ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
332
2181-3187
ABDURAUF FITRATNING ILMIY-MA’RIFIY VA ADABIY MEROSI
Halimova Nilufar Hakimovna,
Buxoro davlat universiteti,
Xorijiy tillar fakulteti 2-bosqich talabasi
khalimovanilufar2005@gmail.com
Annotatsiya.
Mazkur ilmiy maqolada o‘zbek milliy uyg‘onish davri
namoyandalaridan biri, jadidchilik harakatining yetakchi arbobi Abdurauf Fitratning
adabiy, ilmiy, ma’rifiy va diniy faoliyati tahlil qilinadi. Fitratning asarlari nafaqat o‘z
davrida, balki hozirgi kunda ham dolzarbligini yo‘qotmagan bo‘lib, xalqni ilm-
ma’rifatga, zamonaviy tafakkurga yetaklovchi manbadir. Ushbu maqolada Fitratning
hayoti, uning ma’rifatparvarlik g‘oyalari, adabiyot va til sohasidagi ishlari, diniy
islohotlarga qo‘shgan hissasi keng qamrovli tarzda yoritiladi. Maqola o‘quvchilarga
Fitratning g‘oyaviy merosini chuqur anglash, uni bugungi kun bilan bog‘lash imkonini
beradi.
Kalit so‘zlar:
Abdurauf Fitrat, jadidchilik, milliy uyg‘onish, ilm-ma’rifat, o‘zbek
adabiyoti, sahna asarlari, diniy islohot, tilshunoslik, modernizm.
Kirish.
XX asr boshlarida Markaziy Osiyo xalqlari hayotida muhim siyosiy,
ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar yuz berdi. O‘zbek xalqining ma’naviy uyg‘onishida
jadidchilik harakati muhim rol o‘ynadi. Bu harakatning peshqadamlaridan biri –
Abdurauf Fitrat edi. Fitrat o‘zining ijodi, ilmiy ishlari va islohotparvarlik faoliyati
orqali xalqni yangilanishga, taraqqiyotga chorlagan. U Buxoroda tug‘ilib, Istanbulda
tahsil olgan, dunyo qarashini kengaytirgan va xalq og‘ushiga qaytib, jamiyatni isloh
qilish yo‘lida kurashgan. Fitrat ijodkor, islohotchi, tilshunos, tarixchi, dramaturg,
diplomat va davlat arbobi sifatida ko‘p qirrali shaxs bo‘lgan. Bu maqolada Fitratning
ko‘p qirrali faoliyati chuqur o‘rganiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
333
2181-3187
Fitratning hayoti va ma’naviy shakllanishi.
Fitrat 1886-yilda Buxoroda
tug‘ilib, dastlab diniy maktabda tahsil olgan. Uning yoshlik davri Buxoro amirligi
davriga to‘g‘ri kelgan bo‘lib, u bu davrdagi ijtimoiy va madaniy muhitdan chuqur
ta’sirlangan. Istanbuldagi tahsili esa uning dunyoqarashini tubdan o‘zgartirdi. U yerda
zamonaviy islomiy tafakkur, turk modernizmi, ta’lim va jamiyat islohoti g‘oyalari
bilan tanishdi. Turk tilida yozilgan diniy va dunyoviy risolalar, zamonaviy gazetalar
orqali Fitrat ilm-ma’rifatning jamiyat taraqqiyotidagi o‘rnini anglay boshladi. Vatanga
qaytgach, u jadid maktablari ochish, bosma nashrlar orqali xalqni o‘qitish va ma’rifat
tarqatish bilan shug‘ullandi.
Fitratning ma’rifatparvarlik g‘oyalari.
Fitrat uchun ma’rifat nafaqat ilmiy
taraqqiyotning, balki butun jamiyatning uyg‘onishi, ijtimoiy adolat, tenglik va
ozodlikka erishishning asosiy omili edi. U o‘z asarlarida va faoliyatida xalqni
jaholatdan, xurafotdan qutqarishning yagona yo‘li bu zamonaviy ta’lim tizimini joriy
etish ekanligini ko‘p bora takrorlagan. U “Munozara” nomli sahna asarida eski va
yangi maktablar o‘rtasidagi farqni ochib beradi. Unda bir tomonda eski usuldagi, diniy-
fanlardan ajralgan, hayotga yaramaydigan madrasalar, boshqa tomonda esa biologiya,
matematika, geografiya, tarix, til kabi zamonaviy fanlarni o‘rgatuvchi yangi usul
maktablar tasvirlanadi. Fitratning pozitsiyasi aniq, u zamonaviy, dunyoviy bilimlar
beradigan maktablar tarafini oladi. Bu asar orqali u xalqni o‘ylashga, ta’limda islohot
qilishga undaydi.
