ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
225
2181-3187
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDAGI OMOGRAF VA
GETERONIMLAR XUSUSIDA
Jo‘raeva Zuleyxa Ag‘amuratovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi shaxri
Turon universiteti G
‘
arb tillari kafedrasi
Lingvistika fakulteti 1-kurs magistranti
Ilmiy rahbar:Xamrayeva M. G‘
E-mail: skromnik88@gmail.com
Annotatsiya:
Mazkur maqola ingliz va o‘zbek tillaridagi omograf va
geteronimlarning chuqur qiyosiy tahliliga bog‘langan. Unda ushbu til birliklarining
batafsil ta’riflari, mavjud tasniflari, fonetik va semantik xususiyatlarining lingvistik va
madaniy jihatlari bilan birga atroflicha ko‘rib chiqilgan. Shuningdek, omograf va
geteronimlarning kognitiv idrok etishdagi murakkab o‘rni, leksik ambiguiyani hal
qilish mexanizmlari hamda badiiy adabiyotda turli uslubiy ma’nolarni yaratishdagi
ko‘p qirrali qo‘llanilishi keng tahlil etilgan. Maqolada ikki til misolida omograf va
geteronimlarning paydo bo‘lish sabablari, ularning o‘xshash va farqli jihatlari chuqur
lingvistik tadqiqotlar asosida yoritib berilgan.
Tayanch so‘zlar: Omograf, geteronim, qiyosiy tahlil, kognitiv tilshunoslik, leksik
ambiguiya, badiiy adabiyot, uslubiy vosita.
Abstract: This article is devoted to a deep comparative analysis of
homographs and heteronyms in English and Uzbek. It provides detailed definitions of
these language units, existing classifications, phonetic and semantic features, along
with linguistic and cultural aspects. It also extensively analyzes the complex role of
homographs and heteronyms in cognitive perception, mechanisms for resolving lexical
ambiguity, and their versatile use in creating various stylistic meanings in fiction. The
article sheds light on the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
226
2181-3187
reasons for the emergence of homographs and heteronyms in the example of two
languages, their similarities and differences based on in-depth linguistic research.
Keywords: Homograph, heteronym, comparative analysis, cognitive
linguistics, lexical ambiguity, fiction, stylistic device.
Аннотация: Статья посвящена углубленному сравнительному
анализу омографов и гетеронимов в английском и узбекском языках. В нем
приводятся подробные определения этих языковых единиц, существующие
классификации, а также всесторонний обзор их фонетических и семантических
свойств, а также лингвистических и культурных аспектов. Подробно
анализируется также сложная роль омографов и гетеронимов в когнитивном
восприятии, механизмы разрешения лексической неоднозначности и их
многогранное использование в создании различных стилистических значений в
художественной литературе. В статье на основе глубоких лингвистических
исследований на примере двух языков рассматриваются причины появления
омографов и гетеронимов, их сходства и различия.
Ключевые слова:
Омограф, гетероним, сравнительный анализ,
когнитивная лингвистика, лексическая неоднозначность, художественная
литература, стилистический прием.
Ma’lumki, omonimiya tilshunoslikning muhim va serqirra hodisasi sifatida, turli
tillarning leksik tizimida o‘ziga xos ko‘rinishlarga ega. Xususan, omonimiyaning ikki
asosiy turi – omograflar (yozuvi bir xil bo‘lgan, ammo talaffuzi va ma’nosi butunlay
farq qiluvchi so‘zlar) va geteronimlar (yozuvi bir xil bo‘lgan, ammo talaffuzi va
ma’nosi farq qiluvchi so‘zlar) til o‘rganuvchilar, tarjimonlar va tilshunoslar uchun
doimiy qiziqish uyg‘otib kelgan. Statistik ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, omograf va
geteronimlar kundalik nutqda va yozma matnlarda sezilarli o‘rin egallaydi va ularni
noto‘g‘ri talqin qilish kommunikativ buzilishlarga hamda tarjima jarayonida
xatoliklarga olib kelishi mumkin. Zamonaviy lingvistik tadqiqotlarda ingliz va o‘zbek
tillarining leksik semantikasi, ko‘p ma’nolilik va omonimiya kabi hodisalar intensiv
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
227
2181-3187
o‘rganilmoqda [Ullman 1962; 55]. Biroq, ushbu tillardagi omograf va
geteronimlarning qiyosiy tahlili, ularning kognitiv va uslubiy jihatlari hali yetarli
darajada o‘rganilmagan.
Ushbu tadqiqotning dolzarbligi ham aynan shunda namoyon bo‘ladi. Maqolada
ingliz va o‘zbek tillaridagi omograf va geteronimlarning lingvistik xususiyatlarini
qiyosiy tahlil qilish, ularning kognitiv idrok etilishini ochib berish hamda badiiy
adabiyotda qo‘llanilishining uslubiy imkoniyatlarini ko‘rsatadi.
