ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
238
2181-3187
AINGLIZ TILI VA O'ZBEK TILLARIDAGI
FRAZEOLOGIZMLARNING QIYOSIY TAHLILI.
Rayimova Dildora
Andijon davlat chet tilllari instituti talabasi,
Xamidov Nodirbek
Andijon davlat chet tillari instituti o'qituvchisi
Annotatsiya
Ushbu ishda ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning qiyosiy tahlili
amalga oshiriladi. Frazeologizmlar – tilning boy va rang-barang ifoda vositalaridan biri
bo‘lib, ular madaniy va tarixiy kontekstga bog‘liq holda shakllangan. Tadqiqotda ikki
tilning frazeologik birliklari strukturasi, ma’nosi va qo‘llanilishi jihatidan solishtiriladi.
Shuningdek, frazeologizmlarning universal va madaniy xususiyatlari, ularning
tarjimadagi o‘rniga ham e’tibor qaratiladi. Natijalar ingliz va o‘zbek tillarining
frazeologik fondini chuqurroq tushunishga yordam beradi hamda til o‘rganishda
samarali qo‘llanilishi mumkin bo‘lgan usullarni aniqlashga ko‘maklashadi.
Kalit so‘zlar:
Frazeologizmlar, Ingliz tili, O‘zbek tili, Qiyosiy tahlil,
Tilshunoslik, Madaniy kontekst, Ma’no, Strukturaviy xususiyatlar, Tarjima, Lingvistik
taqqoslash.
Аннотация
В этом случае проводится сравнительный анализ фразеологов на
английском языке и Узбеке. Фрейзектризм - одно из богатых и красочных
средств языка, которые образуются в зависимости от культурного и
исторического контекста. Исследование сравнивается со структурой, смыслом и
применением фрейанских единиц двух языков. Универсальные и культурные
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
239
2181-3187
характеристики Fresseectrians также сосредоточены на их переводе. Результаты
помогают глубже понять фразеологическую грибку английского и узбека и
определить способы эффективного использования в изучении языка.
Ключевые слова:
фразелологи, английский, английский, сравнительный
анализ, лингвистика, культурный контекст, среднее значение, структурные
особенности, перевод, лингвистическое сравнение.
Annotation
The comparative analysis of frazaeologists in English and Uzbek is carried out in
this case. Frazeectricisms are one of the rich and colorful means of language, which
are formed depending on the cultural and historical context. The study is compared to
the structure, meaning and application of the frazian units of two languages. The
universal and cultural characteristics of fresseectrians are also focused on their
translation. The results help to deeper understand the phraseological fung of English
and Uzbek and to identify ways to be used effectively in the learning of the language.
Keywords:
Frazeologists, English, English, Comparative Analysis, Linguistics,
Cultural Context, Mean, Structural Features, Translation, Linguistic Comparison.
Frazeologizmlar — bu tilning mustahkamlangan va ko‘pincha metaforik,
idiomatik shakldagi birikmalari bo‘lib, ular nafaqat so‘zlarning birikmasidan iborat,
balki xalqning dunyoqarashi, madaniyati va tarixiy tajribasini aks ettiruvchi lingvistik
birliklardir. Har bir tilning frazeologik fondi uning madaniy kodlari va milliy o‘ziga
xosliklarini o‘zida mujassamlashtiradi, shuning uchun frazeologizmlarni o‘rganish
tilshunoslik va madaniyatshunoslik sohalarida katta ahamiyatga ega.
Ingliz va o‘zbek tillari frazeologizmlarining qiyosiy tahlili nafaqat lingvistik
jihatdan, balki madaniy kontekst, semantik tuzilish va funksional xususiyatlar nuqtai
nazaridan ham muhimdir. Bu ikki tilning frazeologik birliklari o‘rtasidagi
o‘xshashliklar va farqlar, ularning paydo bo‘lish tarixi, shakllanish mexanizmlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
240
2181-3187
hamda ma’noni ifodalash usullari tilning umumiy va o‘ziga xos xususiyatlarini yanada
chuqurroq tushunishga yordam beradi.
