ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
119
2181-3187
OʻQIB TUSHUNISHDAGI OʻZIGA XOS KAMCHILIKLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH YOʻLLARI
Toshpoʻlatova Munisa
Toshkent davlat oʻzbek
tili va adabiyoti universiteti
3- bosqich talabasi
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola oʻqib tushunish jarayonidagi asosiy qiyinchiliklarni, jumladan,
diqqatni jamlashning yetishmasligi, soʻz boyligining kamligi, matnning murakkab
tuzilishi va fon bilimlarining yetarli emasligini tahlil qiladi. Shuningdek, mazkur
kamchiliklarni bartaraf etishga qaratilgan samarali pedagogik strategiyalar va
metodlar, xususan, faol oʻqish texnikalari, lugʻatni boyitish usullari, matn tahlilini
oʻrgatish va oʻquvchilarning mavzu boʻyicha bilimlarini oshirish yoʻllari koʻrib
chiqiladi. Tadqiqot natijalari oʻqib tushunish qobiliyatini rivojlantirishda oʻqituvchilar
va oʻquvchilar uchun amaliy tavsiyalar beradi.
Kalit soʻzlar:
oʻqib tushunish, kamchiliklar, bartaraf etish, pedagogik
strategiyalar, faol oʻqish, lugʻat boyligi, matn tahlili, fon bilimlari.
АННОТАЦИЯ
В данной статье анализируются основные трудности при понимании
прочитанного, включая недостаточную концентрацию внимания, ограниченный
словарный запас, сложную структуру текста и недостаточные фоновые знания.
В статье также рассматриваются эффективные педагогические стратегии и
методы, направленные на преодоление этих недостатков, в частности, методы
активного чтения, методы обогащения словарного запаса, обучение анализу
текста, а также способы повышения уровня знаний учащихся по предмету.
Результаты исследования дают практические рекомендации учителям и
учащимся по развитию навыков понимания прочитанного.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
120
2181-3187
Ключевые слова:
понимание прочитанного, недостатки, устранение,
педагогические стратегии, активное чтение, словарный запас, анализ текста,
фоновые знания.
ANNOTATION
This article analyzes the main difficulties in the process of reading
comprehension, including lack of concentration, limited vocabulary, complex text
structure, and insufficient background knowledge. It also examines effective
pedagogical strategies and methods aimed at overcoming these shortcomings, in
particular, active reading techniques, methods of enriching vocabulary, teaching text
analysis, and ways to increase students' knowledge of the subject. The results of the
study provide practical recommendations for teachers and students in developing
reading comprehension skills.
Keywords:
reading comprehension, shortcomings, overcoming, pedagogical
strategies, active reading, vocabulary, text analysis, background knowledge.
KIRISH
Oʻqib tushunish insonning bilim olishi, axborotni qayta ishlashi va muvaffaqiyatli
muloqot qilishining fundamental asosi hisoblanadi. Zamonaviy axborot asrida turli xil
matnlarni tushunish qobiliyati shaxsning ijtimoiy va professional hayotida muhim rol
oʻynaydi. Biroq, koʻplab oʻquvchilar oʻqiganlarini toʻliq anglashda jiddiy
qiyinchiliklarga duch kelishadi. Bu muammo nafaqat taʼlim jarayonida oʻz aksini
topadi, balki kundalik hayotda ham turli noqulayliklarni keltirib chiqaradi. Oʻqib
tushunishdagi kamchiliklarning sabablari turlicha boʻlishi mumkin, jumladan,
individual psixologik xususiyatlar, taʼlim metodikasidagi nuqsonlar, oʻqilayotgan
matnning murakkabligi va oʻquvchining yetarli darajada tayyorgarlikka ega emasligi
kabi omillar muhim ahamiyat kasb etadi.