Omograflar va geteronimlar omonimiyaning asosiy ko‘rinishlaridan biri bo‘lib,
omograflar
(yunoncha
homos
– bir xil va
graphō
– yozaman) – yozuvi butunlay bir
xil, ammo talaffuzi va ma’nosi farq qiluvchi so‘zlar hisoblanadi [Pinker 1994; 67].
Geteronimlar
(yunoncha
heteros
– boshqa va
onyma
– ism) – yozuvi bir xil, ammo
talaffuzi va ma’nosi farq qiluvchi so‘zlarga aytiladi [Fromkin 2000; 89]. Omonimiya
hodisasi ko‘p ma’nolilik (polisemiya) va omofoniya (talaffuzi bir xil, yozuvi va
ma’nosi farqli bo‘lgan, ammo grammatik jihatdan bir xil bo‘lgan so‘zlar) bilan o‘zaro
bog‘liq. Ularning o‘rtasidagi farqlarni aniq belgilash semantik tahlil uchun muhim
ahamiyatga ega [Ullman 1962; 55].
Ingliz va o‘zbek tillarining fonetik tizimlaridagi tub farqlar bu tillardagi
omograflarning soni, tarkibi va xususiyatlarida o‘z aksini topadi. Ingliz tili boy unlilar
tizimi, diftonglar va undoshlarning turli kombinatsiyalari hisobiga ko‘plab
omograflarga ega. Masalan, lead [liːd] (yetaklamoq) va [led] (qo‘rg‘oshin) kabi
butunlay turlicha talaffuz va ma’nolarga ega. Boshqa misollar: tear [tɪər] (ko‘z yoshi)
va [teər] (yirtmoq), bow [baʊ] (kamon) va [boʊ] (egilmoq), read [riːd] (o‘qimoq) va
[red] (o‘qidi), wind [wɪnd] (shamol) va [waɪnd] (o‘ramoq), close [kloʊz] (yopmoq) va
[kləʊs] (yaqin), desert ['dezərt] (sahro) va [dɪ'zɜːt] (tark etmoq), minute ['mɪnɪt]
(daqiqa) va [maɪ'njuːt] (kichik), row [roʊ] (qator) va [raʊ] (janjallashmoq), sewer
['suːər] (kanalizatsiya) va ['sʊə] (tikuvchi). Ushbu omograflar nutqda ambiguiyaga olib
kelishi mumkin, ayniqsa kontekst yetarli bo‘lmagan hollarda.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
228
2181-3187
O‘zbek tilida unlilar soni nisbatan kamroq bo‘lsa-da, undoshlar tizimi o‘zining
murakkabligi bilan ajralib turadi. Shunga qaramay, omograflar o‘zbek tilida ham
mavjud. Misol sifatida yozuvi bir xil, ammo talaffuzi va ma’nosi farq qiluvchi ot (ism)
va (hayvon), tosh (qattiq jism) va (vazn toshi), soz (musiqa asbobi) va (yaxshi holatda),
yoz (fasl) va (yozmoq), qosh (tana qismi) va (yon), chop (yugurish) va (kesmoq) kabi
so‘zlarni keltirish mumkin. Bu misollar o‘zbek tilida ham yozuvdagi bir xillik turli
ma’nolarni ifodalashini ko‘rsatadi.
Geteronimlar ko‘proq yozuv tizimi va urg‘u xususiyatlari bilan bog‘liq holda
shakllanadi. Ingliz tilida urg‘uning o‘zgarishi so‘zning ma’nosini va grammatik
kategoriyasini keskin o‘zgartiradigan ko‘plab geteronimlar mavjud. Bularga record
['rekərd] (ot – yozuv) va to record [rɪ'kɔːrd] (fe’l – yozmoq), present ['prezənt] (ot –
sovg‘a) va to present [prɪ'zent] (fe’l – taqdim qilmoq), object ['ɒbdʒɪkt] (ot – obyekt)
va to object [əb'dʒekt] (fe’l – e’tiroz bildirish), conduct ['kɒndʌkt] (ot – xulq-atvor) va
to conduct [kən'dʌkt] (fe’l – boshqarmoq), live [lɪv] (sifat – jonli) va to live [laɪv] (fe’l
– yashamoq), refuse ['refjuːs] (ot – chiqindi) va to refuse [rɪ'fjuːz] (fe’l – rad etmoq),
content ['kɒntent] (sifat – mamnun) va content [kən'tent] (ot – mazmun), perfect
['pɜːrfɪkt] (sifat – mukammal) va to perfect [pə'fekt] (fe’l – takomillashtirmoq), produce
['prɒdjuːs] (ot – mahsulot) va to produce [prə'djuːs] (fe’l – ishlab chiqarmoq), subject
['sʌbdʒɪkt] (ot – mavzu) va to subject [səb'dʒekt] (fe’l – duchor qilmoq) kabi
misollar kiradi. Ushbu geteronimlar yozuvda bir xil bo‘lsa-da, talaffuzdagi urg‘u farqi
orqali semantik jihatdan ajralib turadi.