Shu bois, mazkur ishda ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning semantik
va strukturaviy tahlili amalga oshiriladi, ularning madaniy-tilshunoslik asoslari
o‘rganiladi hamda tarjimada yuzaga keladigan qiyinchiliklar va imkoniyatlar tahlil
qilinadi. Ushbu tadqiqot natijalari nafaqat frazeologik birliklarning tarjimasi va til
o‘rganish jarayonida qo‘llanilishi uchun foydali bo‘lishi, balki ikki til madaniyatlari
o‘rtasidagi lingvistik aloqalarni yanada rivojlantirishga xizmat qilishi kutilmoqda.
Frazeologik birikmalar asosan so’zlar birikmasidan iborat, boshqacha aytganda,
frazeologizmlar tilning alohida birligi bo’lib, tuzilishiga ko’ra erkin bog’lanma yoki
gapga teng, to’liq yoki qisman semantik qayta shakllangan obrazli, turg’un so’z
birikmalarini o’z ichiga oladi. Frazeologizmlarning aksariyati ingliz tilida ham, boshqa
xildagi tillarda ham xalq tomonidan yaratilgan, ularning mualliflari ma’lum emas, kelib
chiqish manbalari aniq emas. Shu ma’noda frazeologik olim A.V.Kunin ingliz tili
frazeologizmlarining ko’pchiligining muallifi noma’lum bo’lib, ular xalq tomonidan
yaratilgan degan fikrlarni asosli ravishda ko’rsatib o’tgan. Ammo ba’zi frazeologik
birliklarning kelib chiqish manbalarini aniqlash mumkin. Shu ma’noda frazeologiya
tilning umumiy tizimiga kiruvchi mikrosistema bo’lib, bu tizim o’zida o’tmish
merosni, qadriyatlarni aks ettiradi, avloddan - avlodga o’tadi. Tizimni tashkil etuvchi
frazeologik birliklarning ko’pchiligi ma’lum tilning boyish manbaidir. Frazeologik
tizimni frazeologik birliklar, ularning asosiy komponentlari o’rtasidagi munosabatni
tashkil etadi. Frazeologizmlar birdan ortiq so’zlardan tashkil topgan, ma’no va shakl
jihatdan turg’un bo’lgan so’zlar bog’lanmasidir. Frazeologizmlar ko’chma ma’noda,
obrazli ifodalarda qo’llaniladi hamda tarixiy qo’llanish me’yorlariga, usullariga ega
bo’lib, ularning ma’nosi muayyan nutq jarayonida oydinlashadi. Frazeologizmlar so’z
birikmasi yoki gap shaklida bo’lsa ular nutq birligi bo’lgan gaplardan farq qiladi. Ular
lug’aviy birlik sifatida ko’p jihatdan so’zlarga yaqin turadi, so’zlarga xos bo’lgan juda
ko’p xususiyatlar frazeologizmlarga ham xosdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
241
2181-3187
1. Frazeologizmlarning ta'rifi va tilshunoslikdagi o‘rni. Frazeologizmlar – bu
mustahkamlangan so‘z birikmalari bo‘lib, ular umumiy ma'noga ega va mustaqil birlik
sifatida ishlatiladi. Ular tilning eng noyob va murakkab ifoda vositalaridan biri
hisoblanadi, chunki ko‘pincha so‘zlarning asosiy ma'nolari orqali emas, balki kontekst
va madaniy tajriba asosida tushuniladi. Ingliz va o‘zbek tillarida frazeologizmlar
tilning metaforik va idiomatik jihatlarini ko‘rsatadi.
Ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning tuzilishi. Ingliz tilidagi
frazeologizmlar ko‘pincha qisqa va aniq shaklda bo‘lib, ular ko‘p hollarda tarixiy yoki
madaniy merosdan kelib chiqadi (masalan, "break the ice", "piece of cake"). O‘zbek
tilidagi frazeologizmlar esa ko‘pincha yanada kengroq, boy va ko‘p qismli iboralar
shaklida ifodalanadi va ko‘plab xalq og‘zaki ijodi elementlarini o‘z ichiga oladi
(masalan, "og‘izda aylanmoq", "tish-tirnog‘iga qadar").
Ma’no va funksional xususiyatlari. Har ikkala til frazeologizmlari ma’noni kuchli
ifodalaydi, ammo ingliz frazeologizmlarida ma'no ko‘pincha yanada aniq va qisqa
ifodalansa, o‘zbek frazeologizmlarida ko‘proq ko‘lam va kontekstga bog‘liqlik
mavjud. Bundan tashqari, o‘zbek frazeologizmlari ko‘pincha axloqiy va tarbiyaviy
ohangga ega bo‘lishi mumkin.
Madaniy komponent va frazeologizmlarning tarjimadagi qiyinchiliklari.
Frazeologizmlarning ma'nosi ko‘pincha madaniy kontekstga bog‘liq bo‘lgani uchun,
ularni tarjima qilishda qiyinchiliklar yuzaga keladi. Ingliz va o‘zbek
frazeologizmlarining madaniy asoslari har xil bo‘lgani sababli, to‘g‘ridan-to‘g‘ri
tarjima ko‘pincha ma'noni to‘liq yetkazolmaydi. Bu esa tarjimashunoslikda
frazeologizmlarni ekvivalent topish muammosini keltirib chiqaradi.
Frazeologizmlarning til o‘rganishdagi ahamiyati. Frazeologizmlar til o‘rganishda
tilni chuqurroq tushunish va madaniyatni anglash uchun muhim vosita hisoblanadi.
Ingliz tilini o‘rganuvchilar uchun o‘zbek tilidagi frazeologizmlarni qiyoslash orqali
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
242
2181-3187
ma’no va madaniy tafovutlarni yaxshiroq anglash mumkin, bu esa kommunikatsiya
samaradorligini oshiradi.
Frazeologizmlarning semantik turlari va ularning qiyosiy tahlili. Frazeologizmlar
semantik jihatdan turli turlarga bo‘linadi: metaforik, metonimik, aforistik, iboralik va
boshqalar. Ingliz tilidagi frazeologizmlar ko‘proq metaforik xarakterga ega bo‘lib, ular
kundalik nutqda keng qo‘llaniladi. Masalan, “kick the bucket” iborasi “vafot etmoq”
ma’nosini bildiradi. O‘zbek tilida esa metafora va metonimiya bilan bir qatorda
ko‘proq xalq og‘zaki ijodining didaktik elementlari – maqollar, topshiriqlar,
aytishuvlar ko‘rinishida frazeologizmlar uchraydi. Masalan, “tillar to‘g‘ri bo‘lsa, dillar
to‘g‘ri bo‘ladi” maqoli tilning jamiyatdagi ahamiyatini ifodalaydi.
Strukturaviy xususiyatlar va frazeologik birikmalarning shakllanishi. Ingliz tilida
frazeologik birliklar ko‘pincha mustahkamlangan, qisqa iboralar bo‘lib, ular so‘zlar
birikmasidan tashkil topgan va ko‘pincha o‘zgarmas shaklda saqlanadi. O‘zbek tilidagi
frazeologizmlar esa ba’zan uzunroq, murakkab tuzilishga ega bo‘lib, ular ko‘proq
qo‘shimcha so‘zlar, bog‘lovchilar va takroriy elementlar bilan boyitilgan. Bu, o‘z
navbatida, frazeologik birliklarning fleksibil va o‘zgaruvchan xususiyatlarini
ko‘rsatadi.
