ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
245
2181-3187
ABDURAUF FITRATNING «RAHBARI NAJOT» RISOLASIDAGI
BAXTSIZ ODAMLARNING IKKI TOIFASIGA OID QARASHLARI
Mohizarbegim ERGASHEVA
TDSHU, arab filologiyasi yo‘nalishi
2-bosqich (kunduzgi) arab guruhi talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Fitratning „Rahbari najot“ nomli risolasi va
undagi baxtsiz odamlarning ikki toifasi haqidagi qarashlar tahlil qilinadi. Fitratning bu
toifalarga bergan bahosi, ularning jamiyatdagi o‘rni va salbiy ta’siri ochib beriladi.
Shuningdek, asarda ilgari surilgan g‘oyalar orqali muallifning ma’rifatparvarlik
ruhidagi da’vati, xalqni ilm va taraqqiyotga yetaklash yo‘lidagi urinishlari yoritiladi.
Abstract:
This article analyzes Fitrat's treatise «The Leader of Salvation» and his
views on two categories of unfortunate people. Fitrat's assessment of these categories,
their role in society, and their negative impact are revealed. The ideas put forward in
the work also shed light on the author's call for enlightenment and his attempts to lead
the people to knowledge and development.
Kalit so‘zlar:
Fitrat, najot yo‘li, jadidchilik, Turkiston, ilm, ma’rifat, dunyo va
oxirat.
Key words:
Fitrat, path to salvation, jadidism, Turkestan, science, enlightenment,
this world and the hereafter.
XX asr boshlarida Movarounnahrda ma’rifatparvarlik g‘oyalari kuchayib, xalqni
jaholat, nodonlik va zulmatdan qutqarishga qaratilgan harakatlar avj oldi. Bu davrda
jadidchilik deb atalgan islohotparvarlik oqimi shakllandi va u xalqni ilmga,
taraqqiyotga chorladi. Ushbu harakatning yetakchi namoyandalaridan biri bo‘lgan
Abdurauf Fitrat o‘zining “Rahbari Najot” (“Najot yo‘li”) nomli risolasida xalqning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
246
2181-3187
baxtsizligi sabablarini chuqur tahlil qilib, uni ikki asosiy toifaga ajratadi. Asarda Fitrat
faqat muammolarni ko‘rsatibgina qolmay, balki ularni bartaraf etish yo‘llarini ham
taklif qiladi. Uning bu qarashlari nafaqat o‘z davri uchun, balki bugungi kun yoshlariga
ham ibrat va yo‘l-yo‘riq bo‘la oladi.
Abdurauf Fitrat (1886–1938) — o‘zbek adabiyoti va ma’rifatparvarlik
harakatining yirik namoyandasi, yozuvchi, olim, pedagog va siyosatchi. U jadidchilik
harakatining faol ishtirokchisi sifatida xalqni o‘zligini anglash, ilm-fan o‘rganish,
zamonaviy tafakkur bilan yashashga undagan va ijtimoiy islohotlar zarurligini targ‘ib
qilgan. Fitrat Xiva shahrida tug‘ilgan. Dastlabki ta’limni mahalliy maktab va
madrasalarda olgan. Keyinchalik Istanbulga borib, u yerda yuqori ma’lumot olgan va
turk madaniyati hamda adabiyotidan katta ta’sirlangan. 1920-yillarda O‘zbekistonga
qaytib, milliy uyg‘onish, mustaqillik va ijtimoiy adolat g‘oyalarini keng targ‘ib etgan.
U o‘zining publitsistik, badiiy va ilmiy asarlari orqali o‘zbek xalqini yangicha tafakkur
va ma’naviy yuksalishga chorlagan. Fitratning eng mashhur asarlaridan — “Rahbari
Najot”, “Oila”, “Hind Sayyohi” va “Qiyomat” kabi asarlarida milliy g‘urur, ozodlik
ruhi, ma’naviyat va madaniyat masalalari chuqur ifodalangan. U zullisonayn adib
sifatida bir nechta tillarni mukammal bilgan, o‘zbek adabiy tilining rivojiga katta hissa
qo‘shgan. 1926-yilda Fitratga O‘zbekistonda birinchi professor unvoni berilgan.
