashtirish, bog‘liqliklarni tushunish va o‘z fikrini tuzilmaviy
ifodalash ko‘nikmalarini shakllantiradi.
Savol-javob usuli – o‘qituvchi matn asosida turli darajadagi savollar beradi:
faktologik, tahliliy, xulosaviy. Matn asosida turli darajadagi savollarni tuzish va ularga
javob berish orqali:
Reproduktiv savollar – “Kim?”, “Nima?”, “Qachon?”, “Qayerda?” kabi savollar
orqali faktlar aniqlanadi.
Tahliliy savollar – “Nega bunday bo‘ldi?”, “Bosh qahramonning bu ishi
to‘g‘rimi?” kabi savollar o‘quvchini mulohaza yuritishga undaydi.
Ijodiy savollar – “Agar siz shu o‘rinda bo‘lganingizda nima qilgan bo‘lardingiz?”,
“Voqeani boshqa yo‘nalishda davom ettiring” kabi savollar orqali o‘quvchi ijodkorlik
bilan ishlaydi. Bu usul fikrni ifodalash va nutq faoliyatini rivojlantiradi.
Rolli o‘yinlar – matndagi voqealarni rollarga bo‘lib jonlantirish orqali
o‘quvchilarning tafakkurini faol harakatga keltiradi. Matndagi voqealarni jonlantirish,
personajlar o‘rniga kirish orqali: O‘quvchilarda emotsional tushunish, xulqiy baholash,
nutq ifodadorligi rivojlanadi. Ular matnni chuqurroq anglaydi va personajlarga
nisbatan o‘z munosabatini bildiradi. Dars qiziqarli, jonli o‘tadi, passiv o‘quvchi ham
faol ishtirokchi bo‘ladi. Misol: ertakdagi rollarni bo‘lib o‘ynash, suhbat, mojaroni hal
qilish sahnasini sahnalashtirish.
Grafik organayzerlar (kontseptual xaritalar, Venn diagrammalari) – matn
tarkibidagi aloqadorliklarni ko‘rgazmali tarzda ko‘rsatishga yordam beradi. Grafik
vositalar — bu axborotni tuzilmaviy tarzda ko‘rsatish vositalari bo‘lib, ular quyidagi
shakllarda bo‘ladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
354
2181-3187
Venn diagrammasi – ikki yoki undan ortiq obraz, voqea yoki tushunchani
solishtirish.
Kontseptual xaritalar – matn mazmunini sxema yoki jadval shaklida ko‘rsatish.
Voqealar zanjiri – matndagi voqealar ketma-ketligini tasvirlash.
Bu yondashuvlar o‘quvchilarning mantiqiy fikrlashini va matn mazmunini tizimli
tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Boshlang’ich sinf o’quvchilariga quyidagi tavsiyalar keltirilgan:
-
Matn tanlashda o‘quvchining yoshi va qiziqishini inobatga olish zarur.
-
Matn bilan ishlashni darsning asosiy qismiga aylantirish maqsadga muvofiq.
-
O‘quvchilarga mustaqil savollar tuzdirish orqali ularni faol ishtirokchi sifatida
jalb qilish mumkin.
-
Rasm va matn uyg‘unligidan foydalanish – tushunishni osonlashtiradi.
-
Diktant, qayta hikoyalash, rol o‘ynash, rasm chizish kabi topshiriqlar orqali
matnga bo‘lgan qiziqishni oshirish mumkin.
Boshlang’ich sinf o’quvchilarida matn bilan ishlash ko’nikmalarini rivojlantirish
bo’yicha boshqa davlatlarda bir necha ishlar amalga oshirilmoqda.
AQShda
o‘tkazilgan tadqiqotlar o‘quvchilarning matnni tushunish
ko‘nikmalarini rivojlantirishda quyidagi strategiyalar samarali ekanligini ko‘rsatgan:
-
Tushunishni monitoring qilish;
-
Grafik tasvirlardan foydalanish;
-
Savol-javoblar orqali tahlil;
-
Matnni umumlashtirish;
-
Matnni qayta hikoya qilish.
Bu strategiyalar o‘quvchilarning matnni chuqurroq tushunishiga va faol
o‘quvchi bo‘lishiga yordam beradi.
Blended learning orqali matn tushunishni rivojlantirish: Indoneziya tajribasi
Indoneziyada xalqaro boshlang‘ich maktab o‘quvchilari bilan o‘tkazilgan
tadqiqotda an’anaviy va raqamli ta’limni birlashtirgan "blended learning" usuli
qo‘llanilgan. Natijada o‘quvchilarning o‘qish tushunish ko‘nikmalari sezilarli darajada
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
355
2181-3187
yaxshilangan. Bu usul o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirgan va
ularning matnni tushunish darajasini yuqori natijalarga olib kelgan.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish: Yevropa tajribalari. Yevropada olib borilgan
tadqiqotlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishda quyidagi usullar samarali ekanligini ko‘rsatgan:
-
Dialogik o‘qish;
-
Matn ustida guruhli muhokamalar;
-
Savol-javoblar orqali chuqur tahlil.