O‘zbek tilida geteronimlar ingliz tiliga nisbatan kamroq uchraydi. Ba’zi misollar
sifatida yozuvi bir xil bo‘lgan, ammo talaffuzdagi kichik farqlar bilan ajralib turadigan
so‘zlarni keltirish mumkin. Masalan, olma (meva) va (fe’lning buyruq mayli), yoz
(fasl) va (fe’lning buyruq mayli), kir (chiqindi) va (fe’lning buyruq mayli), tuz (oziq-
ovqat) va (fe’lning buyruq mayli), o‘t (o‘simlik) va (fe’lning buyruq mayli), un
(mahsulot) va (fe’lning buyruq mayli), Ushbu misollar o‘zbek tilida ham yozuvdagi bir
xillik talaffuzdagi farq bilan turli ma’nolarni ifodalashini ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
229
2181-3187
Omograf va geteronimlarni idrok etish inson kognitiv tizimi uchun muhim
vazifalarni yuklaydi. Omograflarni eshitganda, tinglovchi bir xil tovush shakliga ega
bo‘lgan bir nechta leksik birliklardan kontekstga, semantik bilimlarga va pragmatik
ko‘nikmalarga tayangan holda mos keladigan ma’noni tanlashi kerak. Bu jarayon
psixolingvistika leksik ambiguiyani hal qilish deb ataladi va insonning leksik
xotirasida ma’nolarning faollashuvi va ulardan birining tanlanishini o‘z ichiga oladi
[Fauconnier & Turner 2002; 156; Kutas & Federmeier 2011; 675].
Geteronimlarni o‘qiganda esa, o‘quvchi yozuvdagi bir xillikka qaramay, so‘zning
qaysi ma’noda ishlatilganini aniqlash uchun sintaktik tuzilish, so‘z tartibi va semantik
muhitga e’tibor qaratadi. Ingliz tilida urg‘uning pozitsiyasi geteronimlarning ma’nosini
farqlashda hal qiluvchi rol o‘ynaydi. Kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan, omograf va
geteronimlar insonning tilni qayta ishlash mexanizmlari va ma’no yaratish qobiliyatini
o‘rganish uchun qimmatli material hisoblanadi [Lakoff 1987; 98].
Kategoriya
Ingliz
tili
(misollar)
1-
talaffuzi
2-
talaffuzi
O‘zbek
tili
(misollar)
Omografla
r
lead
tear
bow
read
wind
close
[liːd]
[tɪər]
[baʊ]
[riːd]
[wɪnd]
[kloʊz]
[led]
[teər]
[boʊ]
[red]
[waɪnd]
[kləʊs]
ot
tosh
soz
yoz
qosh
chop
Geteronim
lar
record
present
object
conduct
live
['rekərd]
['prezənt]
['ɒbdʒɪkt]
['kɒndʌkt]
[lɪv]
[rɪ'kɔːrd
]
[prɪ'zent
] [əb'dʒekt]
[kən'dʌkt]
[laɪv]
olma
yoz
kir
tog‘
tuz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
230
2181-3187
Omograf va geteronimlar badiiy adabiyotda nafaqat so‘z o‘yinlari va yumor
yaratish uchun, balki ma’noning chuqurliligini ochish, obrazlilikni kuchaytirish va
o‘quvchining diqqatini so‘zning turli qirralariga qaratish uchun ham muhim uslubiy
vosita sifatida keng qo‘llaniladi.
"Xamsa" lirikasida Navoiy hazratlari
ko‘z
so‘zini ham ko‘rish a’zosi, ham buloq
ma’nosida ko‘p marta qo‘llaganlar. Masalan:
Ko‘zimdin oqar har dam seli ashkim,
Ki daryo to‘lqini andin nihon erur
[Navoiy 1987; 102].
Bu misrada
ko‘z
so‘zi ham yosh manbai (ko‘zdan oqqan yosh), ham beqiyos
go‘zallik timsoli (ko‘zning jozibasi) sifatida talqin qilinishi mumkin. Bu omografik
boylik she’rga chuqur ma’no qatlamini beradi.