Afsuski, 1938-yilda u qatag‘on qurboni bo‘lgan va nohaq ravishda o‘lim jazosiga hukm
qilingan. Uning merosi keyinchalik tiklanib, bugungi kunda milliy o‘zlikni anglash
yo‘lida muhim manba sifatida qadrlanmoqda.
Asarning nega bunday nomlanganligi haqida Fitrat asar muqaddimasida shunday
deydi: „…Ma’lumkim, bizning ota-bobolarimiz har bobda, ayniqsa, ilm va ma’rifatda
olam ahli uchun ibrat va namuna bo‘lganlar. Borib-borib zamon o‘zgardi, sa’y-u
harakatlar, ilmga bo‘lgan intilishlar susayib, talqinchilikka aylandi, „ijod qilmoq“
(degan tushuncha) zararli va aloqasiz manzumalar chordevorida qolib ketdi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
247
2181-3187
Mamlakatimizda bunday tushkunlik davr uzoq muddat davom etdi… Ushbu axloqiya
majmuasini tartib berib, „Rahbari najot“ („Najot yo‘li“) deb nomladim.“
1
„Rahbari najot“ asari orqali Abdurauf Fitrat jamiyatdagi ijtimoiy va ma’naviy
kamchiliklarni tanqid qiladi hamda xalqni o‘zini anglashga, ilm olishga va ma’rifatli
bo‘lishga undaydi. Asarda, ayniqsa, Turkiston o‘lkasida mustaqil, o‘zini hurmat
qiladigan va taraqqiyot sari intiluvchi jamiyat barpo etish zarurati alohida ta’kidlanadi.
Fitrat bu asar orqali xalqni uyg‘onishga, jaholatdan voz kechishga va zamonaviy ilm-
fan yutuqlarini egallashga chorlaydi.
Fitratning fikriga ko’ra, mamlakatimizda baxtsiz odamlarning ikki toifasi bor.
Ulardan birinchi guruh faqat yeyish, ichish va yotishni hayot mazmuni deb biladi. Ular
bir luqma non va yotoq uchun insoniy burchlarini unutadi, foydali ish haqida
o‘ylamaydi. Tunlari qorinning, kunduzlari yotoqning g‘ami bilan band bo‘ladilar. Ular
hayotning chuqur ma’nosidan bexabar, faqat bu dunyo osoyishtaligini o‘ylaydigan
pastkash toifadir. Fitrat ularni jamiyatga zarar keltiruvchi, insoniylik martabasidan
hayvonlik darajasiga tushgan kishilar deb baholaydi. Alloh esa ularni oxirat saodatidan
mahrum etgan. Ba’zi odamlar Allohdan faqat bu dunyoni so‘raydilar. Ularning
oxiratda hech qanday ulushi yo‘q. Chunki Qur’oni karimda shunday oyat bor:
«
Ibodatlaringizni tugatganingizda, Allohni otalaringizni eslagandek, balki undan
ham kuchliroq eslang. Odamlardan ba’zilari:„Robbimiz, bizga bu dunyoda bergin“,
deydi va unga oxiratda nasiba yo‘qdir.
»
2
Ikkinchi guruh shunday bir jamoaki, ular hayotning mazmuni faqat oxirat saodati
deb biladilar. Bu dunyo saodatiga erishish uchun esa hech qanday harakat qilmaydilar,
balki uni kofirlarga xos deb hisoblaydilar. Boshqacha qilib aytganda, bu dunyoni
kofirlar jannati, musulmonlarning esa do‘zaxi deb tushunadilar. Bu toifa ham
insoniylik burchlarini anglamagan, bashariyat yaratilishining asl maqsadini idrok
1
Abdurauf Fitrat.
Najot yo‘li
. Risola. (Ziyo.uz sayti)
2
Baqara surasi. 200-oyat.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
248
2181-3187
etmagan kishilardir. Ularning bu fikri ilohiy hukmlarga zid keladi. Aslida esa, ikki
dunyo saodatini birdek talab qilgan insongina komil musulmon bo‘la oladi.
