ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
303
2181-3187
“ABULFAYZXON” DRAMASIDA ILMSIZLIK OQIBATLARI.
O’zbekiston tuman 2-son politexnikumi
Tarix fani o’qituvchisi
Salaydinova Dilafruzxon Dilshodjon qizi
Ona tili va adabiyot fani o’qituvchisi
Abduraimova Zarnigorxon Ikromovna
Kalit sòzlar
: millat, e’tibor, fojia, fikr, e’tiqod, harakat, oqibat.
Annotatsiya.
Abulfayzxon maqolasida Abdurauf Fitratning “Abulfayzxon” dramasi haqida
so’z yuritiladi. Xalqimiz tarixidan, millatimiz o’tmishidan so„zlaydigan, bu asar
yozuvchining shoh asari ekanligiga amin bo’lasiz. Maqolada asarning bosh g’oyasi
yoritib beriladi. Obrazlar xususida so’z boradi. Abdurauf Fitrat ijodi hammamizga
ma’lum va mashhurdir. Buyuk ustozning “Abulfayzxon” dramasi buning yorqin dalili.
Abstract
This alks about Abdurauf Fitrat’s drama ‘’Abulfayzkhan’’.You will be sure that
the author of this work who talks about the history of our nation the past of our nation
is a king.The main idea of the work of Abdurauf Fitrat is known and famous to all of
us.The great master’s dramaAbulfaykhan is a clear proof of this..
Абстрактный
В данной статъе рассказывается о драме Абдурауфа Фитрата Абулфайзхон
Вы будуте увурены что ето произведенные шедевр писателя. Драма великого
учителыя Абулфайзхон яркое тому подтверждение.
Fitrat bu asarida bir millat egalarining axloqi, ish yuritish yo„llari tartibi,
tarbiyasi haqida chin so’zlarni aytdi, rost so’zlarni qog’ozga tushirdi. Asar yozilishidan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
304
2181-3187
aslida maqsad nima edi? Nega hamma joyda oqni qora deydigan bir paytda Fitrat
domla faqat rost so’zlarni yozdi. Chunki ustoz yurt kuyunchagi, millat ertasi haqida
o’ylar edi. Har bir millatva elatning o’zligini aniqlab beradigan yuzi uning bilimli
yoshlaridur.Ustozga shon-sharaf emas balki, uning yoziqlaridan chiqarilgan xulosalar
va ularning amaliyotlari kerak edi.
Bugun juda ko’p tanqidiy tahliliy yillarda nazm va nasr faol. Biz asl
ma‟nosini ochishga bel bog’lagan dramamiz ham chuqur ma‟noli asardir. Asar
boshlanishida shaxmat o’yinini o’ynayotgan yurt boshqaruvchilarini ko’ramiz. Aslida
nega aynan shaxmat? Boshqa o’yin emas. Yurtni boshqarish o’rniga, xalq manfaatini
o’ylash o’rniga bekorchilar kabi tutib o’zlarini shaxmat o’ynashlari aslida mamlakat
siyosatidan, Abulfayzxon davridan, uning atrofidagi insonlardan xabar beradi. Birinchi
Prezidentimiz aytgan edilar: “Yoshlarimizning bosh vaqti, dushmanlarimizning ish
vaqti” deb. Bu haqiqat vazir- u ayonlar turli o’yinlar bilan band bo’lgan bir paytda
Nodirshoh o’z maqsadlarini amalga oshira boshlagandir. Shaxmat o’yinida ham
ramziylik bor, o’yinda kimdir yutadi kimdir esa yutqazadi, kimdir shoh, yana kimdir
piyoda. Abulfayzxon taxt uchun nimalar qilmadi deysiz o’z akasini o’ldirdi, islomdan
xalovat izlang deganlar nahotki o’sha paytlar yani akasini o’ldirgan paytlar dinni
anglagan sifatlar xonni yonida emasdilar. Kechalari uxlayolmay, qotiliga aylangan
insonlar ruhi xonni bezovta qilishi hammasi tabiiy hol. Gunohlar qachon tug„iladi
bilasizmi? Ular e’tiborsizlikdan tug’iladi deyishadi mashoyihlar. Hayotimizning har
bir jabhasida millatning hamma yoshlari va kelajagi uchun muhim ahamiyat kasb
ketadi.Dramada chuqur ma’no yashiringan, asarning har bir bandi tahlil qilishga
arzigulik. Keling asarda qay darajada e’tiborsizlik va ilmsizlik ma’naviy qashshoqlik
borligini ochishga urinamiz. Buyuk sohibqiron nomi bilan yetti iqlimga dong taratgan
Amir Timur juda adolatli edi, rostgo’y edi. O’z dushmanlarini ya’ni Nodirshohni