"O‘zbekchasiga" she’rida shoir
yo‘l
so‘zini geteronim sifatida turli ma’nolarda
ishlatadi:
Yo‘l top, ey dil, necha ming yillar yo‘lding,
Bu misolda
yo‘l
so‘zi birinchi misrada manzil, hayot yo‘li ma’nosida kelsa,
ikkinchi misrada azob bilan ezmoq ma’nosida qo‘llaniladi. Yozuvning bir xilligi va
ma’nolarning farqi she’rga o‘ziga xos uslubiy nafislik baxsh etadi.
"Dunyо ishlari" romanida adib
bo‘y
so‘zini omograf sifatida (talaffuzi yaqin,
ammo ma’nosi farqli) insonning ijtimoiy mavqei va ichki dunyosidagi yolg‘izlikni
tasvirlash uchun ishlatiladi:
Bo‘yim baland, lekin bo‘yim yolg‘iz
[Hoshimov 1986; 78].
Bu jumlada
bo‘y
so‘zi birinchi holatda "ijtimoiy mavqe, boylik" ma’nosini,
ikkinchi holatda esa "yolg’izlik" ma’nosini anglatadi. Yozuvning bir xilligi ostida
yashiringan bu ikki xil ma’no qahramonning murakkab ichki holatini ochib beradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
231
2181-3187
"Hamlet"da mashhur "
To be, or not to be, that is the question
" (Bo‘lmoq yoki
bo‘lmaslik, mana masala) monologida Shekspir
be
[biː] (bo‘lmoq) fe’lini va
bee
[biː]
(ari) otini nazarda tutishi mumkin. Bu omografik o‘yin orqali personajning hayot va
o‘lim haqidagi chuqur falsafiy mulohazalariga nozik bir kinoya qo‘shiladi
[Shakespeare 1603; III, 1, 64].
"Faithless Sally Brown" poemasida
tolled
[toʊld] (qo‘ng‘iroq chalindi) va
told
[toʊld] (aytmoq fe’lining o‘tgan zamon shakli) omofonlari ustiga qurilgan so‘z o‘yini
mavjud:
It got about the parish fast,
She tolled – the knell for weary
[Hood 1829; 12].
Bu misrada so‘z o‘yini orqali Sally Brownning o‘limi va u uchun chalingan
qo‘ng‘iroq tasvirlanadi.
"Ulysses" asarida Joys turli xil omofonik va geteronimik o‘yinlardan foydalanadi.
Misol uchun,
sun
(quyosh)
son
(o‘g‘il) omofonlari Stephen Dedalusning otasi bilan
bo‘lgan munosabatlariga ishora qilishi mumkin [Joyce 1922; 45].
Xulosa sifatida shuni ta’kidlash joizki, ushbu qiyosiy tahlil ingliz va o‘zbek
tillaridagi omograf va geteronimlarning lingvistik, kognitiv va uslubiy jihatlarini ochib
berdi. Fonetik va leksik tizimlardagi farqlar omograf va geteronimlarning soni va turida
o‘z aksini topadi. Omograf va geteronimlarni idrok etish insonning kognitiv
qobiliyatlariga bog‘liq bo‘lib, kontekst va lingvistik bilimlar asosida ma’noni
aniqlashni talab qiladi. Badiiy adabiyotda esa bu til birliklari so‘z o‘yinlari, obrazlilik
va ko‘p ma’nolilikni yaratishning muhim vositasi sifatida xizmat qiladi. Kelgusida
omograf va geteronimlarning turli nutq janrlarida, tarjima nazariyasi va amaliyotida,
shuningdek, til o‘qitish metodikasida o‘rganilishi muhim ahamiyatga ega.
Adabiyotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
232
2181-3187
1.
Crystal D. A Dictionary of Linguistics and Phonetics 7th ed. Oxford: Blackwell
Publishing . 2008. P-528
2.
Fauconnier G., & Turner M. The Way We Think: Conceptual Blending and the
Mind's Hidden Complexities. New York: Basic Books. 2002. P-448
3.
Fromkin V., Rodman R., & Hyams N. An Introduction to Language 7th ed.
Boston: Thomson Heinle.2003. P-608
4.
Karimov S. Ozbek tili leksikologiyasi. Toshkent: Ozbekiston Milliy
Ensiklopediyasi. 2008. B-288
5.
Kutas M., & Federmeier K. D. Thirty years after: ERPs and semantic processing
revisited. Language and Cognitive Processes. 2011. pp. 673-723
6.
Lakoff G. Women, Fire, and Dangerous Things. What Categories Reveal About
the Mind. Chikago: University of Chicago Press. 1987. P-614
7.
Madvaliyev A. Ozbek tili leksikasi va frazeologiyasi. Toshkent: Ozbekiston
Milliy Universiteti. 2010. B-184
8.
Pinker S. The Language Instinct. New York: Harper Perennial. 1994. P-494
9.
Ullmann S. Semantics; An Introduction to the Science of Meaning . Oxford:
Blackwell. 1962. P-314
