ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
233
2181-3187
GIPOTIREOZNING O‘ZBEKISTONDAGI TARQALISHI, DAVOLASH
USULLARI VA PROFILAKTIKASI: YANGI YONDASHUVLAR VA
MUAMMOLAR.
Siyob Abu Ali ibn Sino nomidagi
Jamoat salomatligi texnikumi
DAVIROVA GULBAXOR MAMASALIYEVNA
Annotatsiya
Ushbu maqolada gipotireoz kasalligining O‘zbekiston sog‘liqni
saqlash tizimida dolzarbligi, uning tarqalish darajasi, tashxisi, davolash usullari va
profilaktikasi haqida so‘nggi ma’lumotlar taqdim etiladi. Gipotireoz – qalqonsimon
bez faoliyatining pasayishi bilan bog‘liq bo‘lgan va salomatlikka salbiy ta’sir
ko‘rsatuvchi endokrin kasalliklardan biridir. Maqolada ushbu kasallikning
tarqalishidagi tendensiyalar, omillar va O‘zbekistondagi eng so‘nggi tibbiy
yondashuvlar, shuningdek, davolashda zamonaviy usullari keltirilgan. Shuningdek,
gipotireozni erta aniqlash va uni samarali davolashning ahamiyati haqida ham batafsil
so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
gipotireoz, qalqonsimon bez, endokrin kasallik, tashxis, davolash,
profilaktika, gormonlar, gipotireoz, O‘zbekiston.
Abstract
This article presents the relevance of hypothyroidism in the healthcare
system of Uzbekistan, including its prevalence, diagnosis, treatment methods, and
prevention strategies. Hypothyroidism is one of the endocrine diseases associated with
reduced thyroid gland activity, which negatively impacts health. The article discusses
trends in the spread of the disease, contributing factors, the latest medical approaches
in Uzbekistan, and modern methods of treatment. It also emphasizes the importance of
early detection and effective management of hypothyroidism.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
234
2181-3187
Keywords:
hypothyroidism, thyroid gland, endocrine disease, diagnosis,
treatment, prevention, hormones, hypothyroidism, Uzbekistan.
Kirish .
Gipotireoz – qalqonsimon bezning faoliyatining pasayishi bilan bog‘liq
bo‘lgan va organizmda turli biokimyoviy jarayonlarni buzadigan, endokrin tizimning
salbiy holati hisoblanadi. Qalqonsimon bezning gormonal faoliyati pasayganda
organizmda metabolizmning barcha asosiy jarayonlari sekinlashadi, bu esa ko‘plab
organlar va tizimlarning ishiga salbiy ta’sir qiladi. Gipotireozning klinik belgilari
turlicha bo‘lishi mumkin: charchoq, semirish, terining qurishi, sovuqqa chidamsizlik,
depressiya, yurak urishining sekinlashishi, shuningdek, bolalar va kattalarda kognitiv
qobiliyatlarning pasayishi kabi simptomlar kuzatiladi.
O‘zbekiston Respublikasida gipotireoz kasalligi ham sezilarli darajada tarqalgan
va bu kasallikning erta tashxisi va davolanishi sog‘liqni saqlash tizimi uchun dolzarb
muammo hisoblanadi. Tibbiyot sohasidagi so‘nggi yutuqlar va innovatsiyalar
gipotireozni samarali davolash imkoniyatlarini yaratgan bo‘lsa-da, kasallikning oldini
olishda profilaktik choralar, xalqning sog‘liqni saqlashga bo‘lgan yondashuvi va tibbiy
ta’lim tizimlarining ahamiyati katta.
Gipotireoz kasalligiga umumiy tushuncha
Gipotireozning fiziologiyasi
Qalqonsimon bez – bu bo‘yinning old tomonida joylashgan va tiroid gormonlarini
ishlab chiqaruvchi endokrin organ bo‘lib, organizmning ko‘plab jarayonlari, jumladan,
metabolizmni tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Gipotireozda qalqonsimon
bezning faoliyati kamayadi, natijada organizmda gormonlar yetishmasligi yuzaga
keladi. Bu holat yurak, ovqat hazm qilish tizimi, asab tizimi va boshqa ko‘plab tizimlar
ishiga salbiy ta’sir qiladi.
Gipotireozning sabablari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
235
2181-3187
Gipotireozning asosiy sabablaridan biri qalqonsimon bezning autoimmun
kasalliklaridan bo‘lgan Hashimoto tiroiditi hisoblanadi. Bu kasallikda organizmning
immun tizimi qalqonsimon bezga qarshi antitanalar ishlab chiqaradi va bezning normal
faoliyatini buzadi. Gipotireozga olib keladigan boshqa omillar orasida qalqonsimon
bezni jarrohlik yo‘li bilan olib tashlash, gormonlarni ishlab chiqaruvchi hujayralarning
zararlanishi va jiddiy stress omillari mavjud.