Bu usullar o‘quvchilarning matnni chuqurroq tushunishiga va o‘z fikrlarini erkin
ifodalashiga yordam beradi.
Matn ustida ishlashda adabiy asarlardan foydalanish: Yevropa tajribasi.
Yevropada o‘tkazilgan tadqiqotlar boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining til
ko‘nikmalarini rivojlantirishda adabiy asarlardan foydalanish samarali ekanligini
ko‘rsatgan. O‘quvchilar adabiy matnlarni o‘qish orqali yangi so‘zlarni o‘rganadilar,
matn tuzilishini tushunadilar va o‘z yozma nutqini rivojlantiradilar.
O‘qish tushunishiga ta’sir etuvchi omillar: Yangi Zelandiya tajribasi. Yangi
Zelandiyada olib borilgan tadqiqotlar o‘quvchilarning o‘qish tushunishiga ta’sir
etuvchi omillarni o‘rganishga qaratilgan. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
o‘quvchilarning o‘qish tushunish darajasi ularning o‘qishga bo‘lgan munosabati,
o‘qish tezligi va matn murakkabligiga bog‘liq. Shuningdek, o‘qituvchilarning o‘qish
strategiyalarini o‘rgatishdagi roli ham muhim ahamiyatga ega.
Conclusion
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida matn bilan ishlash ko‘nikmalarini
rivojlantirish – ularning o‘qish, tushunish, tahlil qilish, fikrlash va yozma nutqini
shakllantirishda muhim omillardan biridir. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, matn ustida
samarali ishlash uchun bosqichma-bosqich, tahliliy, ijodiy, savol-javob, grafik va o‘yin
usullaridan foydalanish o‘quvchilarning faolligini oshiradi, ularning mantiqiy va ijodiy
fikrlash salohiyatini rivojlantiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
356
2181-3187
Xalqaro tajriba (AQSh, Yevropa, Indoneziya, Yangi Zelandiya) esa, matn bilan
ishlashda zamonaviy yondashuvlar — tanqidiy fikrlash, multimodal vositalar, blended
learning va adabiy tahlil usullarining ham samarali natijalar berishini isbotlamoqda. Bu
yondashuvlar o‘quvchilarning matnni chuqur anglash, tushunchalarni tahlil qilish va
muloqot ko‘nikmalarini shakllantirishga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Demak, matn bilan
ishlash faqatgina savodxonlik emas, balki o‘quvchining har tomonlama intellektual va
ma’naviy rivojlanishiga xizmat qiladigan muhim pedagogik jarayon hisoblanadi. Shu
sababli, pedagoglar dars jarayonida zamonaviy, interaktiv va izchil yondashuvlardan
foydalanishlari maqsadga muvofiqdir.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1. Nafisa Primova. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining matn bilan ishlash
ko‘nikmalarini shakllantirish. ResearchEDU.
https://researchedu.org/index.php/cf/article/view/1043
2. Xolmuratova M.N., Zokirov J.G‘. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining lug‘at
boyligini oshirishda matn ustida ishlashning o‘rni. Journal-web.
https://journal-web.uz/index.php/07/article/view/941
3. Shaxmurodova D.A. Boshlang‘ich sinf o‘qish darslarida matn ustida ishlash orqali
o‘quvchilarni ma’naviy tarbiyalash. Interscience.
https://interscience.uz/index.php/home/article/view/515
4. Turg‘unova X.X. Obrazli tafakkurni matn ustida ishlash orqali rivojlantirish.
Scientific Journal.
https://scientific-jl.com/trt/article/view/3753
5. Obidjonova R. Matn ustida ishlash: matnni bosqichma-bosqich o‘rgatish va uni
hayot bilan bog‘lash. Tadqiqotlar.uz.
https://tadqiqotlar.uz/new/article/view/4131
6. Reading Rockets. Seven Strategies to Teach Students Text Comprehension.
https://www.readingrockets.org/topics/comprehension/articles/seven-strategies-teach-
students-text-comprehension
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
357
2181-3187
7. ResearchGate. Improving Reading Comprehension Skills through Blended
Learning.
https://www.researchgate.net/publication/341993805
8. ScienceDirect. Critical Thinking and Reading Comprehension in European Primary
Schools.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0898589822000390
9. IDPublications. Literature and Language Skills in Primary School: A Case Study.
https://www.idpublications.org/...
10. Taylor & Francis. Factors Affecting Reading Comprehension in New Zealand.
https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/10573569.2022.2103055