Fitrat o‘z asarlarida zamonaviy fanlarni o‘rganish va ularni hayotga tadbiq etish
zarurligini doim ta’kidlagan. U fanlarni ona tilida o‘rgatish tarafdori bo‘lgan. Uning
fikricha, bola o‘z ona tilida chuqur bilim olmasa, ilmni to‘laqonli anglay olmaydi. Bu
esa o‘z-o‘zidan xalq orasida savodsizlik, fikrlashdagi sustlik va mustamlakachilikka
bo‘ysunishga olib keladi. Shuning uchun u ta’limni milliylashtirish, xalq tilida
darsliklar yozish, pedagoglarni yangicha ruhda tayyorlash zarurligini aytadi. Fitrat
uchun ta’lim faqat erkaklar uchun emas, balki ayollar uchun ham teng ravishda ochiq
bo‘lishi kerak edi. U o‘z davrida ayollarning o‘qishi, jamiyat hayotida faol ishtirok
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
334
2181-3187
etishi g‘oyasini qat’iy himoya qilgan. “Ayollar haqida” nomli maqolasida Fitrat
shunday deydi: “Ayol savodsiz bo‘lsa, jamiyatning yarmi nobud bo‘ladi.” Bu g‘oya
o‘sha davrda katta jur’at talab qilardi. Chunki o‘sha paytda ayollar ko‘pchilik hollarda
yopiq jamiyatda yashar, ilm-fandan yiroq, ijtimoiy hayotdan chetda qolgan edi. Fitrat
bu tartibni noto‘g‘ri deb bilgan va uni o‘zgartirishga chaqirgan. U ayollarni zamonaviy
fanlarga o‘rgatish, ularning huquqlarini tan olish, oila va jamiyatda ularni teng
qatnashuvchilar sifatida ko‘rishni ilgari surgan.
Shuningdek, Fitrat yoshlarni xorijiy tillarni o‘rganishga, ilmiy-texnikaviy
yangiliklardan boxabar bo‘lishga da’vat qilgan. Uning fikricha, dunyodagi rivojlangan
davlatlar fan, texnika, ta’lim orqali yuksalgan bo‘lsa, o‘zbek xalqi ham shu yo‘lni
tanlashi lozim edi. U “O‘zbek yoshlariga” deb nomlangan maqolasida: “Ilm – eng
qudratli quroldir. Undan boshqa najot yo‘q,” – deb yozadi. Bu esa uning shaxsiy hayoti
va
ijodidagi
asosiy e’tiqodini ifodalaydi. Umuman olganda, Fitratning
ma’rifatparvarlik g‘oyalari hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib, u ilgari surgan ta’lim-
tarbiyaning asosiy tamoyillari bugungi O‘zbekistonda olib borilayotgan islohotlar
bilan hamohangdir.
Fitrat – tilshunos va adabiyotshunos olim.
Fitratning tilshunoslikdagi ishlari
o‘zbek tilining rivojiga katta hissa qo‘shdi, ayniqsa, “O‘zbek tilining grammatikasi”
(1918) nomli asari o‘zbek tilshunosligi tarixida muhim bosqich bo‘ldi. Bu grammatik
asar o‘zbek tilini ilmiy asosda o‘rganish, uni tizimli va tartibli holga keltirishga bo‘lgan
dastlabki muvaffaqiyatli urinishlardan biri edi. Fitrat bu asarida o‘zbek tilini
soddalashtirish, xalq tiliga yaqinlashtirish va zamonaviy hayotga moslashtirish
tarafdori sifatida chiqadi. U adabiy tilni ortiqcha arabcha va forscha so‘zlardan
tozalash, xalq og‘zaki ijodidagi tabiiylik va ravonlikni yozma adabiyotga olib kirishni
maqsad qilgan. Fitratning tilga yondashuvi zamonaviy til siyosati tamoyillariga yaqin
edi, u tilni xalqchil qilishni, barcha ijtimoiy qatlamlar uchun tushunarli va qulay holga
keltirishni istagan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
335
2181-3187
Shuningdek, Fitrat tilshunoslikdagi ishlari orqali o‘zbek tilining mustaqil, milliy
va boy tarixga ega til sifatida shakllanishiga katta hissa qo‘shgan. Uning tarjimonlik
faoliyati ham til rivojiga xizmat qilgan. U chet tillaridagi asarlarni o‘zbek tiliga tarjima
qilishda, ularni milliy madaniyatga moslashtirishda tilning tabiiyligiga e’tibor bergan.