sohibqiron darajasiga olib chiqishlarini o’zi mana shu aslida tubdan qulash, ildizlar
darz ketishi. Nodirshoh biznikilardan ancha aqlli edi va shuning uchun ham g„alabaga
erishdi. Amir Temur “Ko’kda yagona Alloh, yerda yagona xoqon” degan shiorga amal
qilgan buyuk davlat arbobi edi. E’tibor beradigan bo’lsak, buyuklarda maqsadlar ham
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
305
2181-3187
fikrlar ham mustaqil va qa’tiy bo’lgan. Bizning qahramonimiz Abulfayzxon esa
o’zining fikrlarining o’rnini Ulfat va Davlatning fikrlariga berdi, bir so’z bilan
aytganda, kaltabinligi tufayli mag’lubiyatga uchradi. Bu ishlar voqealar adolatsizlikar
ortida juda ko’p sabablar va kimlarningdir g’arazli maqsadlari bor edi. Asarda,
Ibrohimbiy obraziga ko’zimiz tushar ekan, unda adolat kabi kerakli tamoyillarni
ko’ramiz. U davlatning faqat bugunini, balki ertasini o’ylar edi. Chog’ir ichib e’tiborsiz
yashayotgan xonga emas, aslida butun millatga achinar edi. Ibrohimbiy kabi
o’ylaydigan kuyunchaklar afsus juda kam edi, balki shuning uchun ham uning qo’li
baland kelmagandir. O’z vatanini sotish,unga xiyonat qilish hammasi ma’naviyat
bilan, tarbiya bilan uzviy bog’langan. Bugun eng ko’p gapirilgan mavzu tarbiyadir
balki. Dramaning har bir matni mazmuni yozuvchining hayotiy saboqlari va
ko’rganlari asosida bayon etilgan. Bu juda muhim ekanligini anglash jarayonlari hali
hamon davom etmoqda. Abdulla Avloniy ta’biri bilan aytganda “Tarbiya biz uchun yo
hayot, yo momot, yo najot yo falokat yo saodat yo falokat masalasidir”. Kichik
vatanimiz bu oilamiz, o’sha kichik vatan uchun uning ichidagi odamlar uchun qancha
mehnat qilamiz, ular uchun hamma narsaga tayyormiz. Demoqchimizki, vatanimizni
ham huddi shunday sevmog„imiz kerak. Agar e’tibor beradigan bo’lsak xonga qarshi
turgan insonlar o’z o’yida yurt o’yida emas edi. Kecha kunduz chog’ir ichib umr
o’tgazayotgan podshohdan ular qo’rqmay qolishgan to’g’ri o’z vijdonidan
qo’rqmaganlar o’zga biridan qo’rqmaydi. Asarning mazmun ko’lami shu qadar
chuqurki, biz kitobxonlar har bir obrazni soatlab tahlil qilishimiz mumkin. Biz ko’proq
ijobiy obrzalarni yoqlaymiz yoki ular tomon intilamiz, ammo har bir obrazning o’z
o’rni, o’z mavqei mavjud. Badiiy asarlarda to’qima obrazlar ham uchraydi, xususan,
bu asarda ham. To’qima obraz o’zi nima? Mazkur asarda uning ro’li qay darajada?
O’sha davr yoki vaqt taqazosi sabab deyishingiz mumkin, lekin vatanga xizmat qilish,
adolat, sadoqat kabi tuyg’ular hamma zamonlarda ammo hamma odamlarda ham yo’q
edi. Bir insonning yaxshiligi minglab insonlarni baxtli qilsa bir inson befarqligi butun
millat taqdirini qalblarini barbod qiladi. Xayol obrzi orqali Fitrat o’z qalb so’zlarini
aytdi, ayta oldi. Bu kabi xayol obrazi boshqa bir asarlarda ham uchraydi masalan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
306
2181-3187
“Ruhlar isyoni” asarida. Xayol obrazi orqali yozuvchi o’z so’zlarini to’kis yetgazadi
kitobxonga. Bunyod qilguvchi ham, vayron qilguvchi ham insonning o’zi ekanligini
to’la to’kis tushunamiz. Nodirshohning quydagi so’zlariga e’tibor beraylik “Mening
bir tilagim, yurtingiz tinchligi” aynan mana shu so’zlarga ishonishning o’zi bir
mag’lubiyat edi. Qaysi davrda dushman tinchlik tilagan? Ustamon dushmanlar o’z
maqsadlariga yetishdi, ayb yana o’zimizda. Ma’rifat, tarbiya, ilm kabi zarur hislatlar
bizda yo’q edi. Fitrat shunday deydi “Zikr qilingan uchta tarbiyaning eng muhimi
axloqiy tarbiya hisoblanadi”. O‟zingiz xohlaganingizcha bolangizning aqliy va badan
