ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
283
2181-3187
"DEVONI LUG'ATIT TURK" ASARI VA UNDAN OLGAN
TAASSUROTLARIM.
Abduraimova Zarnigorxon
Ikromovna
ona tili va adabiyot o’qituvchisi
Salaydinova Dilafruzxon Dilshodjon
qizi
tarix fani o’qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mahmud Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari XI asrda nashr etilgan
tilshunoslik sohasidagi salmoqli asardir. U turkiy tilning eng qadimgi lug'atlaridan biri
bo'lib, 1072 ga yaqin leksemalardan iborat. Asarning eng muhim jihatlaridan biri uning
so'z yasalishiga munosabatidir.
Kalit so'zlar: Turkiy til, leksikografiya, tilshunoslik, affikslar, hosilaviy
morfologiya, etimologiya.
АННОТАЦИЯ
«Девони Лугатит Тюрк» Махмуда Кашгари — важный труд в области
языкознания, опубликованный в XI веке. Это один из старейших словарей
турецкого языка, состоящий примерно из 1072 лексем. Одним из важнейших
аспектов произведения является его отношение к словообразованию. Ключевые
слова:
тюркский
язык,
лексикография,
языкознание,
аффиксы,
словообразовательная морфология, этимология.
ABSTRACT:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
284
2181-3187
Mahmud Kashgari's "Devoni lugatit turk" is an important linguistic work
published in the 11th century. It is one of the most modern dictionaries of the turkish
language ad consists of aout 1072 lexems. One of the most important aspects of the
work is its relation to word formation.
Keywords: turkish lenguage, lexicography, linguistics, affixes, derivational
morphology, etimology.
"Devoni lug'atit turk" XI asrda Mahmud Qoshg'ariy tomonidan yozilgan
turkcha lug'at bo'lib, taxminan 1100 betdan iborat.Bu asar turkey xalqlar tarixida
muhim o’rin egallaydi.Asar tarixiy ahamiyatga ham ega. Kitob muqaddima, turkiy til
tavsifi va asosiy lug'atdan iborat. Lug'at alifbo tartibida tuzilgan va so'zlardan
foydalanishning ko'plab misollari bilan 8000 ga yaqin yozuvlarni o'z ichiga oladi.
"Devoni lug'atit turk"ning eng muhim mavzularidan biri so'z yasalishi, ya'ni mavjud
so'zlardan yangi so'z yasash jarayonidir. So'z yasash har qanday tilning muhim qismi
bo'lib, uning so'z boyligini kengaytirishda muhim rol o'ynaydi. "Devoni lug'atit turk"
mazmunida so'z yasalishi turkiy tilda yangi so'z yasash jarayoniga taalluqlidir.
Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari turkiy so'zlarning to'liq ro'yxatini taqdim
etibgina qolmay, turk tili grammatikasi va sintaksisining turli jihatlarini ham tadqiq
qiladi. Demak, lug'at faqat alohida so'z ma'nolarini emas, balki ularning grammatik
shakllarini, hol qo'shimchalarini, fe'l kelishiklarini ham o'z ichiga oladi. Lug'atda ikki
yoki undan ortiq so'zlarning qo'shilib yangi so'z yasalishi natijasida hosil bo'ladigan
qo'shma so'zlarning yasalishi haqida ham qimmatli ma'lumotlar berilgan. Turk tilida
qo'shma so'zlar qo'shimcha, old qo'shimcha yoki ikkalasining birikmasini qo'shish
orqali ham yasaladi. Qoshg'ariy qo'shma so'zlarning keng doirasini, jumladan, ikki
yoki undan ortiq fe'l, ikki yoki undan ortiq ot yoki fe'l va otning qo'shilib yasalishi bilan
yaratilgan so'zlarni o'rganadi. Qoshg'ariy o'z asarida yoritgan so'z yasalishining yana
bir muhim jihati - mavjud so'zga morfema (affiks) qo'shilishi natijasida hosil bo'lgan
so'zlar bo'lgan hosila so'zlarning yasalishidir. Turk tilida hosila so'zlar qo'shimchalar
yordamida yoki so'z o'zagini o'zgartirish orqali yasalishi mumkin. Qoshg'ariy hosila
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
285
2181-3187
so'zlarga, jumladan, fe'l va otlarga ko'plab misollar keltiradi. Qoshg'ariyni tashvishga
solgan yana bir muhim soha turkiy so'zlarning kelib chiqishi edi.Asar birgina o’zbek
tilshunosligi uchun emas,balki turkey xalqlar tarixi uchun ham muhim manbadir. U
O'rta Osiyo bo'ylab ko'p kezgan, turli turkiy qabilalardan ma'lumot to'plagan va
ularning lug'atini yozib olgan. U turkiy so'zlarning kelib chiqishini mahalliy lug'at yoki
qo'shni tillardan fors, arab, mo'g'ul tillaridan o'zlashtirilgan lug'at deb tasniflashga
harakat qilgan. Mahmud Koshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asari turkiy tilshunoslik
adabiyotiga qo'shilgan qimmatli hissadir. Qoshg'ariy bu asarida so'z yasalishining turli
mexanizmlarini, jumladan, affiksatsiya, birikma va takrorlanishni o'rganadi.