Shu bilan birga, Fitrat arab yozuvini soddalashtirish, imlo masalalarini isloh qilish
haqida ham ko‘plab fikrlar bildirgan. U o‘zbek yozuvining xalq uchun oson, aniq va
tushunarli bo‘lishini ta’minlashni istagan.
Fitrat adabiyotshunoslik sohasida ham chuqur iz qoldirgan. U o‘zbek adabiy
tanqidining asoschilaridan biri sifatida tan olinadi. Uning adabiy tanqidiy maqolalari
o‘zbek adabiyoti nazariyasiga ilk hissa bo‘lib kirgan. U o‘z maqolalarida badiiy
asarning g‘oyaviy, estetik, ijtimoiy vazifalarini tahlil qiladi, adabiyotni xalqni
tarbiyalovchi kuch deb biladi. Fitrat adabiyotga milliy ruh, erkin fikr va zamonaviylik
kiritish tarafdori bo‘lgan. U adabiyotni faqat badiiy zavq uchun emas, balki xalq
tafakkurini o‘stirish, ijtimoiy ongni uyg‘otish vositasi sifatida ko‘rgan.
Fitratning dramaturgiyasi va tarixiy asarlari.
Fitrat o‘zining dramatik asarlari
orqali jamiyatdagi dolzarb muammolarni yoritishga intilgan. U teatr san’atini xalqni
uyg‘otish, ma’naviy tarbiya berish, ijtimoiy muammolarni ochib berish vositasi sifatida
ko‘rgan. Uning ilk dramaturgik tajribasi “Munozara” sahna asari bo‘lib, unda eski va
yangi maktab tizimi o‘rtasidagi ziddiyat ko‘rsatiladi. Bu asar o‘quvchilarni o‘ylashga,
ta’limdagi yangilanish zarurligini anglashga undaydi.
Fitratning eng mashhur tarixiy dramalaridan biri – “Temurning sag‘anasi” bo‘lib,
unda u o‘zbek xalqining buyuk ajdodi Amir Temur obrazini tarixiy va ramziy ma’noda
talqin qiladi. Asarda Temurning ruhi orqali zamonaviy jamiyatga murojaat qilinadi:
millat o‘z tarixini unutmasligi, buyuk ajdodlardan ibrat olishi lozimligi ta’kidlanadi.
Bu sahna asarida Fitrat milliy g‘urur, tarixiy xotira va mustaqillik g‘oyalarini ilgari
suradi. Asar o‘z davrida katta rezonans uyg‘otgan va milliy o‘zlikni anglash yo‘lida
muhim qadamlardan biri bo‘lgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
336
2181-3187
Fitratning boshqa pyesalarida esa erkinlik, inson huquqlari, muhabbat, vijdon
erkinligi kabi universal qadriyatlar ilgari suriladi. “Chin sevgi”, “Hind ixtilolchisi”
kabi asarlarida u insoniy tuyg‘ularni teran ochib beradi. Ayniqsa, “Hind ixtilolchisi”
asarida mustamlakachilikka qarshi kurash, milliy ozodlik g‘oyalari ilgari suriladi.
Fitrat bu sahna asarlari orqali faqat ko‘ngilochar emas, balki tarbiyaviy, mafkuraviy
vazifani ham bajarishga harakat qilgan. Fitratning tarixiy asarlari va maqolalari ham
o‘z davri uchun juda katta ilmiy va ijtimoiy ahamiyatga ega bo‘lgan. U Markaziy Osiyo
tarixiga oid qadimiy manbalarni o‘rganish, ularni tahlil qilish orqali tarixiy ongni
uyg‘otishga xizmat qilgan. Fitrat tarixni faqat o‘tmish haqida emas, balki kelajakka
yo‘naltirilgan bilim deb bilgan. U o‘zbek xalqining buyuk o‘tmishi borligini, bu tarixiy
meros mustamlakachilik siyosatiga qarshi turishdagi asosiy tayanch bo‘lishi
kerakligini ta’kidlagan.