tarbiyasi bilan mashg’ul bo’lishingiz mumkin va qo’lingizdan kelguncha uni dono va
baquvvat qiling. Lekin axloqiy tarbiya talab darajasida bo’lmasa aqli hamda jismoniy
kuchini o’zi yoki atrofdagilar zarariga ishlatadi. Binobarin, bolaning aqliy va jismoniy
tarbiyasi samarasiz qolmasligi uchun farzandning axloqiy tarbiyasi bilan jiddiy
shug’ullanib ko’p harakat qilish lozim. “Ustoz fikrlari hamma davrlarda birdek aziz
bo’lgan. Axloqni kamolga yetgazish, nafsni tiyish, qalbga ezguliklar joylash, kimgadir
yordam berish ham kimnidir xafa qilish ham axloqdan tarbiyadan. Axloqiy tarbiya:
odam axloqini kamolga yetgazish demakdir, yani odamni shunday tarbiya qilish
kerakki , feli va amali o’ziga ham, boshqalarga ham foydali va manfaat keltiradigan
bo’lsin”. Asarda Islom dinining muqaddas kitobi ham tilga olinadi. Bashariyat olami
bu muqaddas kitobdan doim panoh tilagan, buyurilgan ishlarni o’rgangan. Bu
to’g’risida hadis ham mavjud. Mana shu muqaddas kitobni o’qiydilaru ammo chog’ir
ichadilar, ayshu-ishrat qiladilar, odamlar hamma zamonlarda ham bir xil bo’lishgan
mening nazdimda. O’qish bilan bir qatorda uqish ham bor, bizning qahramonlarimiz
faqat o’qiganlar lekin, uqmaganlar va uqish juda muhim aslida. Islom mukammal din
insonni qadrlaydigan ammo unga e‟tiqod qilguvchilarchi? Guruch ko’rmaksiz
bo’lmaydi deganlaridek, anglamaganlar mavjud edi va hali ham bu davom etmoqda.
Fitrat shunday deydi “Islom olami ahvolini isloh etishda bitta yo’l bor. U ham bo’lsa
butun olami axloqini isloh etish”. Bu davr mafkurasi faqat shu davrga tegishli bo’lib
qolmadi, o’zidan keyingi zamonlarga ham ta’sir qildi. “Hind sayyohining qissasi”
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
307
2181-3187
(Abdurauf Fitrat) asar yuqori tanqid ruhida yozilgan, ahvolimizni ko’rmak uchun
yorqin ko’zgudir.
Buxoro Abulfayzxondan keyin dushmanlar qo’lida yashnamadi, buni biz
“Hind sayyohining qissasi” asaridan bilib olamiz. Abulfayzxon taxtni boy berdi, va bu
boy berish boshqa zamonlarga ham ta’sir qildi. Kechaning qusurlari ertani yolg’iz
qoldirmadi, oradan uzoq yillar o’tsada Buxoro yana aziyatga yuz tutdi. Bilim yurti,
bilimlilar yurti ko’plab sinovlardan o’tdi. Qalin ildizlarimizga qurt tushgan edi, va ular
bizni osonlikcha tark qilmadi. Bir podshohning tafakkuri butun millatni yo’qotishi yoki
gullab yashnatishi mumkin. Xulosalar turlicha: lekin inson aql bilan ish ko’rmog’i
kerak, inson insonni qadrlamog’i shart. Ustoz bizga axloq va insoniy tuyg’ulardan
saboq beradi. Har bir obrazdan hayotimiz uchun nimadir olamiz, u xoh yaxshi xoh
yomon bo’lsin. Toj taxt uchun kurashalar nizolar aslida hech biri inson atalmish oliy
mavjudotdan ustun emas. Asarda har bir obrazning badiiy yuki bor. Ibrohimbiy kabi
dono va aqlli bo’lmoq yaxshi albatta. Bugun yoshlarga aytar so’zimiz ko’p, tinch osuda
vatanni sevish unga fidoyi farzand bo’lish muhim. Zero vatanni sevmoq iymondandir.
Asar insonga manaviy ozuqa bilan bir qatorda ma’suliyat, burch, tarbiya kabi
hayotning oltin qoidalarini o’rgatish maqsadida yozilgan. Aka-ukaning bir-biriga
bo’lgan e’tibori, sevgi va sadoqqatdan dars bermoq edi asl maqsad. Uyg’oq va mudroq
qalblar bor asar maqsadi qalblarni uyg’otmoq, Bugun ertaklar uxlatish uchun emas,
uyg„otish uchun aytilmog’i, ruhiyat yani ruh yoshlikdan tarbiyalanmog’i zarur. Badiiy
asar esa mana shunday ruhlarga ozuqa beradi.
Xulosa qilib shuni o’rnida aytish kerakki,har bir millat va elatning kelajagi va
o’tmishini ochib bermoq uchun bilim olishi va uqishi kerak.O’qisayu ammo uqmasa
buni ham millat va jamiyat uchun foydali tarafi yo’q.