Mahmud Qoshg'ariy XI asrning O'rta Osiyolik filolog olimi va tilshunosidir.
1072-1074 yillar davomida arab tilida "Turk tili lahjalari"ni tuzgan. Mahmud
Qoshg'ariy o'zining "Devoni lug'atit turk" asarida arab tilining ilmiy uslublari orqali
yaratgan asari turk tilining rivojlanishi va shevalari haqidagi muhim va qimmatli
manbadir. Mahmud ibn al-Husayn ibn Muhammad al Qoshg'ariy Buxoro, Nishopur,
Samarqand, Marv, Bag'dod kabi shaharlarda olim uzoq vaqt yashagan va shu
hududlarning tili, madaniyati,etnagrafiyasini o'rganadi. Turkiy urug' va qabilalar
yashagan barcha yerlarni birma bir o'rganib, ularning tillaridagi o'xshash va farqli
jihatlarni aniqlaydi. Til xususiyatlariga ko'ra turkiy tillarni guruhlarga tasniflash
imkoniyatiga ega bo'ldi. Mahmud Qoshg'ariyning o'zi bu haqida shunday deydi: "Puxta
qo'llanma bo'lsin deb, har bir qabilaning o'ziga xos xususiyatlariga qiyosiy qoidalar
tuzdim..." Turkiy tillarni farqli belgilariga ko'ra dastlabki ikki guruhga ajratadi: turklar
( chigil, qoshg'ar, arg'u, barsog'on, uyg'ur), o'g'uz va qipchoq qabilalari tillari. "Devoni
lug'atit turk" turkiy tilshunos olim Mahmud Qoshg'ariy tomonidan XI asrda yozilgan
turkiy tillarning to'liq lug'atidir. Kitob turkiy tillar tarixida muhim o'rin tutadi va turkiy
tilshunoslik uchun muhim manba hisoblanadi. Kitobning asosiy jihatlaridan biri bu so'z
yasashga munosabatidir. Qoshg'ariy turkiy tillarda so'zlarning qanday yasalishini
ularning tuzilishidagi qoliplarni aniqlash va kelib chiqishini tahlil qilish orqali
o'rganadi, bu esa til grammatikasi va lug'at boyligi haqida tushuncha berishga yordam
beradi. Turkiy tilda so'z yasashning eng keng tarqalgan usuli asosni qo'shimcha va old
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
286
2181-3187
qo'shimchalar bilan birlashtirishdir. Qoshg'ariy bu jarayonni asos ma'nosini
o'zgartiruvchi qo'shimcha va old qo'shimchalarning turli kontekstlarda qo'llanilishini
tahlil qilib tasvirlaydi. Masalan, "-li" qo'shimchasi mansublik yoki sifatni bildiradi,
chunki "guzel"da "guzelli" (go'zallikka mansub) yoki "guzeldir" (go'zal) bo'lishi
mumkin. Qolaversa, Qoshg'ariy so'z yasalishida turli qoliplarni aniqlab, ot, sifat va
fe'llarning o'zagi, infikslari va oxiri bilan ro'yxatini taqdim etadi. Shuningdek, u arab,
fors, xitoy kabi turkiy lug'atning turli etimologik manbalariga izoh beradi. Qoshg'ariy
so'z yasalishi tahlili bilan bir qatorda turli sotsiolingvistik omillarni ham ko'rib chiqdi.