Alloh taolo ham ikki dunyo saodatini talab qilganlarni madh etib, «Baqara»
surasida shunday degan: «
Va ulardan ba’zilari: «Rabbimiz, bizga dunyoda ham
yaxshilik, oxiratda ham yaxshilik bergin va bizni olov azobidan saqlagin», –
deydilar. Ana o‘shalarga qilgan kasblaridan nasiba bor. Va Alloh tez hisob
qiluvchidir.
»
3
„Dunyoni mo‘minlar do‘zaxi, kofirlar jannati deb qanday teran aql bilan aytib, bu
xom xayolni ilohiy farmon deb bilamiz? Hazrati Faxri Koinot alayhissalom muborak
umrlarini sa’y-harakat bilan o‘tkazganlar. Allohning hukmlarini ulardan ham
yaxshiroq bilamizmi? U zot cho‘ponlik qilganlar, tijorat bilan shug‘ullanganlar,
muallimlik qilganlar, va’z aytganlar, imomlik qilganlar, ba’zan askar, ba’zan sartibb
4
,
ba’zan xatib, ba’zan tabib bo‘lganlar. Bular sa’y-harakat bo‘lmay nima edi? Agar ular
harakatda bo‘lgan bo‘lsalar, nega biz tanballik va harakatsizlikni o‘zimizga do‘st qilib
oldik? Dunyoni oxirat uchun, oxiratni esa bu dunyo uchun tark etuvchilarning
fikrlarining noto‘g‘ri ekanini ko‘rsatish uchun „Al-Jome‘ as-Sag‘ir“dagi quyidagi
hadisi sharif kifoya qiladi: «
ْنُدِل ُهَت َر ِخآ ْك ُرْتَي ْمَل ْنَم ْمُك ُرْيَخ
ُساَّنلا ُلِمْحَي اَم ُهُلِمْحَي َلَ َو ِهِت َر ِخ ِلِ ُهاَيْنُد َلَ َو ُهاَي
«Sizlardan yaxshilaringiz – oxiratni dunyo uchun tark qilmagan, dunyoni esa
oxirat uchun tark qilmagan, va og‘irligini boshqalarning zimmasiga tashlamaydigan
kishilardir.»
5
“, - deydi Fitrat.
„Endi bu ikkala jamoa: biri dunyoparastlar va birlari oxiratparastlarga
da’volarimizni ma’lum qilganimizdan so‘ng yana bir jamoani ham esdan chiqarishimiz
odobdan bo‘lmaydi. Bu jamoa ham millatimiz o‘rtasida katta mavqega ega. Bizning
qoloq va baxtsiz bo‘lishimizda ularning xizmatlari kattadir. Bu jamoa dunyo va oxirat
saodatini talab qiladilar, lekin bu maqsadga erishish uchun harakat ham qilmaydilar
3
Baqara surasi. 201
–
202-oyatlar.
4
Sartibb
–
tibbiyot hamshirasi, feldsher.
5
Jaloliddin Suyutiy, Al-
Jome‘ as
-
Sag‘ir, hadis 1234.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
249
2181-3187
Ulardan shu haqida so'rasangiz, noz-karashma bilan „Allohi karim“ deb javob
beradilar. Bu tanballik va harakatsizlikni ular „tavakkal“ deb ataydilar. Kambag‘allik
va balolardan azob cheksalar, darrov biror masjid yoki falon bir avliyoning qabriga
borib qancha kuchlari bo‘lsa, boshlarini yerga urib, duo qiladilar. Biz bunday duoning
ijobat bo‘lmasligini yuqorida bayon qildik“, - deya baxtsiz odamlarning uchinchi turini
ham keltirib o‘tadi. Abdurauf Fitrat risolasida ikki dunyo saodatiga erishish uchun
„najot yo‘li“ deya dinni keltiradi va shunday deydi: „Din – axloqiy hukmlardan iborat
bo‘lib, o‘z tobelarini ikki dunyo saodatuga yetaklaydi. Hayot g‘oyasi, yo‘l shu ikki
dunyo saodatidir. Din esa unga eltuvchi najot yo‘lidir.
