ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
220
2181-3187
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA O‘LIM KO‘RSATKICHLARI VA
ULARNING ASOSIY SABABLARI: 2023–2024 YILLAR TAHLILI.
Siyob Abu Ali ibn Sino
nomidagi Jamoat salomatligi texnikumi
RAVSHANOVA KUMUSHBIBI QOBIL QIZI
Annotatsiya
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida 2023–2024 yillarda
o‘lim ko‘rsatkichlari va ularning asosiy sabablari epidemiologik va statistik tahlil
asosida ko‘rib chiqilgan. Maqolada yurak-qon tomir, onkologik hamda nafas yo‘llari
kasalliklari asosiy o‘lim sabablari sifatida ko‘rsatilgan. Hududlar bo‘yicha farqlar,
yosh guruhlari kesimidagi tafovutlar, shuningdek, sog‘liqni saqlash tizimini
takomillashtirish bo‘yicha takliflar bayon qilingan. Ushbu tahlillar sog‘liqni saqlash
sohasida faoliyat yuritayotgan vrachlar va mutaxassislar uchun muhim ma’lumotlar
beradi.
Annotation
This article provides an epidemiological and statistical analysis of
mortality rates and their primary causes in the Republic of Uzbekistan during 2023–
2024. Cardiovascular diseases, oncological conditions, and respiratory illnesses are
highlighted as the leading causes of death. The paper also explores regional disparities,
differences among age groups, and suggests recommendations for improving the
healthcare system. These insights are essential for physicians and healthcare
professionals working in the public health sector.
Kalit so‘zlar
O‘zbekiston Respublikasi sog‘liqni saqlash tizimi, o‘lim
ko‘rsatkichlari, yurak-qon tomir kasalliklari, onkologik kasalliklar, nafas yo‘llari
kasalliklari, epidemiologik tahlil, hududiy farqlar, sog‘lom turmush tarzi, profilaktika,
shifokorlar uchun tavsiyalar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
221
2181-3187
Keywords
Healthcare system of Uzbekistan, mortality rates, cardiovascular
diseases, oncological conditions, respiratory illnesses, epidemiological analysis,
regional disparities, healthy lifestyle, prevention, recommendations for physicians.
Kirish
So‘nggi yillarda O‘zbekiston Respublikasida sog‘liqni saqlash tizimida sezilarli
o‘zgarishlar amalga oshirilgan bo‘lsa-da, o‘lim ko‘rsatkichlari va ularning asosiy
sabablari hali ham dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. 2023 yilda mamlakatda jami
172,8 ming nafar o‘lim holati qayd etilgan bo‘lib, bu 2022 yilga nisbatan 0,4% ga
oshgan. 2024 yilda esa o‘lim holatlari 174,4 ming nafarni tashkil etdi, bu 2023 yilga
nisbatan 0,9% ga oshgan. O‘limning asosiy sabablari sifatida yurak-qon tomir
kasalliklari (57,6%), onkologik kasalliklar (9,4%) va nafas yo‘llari kasalliklari (6,3%)
qayd etilgan.
Asosiy qism
Yurak-qon tomir kasalliklari
Yurak-qon tomir kasalliklari O‘zbekistonda o‘limning asosiy sababidir. 2024
yilda bu kasalliklar sababli o‘lim holatlari jami o‘limlarning 57,6% ni tashkil etgan.
Ushbu kasalliklarning oldini olish uchun sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish,
jismoniy faollikni oshirish va to‘g‘ri ovqatlanish muhim ahamiyatga ega.
O‘zbekiston Respublikasida sog‘liqni saqlash tizimi rivojlanayotgan bo‘lsa-da,
o‘lim ko‘rsatkichlari va ularning asosiy sabablari hali ham dolzarb masaladir. 2023-
2024 yillarda yurak-qon tomir kasalliklari, onkologik kasalliklar va nafas yo‘llari
kasalliklarining o‘limga ta’siri davom etmoqda. Bu esa o‘z navbatida mamlakatda
sog‘liqni saqlash tizimini takomillashtirish, profilaktik tadbirlarni kuchaytirish,
kasalliklarning oldini olish va sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish zarurligini
ko‘rsatadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
222
2181-3187
Shuningdek, o‘limning hududiy farqlari, yosh guruhlari va boshqa demografik
omillarni inobatga olish sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini oshirishda muhim
omil hisoblanadi. Hududiy farqlar va sog‘liqni saqlash tizimidagi muammolarni tahlil
qilish, shifokorlar va sog‘liqni saqlash mutaxassislari uchun amaliy tavsiyalar berish,
sog‘liqni saqlash tizimi samaradorligini oshirish uchun zarurdir. Maqolada taqdim
etilgan tavsiyalar, asosan, yurak-qon tomir kasalliklari va onkologik kasalliklarning
oldini olishga qaratilgan bo‘lib, mamlakatda sog‘liqni saqlash tizimi rivojlanishida
muhim ahamiyatga ega.