Frazeologizmlarning ijtimoiy va madaniy funktsiyasi. Frazeologizmlar faqat
ma’noni ifodalash emas, balki ijtimoiy va madaniy aloqalarni mustahkamlashda ham
muhim rol o‘ynaydi. Ingliz tilida frazeologik birliklar ko‘pincha hazil, kinoya yoki
hissiyotlarni ifodalash uchun ishlatiladi. O‘zbek tilida esa frazeologizmlar ko‘proq
axloqiy tarbiya va hayotiy tajriba namoyishi sifatida qabul qilinadi. Bu ikki tilning
madaniy farqlarini yoritishda frazeologizmlar juda yaxshi manba hisoblanadi.
Tarjimadagi frazeologizmlar: muammolar va yechimlar. Frazeologizmlarni
tarjima qilishda asosan ma’no va madaniy muhitning farqlari qiyinchilik tug‘diradi.
Ingliz frazeologizmini o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilish ko‘pincha
noto‘g‘ri yoki noaniq natijaga olib keladi. Shuning uchun tarjimonlar ekvivalent
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
243
2181-3187
frazeologik birliklarni topishga, yoki zarurat bo‘lsa, erkin tarjima usullaridan
foydalanishga majbur bo‘ladilar. Bu borada madaniyatlararo tarjima yondashuvlari va
frazeologik lug‘atlardan foydalanish muhim ahamiyat kasb etadi
Xulosa
Ushbu ish davomida ingliz va o‘zbek tillaridagi frazeologizmlarning tuzilishi,
ma’nosi va madaniy kontekstlari qiyosiy tahlil qilindi. Tahlil natijalari shuni
ko‘rsatdiki, har ikkala til frazeologizmlari tilning boy ifoda vositalari sifatida muhim
ahamiyatga ega bo‘lib, ular xalqning tarixiy va madaniy tajribalarini aks ettiradi. Ingliz
tilidagi frazeologizmlar ko‘proq qisqa, aniq va universal ifodalar shaklida bo‘lsa,
o‘zbek tilidagi frazeologizmlar kengroq va ko‘p qirrali, ko‘pincha xalq og‘zaki
ijodining elementi sifatida namoyon bo‘ladi.
Tarjimada frazeologizmlarning madaniy xususiyatlari sababli qiyinchiliklar
yuzaga keladi, bu esa tarjimashunoslikda maxsus yondashuvlarni talab qiladi.
Shuningdek, frazeologizmlarni o‘rganish til o‘rganish jarayonini yanada boyitadi va
ikki til madaniyatlari o‘rtasidagi lingvistik ko‘prikni mustahkamlaydi. Shu bois, ingliz
va o‘zbek frazeologizmlarining qiyosiy tahlili tilshunoslik va tarjimashunoslikda
muhim ilmiy ahamiyatga ega bo‘lib, amaliy jihatdan ham foydalidir.
Foydalanilgan adabiyotlar.
1. Abdullayev A. Frazeologizmlarning ekspressivlik xususiyati. - T.:O’TA. 1976. 5-
son.
2. Abdullayev A. O’zbek tilida ekspressivlikning ifodalanishi. – T.: Fan.1983.
3. Kharatova, S. K. (2021). TENDENCIES OF DEVELOPMENT OF DISTANCE
EDUCATION IN GLOBAL TRANSFORMATION. Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences, 1(10), 353-362.
4. Mamatov A.E.”O’zbek tili frazeologizmlarining shakllanishi.-T.:1997.-B.37.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
244
2181-3187
5. Yo’ldoshev B.”Frazeologik uslubiyat asoslari” SamarqandDU.:1999.-B.86.
6. Kharatova, S. K. (2021). STRATEGIC ISSUES OF IMPROVING SPIRITUAL
AND EDUCATIONAL ACTIVITIES IN THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN.
Academic research in educational sciences, 2(11), 313-320.
7. Narimonova Z. Frazeologik iboralarning tarjimasi haqida.-T.:O’zMU to’plami. 2007