Fitratning tarixga yondashuvi ham zamonaviy edi, u tarixiy shaxslarni
ideallashtirmasdan, balki ularning jamiyat taraqqiyotidagi rolini ilmiy tahlil asosida
ko‘rsatgan. Shuningdek, u turkiy xalqlarning qadimiy birligi, ularning o‘zaro aloqalari
haqida ham ilmiy maqolalar yozgan. Bu orqali Fitrat o‘zbek milliy ongini uyg‘otish,
xalqni tarixiy ildizlari bilan bog‘lashga harakat qilgan.
Xulosa.
Abdurauf Fitrat – o‘zbek milliy uyg‘onishining ideologik poydevorini
yaratgan buyuk mutafakkirdir. Uning asarlari orqali biz xalqning mustaqillikka, erkin
tafakkurga, ma’rifatga bo‘lgan intilishini ko‘ramiz. Fitrat o‘zining butun umrini xalqni
uyg‘otishga, zamonaviy jamiyat qurishga bag‘ishladi. U adabiyotni vosita sifatida
ishlatib, o‘quvchiga ijtimoiy fikr, tarixiy ong, milliy g‘urur, diniy bag‘rikenglik va
ilg‘or tafakkur yetkazdi. Fitratning asarlari bugungi kunda ham yosh avlod uchun
bebaho meros, milliy o‘zlikni anglash vositasi bo‘lib xizmat qiladi. Uning ijodini
o‘rganish va targ‘ib qilish, nafaqat o‘zbek adabiyotining, balki butun millatning
ma’naviy yuksalishiga xizmat qiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
337
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Fitrat A. Saylanma. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at
nashriyoti, 1991. – 448 b.
2.
Fitrat A. Adabiyot yoxud milliy she’riyatimiz haqida. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy ensiklopediyasi, 2010. – 96 b.
3.
Fitrat A. Munozara. – Toshkent: Sharq, 2013. – 112 b.
4.
G‘aniyeva N. Fitratning badiiy merosi. – Toshkent: Fan, 1995. – 142 b.
5.
Sirojiddinov S. Fitrat va milliy uyg‘onish. – Toshkent: Akademnashr, 2008. –
224 b.
6.
Salomov G. Fitrat dramaturgiyasi. – Toshkent: Fan, 1972. – 128 b.
7.
Qo‘chqorova M. Fitrat: adib va olim. – Toshkent: O‘zbekiston, 2016. – 112 b.
8.
Юлдошев Ш. Фитрат ва ўзбек адабий танқиди тарихи. – Тошкент: Фан,
1990. – 210 б.
9.
Mirvaliyev Sh. Fitrat asarlarining uslubiy xususiyatlari. – Buxoro: BDU
nashriyoti, 2019. – 156 b.
10.
Mannanov N. Fitratning adabiy-estetik qarashlari. // Til va adabiyot ta’limi,
2021, №2. – B. 45–50.
11.
Jalolov M. O‘zbek adabiy tanqidiy fikrlar tarixidan. – Toshkent: Fan, 2007. –
176 b.
12.
Abdullayeva D. Fitrat dramaturgiyasida ijtimoiy-ma’naviy g‘oyalar. //
Adabiyotshunoslik jurnali, 2020, №3. – B. 33–37.
13.
Karimov I. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat,
2008. – 176 b.
14.
A’zamova Z. Fitratning “Munozara” dramasi tahlili. // O‘zbek tili va adabiyoti,
2022, №1. – B. 27–31.
15.
Xasanov A. Turkiston jadidlari va ularning ma’rifiy qarashlari. – Toshkent:
Ma’naviyat, 2015. – 190 b.
16.
Yusupova M. Fitrat asarlarida ijtimoiy motivlar. // Ilmiy izlanishlar, 2023, №4.
– B. 20–24.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
338
2181-3187
17.
Abdurauf Fitrat. Hind sayohati. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot,
2012. – 132 b.
18.
Bozorov A. Fitrat merosi va zamonaviy tafakkur. // Jadidlar merosi va
mustaqillik davri, Toshkent, 2020. – B. 48–53.