U turkiy tilning turli dialektlari va sotsiolektlarini aniqlab, tilga mo'g'ullar, turklar,
arablar va forslar kabi turli etnik guruhlar va madaniyatlar ta'sirida qanday bo'lganini
tushuntirib berdi.
Mahmud Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk" asarida qayd etilgan ko'pgina
so'zlarimizning hozir ham tilimizda ishlatilishda davom etayotganligi shevalarni
tilning 34 oziqlantiruvchi manba sifatida xizmat qilishini ta'kidlaydi. Mahmud
Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk"ida yig'ilgan so'zlarning ko'plari hozirgi adabiy
tilida faol qo'llanadi: qatlama (yog'da pishirilgan qat-qat non), supurgi. Asarda uch
turkumga ajralgan barchasining grammatik xossalarini o'sha davr nuqatai nazaridan
kelib chiqib aniq ravshan holda yoritib bergan. Masalan qo'shimchalar imlosini
oladigan bo'lsak, birgina -chi affiksni olaylik. Bu affiks XI asr til grammatik xossasiga
ko'ra otlarga qo'shilib, ot yasalishida qo'llanilar edi. Mahmud Qoshg'ariy buni alohida
affiks sifatida ko'rsatmagan,uning ayrim so'zlarga bergan izohidan -chi affiksini
shaxsga tegishlilikni anglatuvchi sifatida keltirgan. -chi affiksni tahlil qilar ekanmiz
bugungi kunda u: so'roq-taajjub yuklamasi: sen-chi, kelsa-chi, Lolaxon-chi. Bunda -
chi affiksi olmoshga, otga, fe'lga ham bog'lana olgan. Ot yasovchi (shaxs oti ) yasovchi:
suv+chi, bo'z+chi, gul+chi. Sifat yasovchi : a'lo+chi.
Asarda keltirilgan misollar orqali turkiy tilning so'z yasalishi borasidagi
keng moslashuvchanligi va ijodkorligini ko'rishimiz mumkin. Devoni lug’atit turk
asari turkiy til va adabiyot tarixida hal qiluvchi asar bo'lib, turkiy tilda so'z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
287
2181-3187
yasalishining tabiati va xususiyatlari bo'yicha keyingi izlanish va tadqiqotlarga zamin
yaratdi.
Xulosa qilib shuni aytish joizki, "Devoni lug'atit turk" turkiy tildagi so'z
yasalishini chuqur o'rganish imkonini beruvchi keng qamrovli asardir. Lug'at turkiy til
haqidagi tushunchamizni shakllantirishga yordam berdi va uning so'z boyligini
kengaytirishda muhim rol o'ynadi. Kitob turkiy til va tilshunoslikni o'rganishga
qiziquvchilar uchun muhim manba hisoblanadi. Qoshg'ariyning "Devoni lug'atit turk"
asari turkiy tilshunoslik uchun qimmatli manba bo'lib, turkiy tilni shakllantirgan so'z
yasalishi, tuzilishi va ijtimoiy lingvistik omillar haqida tushuncha beradi.Tutkiy til
haqidagi muhim ma’lumotlar bu asarda talaygina.Devoni lug’atit turk asarining eng
muhim xususiyatlaridan biri,unda o’sha davr tilshunosligining qirralari yaqqol aks
ettirib berilgan. Uning hissasi boshqa tilshunoslar va akademiklarga ta'sir ko'rsatdi va
uning tadqiqoti turkiy tilshunoslik sohasidagi zamonaviy tadqiqotchilar uchun muhim
ma'lumotnoma bo'lib qolmoqda.