Fitrat bugungi kunda boshimizga kelgan falokat va balolarning yagona sababi
insoniyatning hikmatli hukmlardan va Qur’ondan uzoqlashib ketgani deya baholaydi.
Agar inson dunyo va oxirat talabida bo‘lsa, barcha g‘arazli va fasod ishlarni bir tarafga
qo‘yib, samimiy qalb bilan unga mute’ bo‘lib, Qur’on hukmlariga bo‘ysunib, sunnatga
amal qilib, hayotimizni shunga munosib qilib tartiblasak, ikki dunyo saodatiga erishish
mumkinligini ta’kidlaydi.
Bandaning badbaxtligimiz sabablariga bag‘ishlab aytgan shuncha ma’ruzasidan
keyin muhtaram o‘quvchilardan biron fikr chiqishiga shubha qilaman. Lekin bu
xastaliklarimizga qarshi qanday chora ko‘rish kerak? Bu xarobot va jahl-u g‘aflat
girdobidan xalod bo‘lib, taraqqiyot, saodat va tinchlikka erishmoq uchun nima qilmoq
kerak? Bu xususda ham katta-katta ulamolarimizdan ba’zilari „ahli islom bu holatdan
xalos topmaydi, zero bizning zamon – islom zaiflashgan oxir zamondir“ deb aytadilar.
Ulardan gaplariga dalil keltirishlarini so‘rasak, darhol „Kulli yavmin badtar“ iborasini
pesh qiladilar. Lekin biz ularga quloq solmay, masala yechimini Qur’oni karimdan
izlaylik, - deya Fitrat risolasida yuzaga kelgan savollarga Qur’on va hadislardan dallilar
keltirib, o‘z fikrlarini tasdiqlagan.
Risolaning bu qismini tugatar ekan Fitrat bir nechta xulosalar taqdim qiladi:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
250
2181-3187
1.
Alloh bizni barcha maxluqlar kabi boshqa jinslar manfaati uchun
emas, balki ikki dunyo saodatiga yetishish uchun xalq qilgan.
2.
Dunyo saodatini oxirat uchun, oxirat saodatini bu dunyo uchun tark
etish noto‘g‘ridir, bizga ikki jahon saodati darkor.
3.
Ikki jahon saodatini esa sa’y-harakat bilangina topish mumkin.
4.
Sa’y-harakatsiz duodan foyda yo‘qdir.
5.
Avliyolardan maqsad ravo bo‘lishini tilash foydasizligidan tashqari
yana gunoh hamdir.
Asar nafaqat Fitrat yashagan davr uchun, balki bugungi kun uchun ham
dolzarbdir, zarurdir. Komil inson bo‘lish, hayotni munosib va to‘g‘ri yashash uchun
yo‘l ko‘rsatuvchi mayoqdir bu kitob. O‘zining millati, madaniyati, dinini unutib, o‘zga
madaniyat vakillari tomon intilayotgan, yashashdan asl maqsadini o‘zligiga qo‘shib
yo‘q qilganlar uchun „Rahbari najot“ni o‘qish ayni muddaodir.
Asarda dunyo va oxirat o‘rtasida muvozanatni saqlash, insonning har ikki
hayotdagi baxtini sa’y-harakat bilan izlash zarurligi uqtiriladi. Dunyoni faqat
kofirlarga, oxiratni esa faqat mo‘minlarga xos deb bilish xato ekanini muqaddas oyatlar
va hadislarga tayangan holda isbotlaydi. Rasuli Akram (s.a.v.) ham har tomonlama faol
bo‘lganliklari orqali musulmonlar uchun eng go‘zal ibrat bo‘lib qoladilar. Demak,
harakat va mehnat qilmay turib, faqat duo va tilak bilan baxtga erishish mumkin emas.
Ikkala dunyo saodatini istagan kishi harakatli, ongli va mas’uliyatli bo‘lishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Rahbari najot. Abdurauf Fitrat. (Ziyo.uz sayti)
2.
Wikipedia.uz sayti