Gipotireozning O‘zbekistondagi tarqalishi
O‘zbekistonning geografik va ekologik omillari
O‘zbekistonning ba’zi hududlarida ekologik omillar va qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishining har xil sharoitlari gipotireozning tarqalishiga ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Bunday hududlarda yuqori miqdordagi yod yetishmovchiligi, qalqonsimon bezning
to‘liq faoliyat ko‘rsatmasligiga olib keladi. Shuningdek, O‘zbekistonning ayrim
viloyatlarida aholining gormonlar ishlab chiqarishni ta’minlash uchun zarur bo‘lgan
yod moddasini oziq-ovqat mahsulotlariga kiritmasligi gipotireoz kasalligining
rivojlanishiga olib kelmoqda.
Kasallikning tarqalish statistikasi
Gipotireoz O‘zbekistonda xususan ayollar o‘rtasida keng tarqalgan bo‘lib, 2023
yilgi ma’lumotlarga ko‘ra, bu kasallikning erkaklarga qaraganda ayollarda tarqalishi
5-6 marta yuqori bo‘lgan. Statistikaga ko‘ra, 2023 yilda 40 yoshdan oshgan ayollarda
gipotireoz tashxisi qo‘yilgan holatlar 18% ni tashkil etgan, shu bilan birga bu
raqamning har yili o‘sish tendensiyasini ko‘rsatmoqda. Bolalarda gipotireoz erta
aniqlanmagan bo‘lsa, ular o‘sish va rivojlanishda kechikishlarni boshdan kechirishlari
mumkin.
Gipotireozni aniqlash va tashxis qo‘yish
Tashxis qo‘yish usullari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
236
2181-3187
Gipotireozni aniqlashda eng muhim vositalardan biri tiroksin (T4) va tireotrop
gormon (TTG) darajasini o‘lchashdir. Odatda, gipotireozda TTG darajasi yuqori
bo‘ladi, chunki organizm gormonlarni ishlab chiqarish uchun qalqonsimon bezni
ko‘proq ishlashga undaydi. TTG darajasi 10 mU/l dan yuqori bo‘lsa, bu gipotireozning
belgilari ekanligini ko‘rsatadi.
Klinik alomatlar va diagnostika
Gipotireoz kasalligining klinik belgilari quyidagilardan iborat bo‘lishi mumkin:
•
Charchoq va surunkali charchoq;
•
Semirish;
•
Depressiya va ruhiy holatning o‘zgarishi;
•
Sovuqqa chidamsizlik;
•
Terining qurishi va sochlarning to‘kilishi;
•
Yurak urishining sekinlashishi.
Klinik tashxis bilan birga laboratoriya testlari (TTG, T4) yordamida aniqlik
kiritiladi.
Gipotireozni davolash va profilaktika
Davolash usullari
Gipotireozni davolashda sintetik tiroksin preparatlari (levotiroksin) eng ko‘p
qo‘llaniladigan dori hisoblanadi. Ushbu dori qalqonsimon bez tomonidan ishlab
chiqariladigan gormonni o‘rnini bosadi va metabolizmni normal holatga qaytaradi.
Davolashda doza bemorning yoshiga, tana vazni va kasallikning darajasiga qarab
belgilanadi.
Profilaktika
Gipotireozni oldini olishda yod yetishmovchiligi eng muhim profilaktik omil
hisoblanadi. Yodli tuzlar, yodga boy oziq-ovqatlar, shuningdek, yodli preparatlar
tavsiya etiladi. Gormonlarning normal ishlab chiqarilishini ta’minlash uchun sog‘lom
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
237
2181-3187
turmush tarzini olib borish, oziq-ovqatda kerakli mikroelementlar mavjudligini
ta’minlash zarur.
Xulosa
Gipotireoz O‘zbekistonda dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Kasallikning
tashxisi va davolashda zamonaviy yondashuvlar mavjud bo‘lsa-da, profilaktika va erta
tashxis qo‘yishning ahamiyati katta. Yod yetishmovchiligi, ekologik sharoitlar va
alimentatsiya ko‘rsatkichlari kasallikning rivojlanishiga ta’sir ko‘rsatadi. Shuningdek,
aholi orasida gipotireozni aniqlash va davolash bo‘yicha xabardorlikni oshirish hamda
tibbiy ta’limni kuchaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ergashev, T., & Tursunov, M. (2021).
O‘zbekiston Respublikasi aholisi orasida
qalqonsimon bez kasalliklari.
O‘zbekistonda Endokrinologiya, 10(2), 34–40.
2.
World Health Organization (WHO). (2020).
Thyroid diseases: Global
epidemiology and recommendations for prevention.
Geneva: WHO Press.
3.
Mirzaev, F., & Rakhimov, Z. (2023).
Gipotireoz va uning davolashda yangi
yondashuvlar.
Tibbiyot jurnali, 18(3), 52–58.
4.
WHO (2022).
Thyroid Disease and Nutrition.
Geneva: World Health
Organization.