Onkologik kasalliklar
Onkologik kasalliklar 2024 yilda o‘limning 9,4% sababchisi bo‘lgan. Erta tashxis
va davolash usullarini takomillashtirish, shuningdek, chekish va alkogol iste’molini
kamaytirish onkologik kasalliklarning oldini olishda muhim omillardir.
Nafas yo‘llari kasalliklari
Nafas yo‘llari kasalliklari 2024 yilda o‘limning 6,3% sababchisi bo‘lgan. Gripp
va boshqa respirator infeksiyalarni oldini olish uchun vaksinalash va sanitariya-
gigiyena qoidalariga rioya qilish zarur.
Yosh guruhlari bo‘yicha o‘lim taqsimoti
2024 yilda o‘lim holatlarining 8,8% i mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslarda,
24,6% i mehnatga layoqatli yoshdagi shaxslarda va 66,6% i mehnatga layoqatli
yoshdagi shaxslarda qayd etilgan. Bu yosh guruhlari bo‘yicha o‘limning taqsimoti
sog‘liqni saqlash tizimining samaradorligini baholashda muhim ko‘rsatkichdir.
Hududiy farqlar
O‘lim ko‘rsatkichlari hududlarga qarab farq qiladi. 2024 yilda Toshkent shahrida
o‘lim ko‘rsatkichi 5,5 promilleni tashkil etgan bo‘lsa, Buxoro va Navoiy viloyatlarida
bu ko‘rsatkich 4,3 promilleni tashkil etgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
223
2181-3187
Statistik jadval
Hudud
O‘lim ko‘rsatkichi (‰)
Toshkent shahri
5,5
Farg‘ona viloyati
10,4
Andijon viloyati
9,3
Samarkand viloyati
10,9
Toshkent viloyati
5,4
Navoiy viloyati
4,3
Buxoro viloyati
4,3
Sog‘lom turmush tarzi va profilaktika
Sog‘lom turmush tarzi yurak-qon tomir kasalliklari, onkologik kasalliklar va
nafas yo‘llari kasalliklarining oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Sog‘lom
turmush tarzini targ‘ib qilish uchun quyidagi choralar muhimdir:
1.
Jismoniy faollikni oshirish – odamlar kuniga kamida 30 daqiqa jismoniy
mashqlarni bajarishlari kerak.
2.
To‘g‘ri ovqatlanish – yog‘li, tuzli va shakarli mahsulotlarni iste’mol
qilishni kamaytirish, meva va sabzavotlarga boy ovqatlar iste’mol qilish zarur.
3.
Stressni boshqarish – meditatsiya, yoga yoki boshqa stressni kamaytirish
usullarini qo‘llash.
4.
Chekishni tashlash va alkogolni kamaytirish – chekish va alkogol
iste’molini kamaytirish, ayniqsa, onkologik kasalliklarning oldini olishda muhimdir.
Shifokorlar uchun tavsiyalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
224
2181-3187
1.
Erta tashxis – Shifokorlar bemorlarni muntazam ravishda profilaktik
tekshiruvlardan o‘tkazishlari kerak, ayniqsa, yurak-qon tomir va onkologik
kasalliklarni aniqlashda.
2.
Bemorlarni rag‘batlantirish – Shifokorlar sog‘lom turmush tarzini targ‘ib
qilish va bemorlarni sog‘lom ovqatlanish, jismoniy faollik va stressni boshqarishga
undashlari lozim.
3.
Hududiy tahlil – Shifokorlar o‘z hududlarida mavjud bo‘lgan sog‘liqni
saqlash muammolarini aniqlash va ularga qarshi profilaktik choralar ko‘rishlari kerak.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida o‘lim ko‘rsatkichlarini kamaytirish uchun sog‘liqni
saqlash tizimini takomillashtirish, profilaktik choralarni kuchaytirish va aholining
salomatligini yaxshilash zarur. Yurak-qon tomir kasalliklari, onkologik kasalliklar va
nafas yo‘llari kasalliklariga qarshi kurashish uchun kompleks yondashuvlar ishlab
chiqilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tashkent
Times.
(2024).
Mortality
rises
in
Uzbekistan.
https://www.tashkenttimes.uz/national/12434-mortality-rises-in-uzbekistan.
2.
Kun.uz. (2024). Statistics Agency provides data about main causes of death among
people in Uzbekistan. https://www.kun.uz/en/news/2024/01/29/statistics-agency-
provides-data-about-main-causes-of-death-among
3.
World Health Organization (WHO). (2024). Noncommunicable diseases in
Uzbekistan: Data and statistics.
https://www.who.int/uzbekistan/noncommunicable-
4.
Ministry of Health of the Republic of Uzbekistan. (2024). Annual report on public
health and mortality in Uzbekistan. https://www.minzdrav.uz/uz/statistics-reports.