Ushbu muammoning dolzarbligi oʻqib tushunish qobiliyatini takomillashtirishga
qaratilgan ilmiy izlanishlar va amaliy chora-tadbirlarni ishlab chiqish zaruratini keltirib
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
121
2181-3187
chiqaradi. Mazkur maqola oʻqib tushunishdagi oʻziga xos kamchiliklarni aniqlashga
va ularni bartaraf etishning samarali yoʻllarini koʻrsatishga qaratilgan.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Oʻqib tushunish muammolari va ularni hal etish yoʻllari boʻyicha oʻtkazilgan
ilmiy tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, bu sohada turli xil nazariy va amaliy yondashuvlar
mavjud. Psixolingvistik nazariyalar oʻqib tushunish jarayonini kognitiv faoliyat
sifatida oʻrganadi va soʻzlarni tanish, sintaktik tuzilmalarni tahlil qilish va matnning
semantik mazmunini integratsiyalash kabi bosqichlarni ajratib koʻrsatadi (Anderson,
2009). Pedagogik tadqiqotlar esa oʻqitish metodlarining oʻqib tushunish qobiliyatiga
taʼsirini oʻrganadi va faol oʻqish strategiyalari, interaktiv darslar va differensial
yondashuvlarning samaradorligini taʼkidlaydi (Duke & Pearson, 2009). Metodologik
nuqtai nazardan, ushbu maqolada mavjud ilmiy adabiyotlar tahlili, pedagogik
kuzatuvlar va oʻqituvchilarning tajribalari umumlashtirilgan. Shuningdek, oʻqib
tushunish qobiliyatini baholash uchun qoʻllaniladigan turli xil testlar va metodlar
(masalan, Cloze test, savol-javoblar, matnni qayta hikoyalash) koʻrib chiqiladi.
Maqolada oʻqib tushunishdagi kamchiliklarni aniqlash va ularni bartaraf etishga
qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqish uchun sifat va miqdoriy tadqiqot
natijalaridan foydalaniladi.
TAHLIL VA METODOLOGIYA
Oʻqib tushunishdagi asosiy kamchiliklarni quyidagi guruhlarga boʻlish mumkin:
Leksik kamchiliklar: Soʻz boyligining yetarli emasligi, notanish soʻzlarni
tushunmaslik matnning umumiy mazmunini anglashga toʻsqinlik qiladi. Koʻp maʼnoli
soʻzlarning kontekstga mos keladigan maʼnosini aniqlashdagi qiyinchiliklar ham oʻz
taʼsirini koʻrsatadi.
Sintaktik kamchiliklar: Murakkab grammatik tuzilmalarni, ergashgan va
bogʻlangan qoʻshma gaplarni tahlil qilishdagi qiyinchiliklar matndagi mantiqiy
bogʻliqlikni tushunishni qiyinlashtiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
122
2181-3187
Kognitiv kamchiliklar: Diqqatni jamlashning pastligi, xotiraning susligi, oʻqilgan
axborotni qayta ishlash va saqlashdagi muammolar oʻqib tushunish sifatiga salbiy
taʼsir koʻrsatadi.
Fon bilimlarining yetishmasligi: Oʻqilayotgan matn mavzusiga oid yetarli bilimga
ega boʻlmaslik, kontekstni tushunishni va matnning chuqur maʼnosini anglashni
qiyinlashtiradi.
Strategik kamchiliklar: Oʻqish jarayonida samarali strategiyalardan foydalana
olmaslik (masalan, asosiy gʻoyani aniqlash, muhim detallarni ajratish, savollar berish,
xulosa chiqarish) tushunishni susaytiradi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun quyidagi metodologik yondashuvlar va
strategiyalardan foydalanish mumkin:
Lugʻatni boyitish: Muntazam ravishda yangi soʻzlarni oʻrganish, ularning
maʼnolarini lugʻatlardan izlash va kontekstda qoʻllash mashqlari.
Sintaktik tahlilni oʻrgatish: Murakkab gap tuzilmalarini tahlil qilish, gap
boʻlaklarini aniqlash va ularning oʻzaro bogʻliqligini tushunishga qaratilgan mashqlar.
Diqqatni rivojlantirish: Diqqatni jamlashga yordam beradigan mashqlar, oʻqish
vaqtini asta-sekin oshirish, chalgʻituvchi omillarni bartaraf etish.
Fon bilimlarini oshirish: Oʻqilayotgan mavzular boʻyicha oldindan maʼlumot
berish, turli xil manbalardan foydalanishni tavsiya etish.
Faol oʻqish strategiyalarini oʻrgatish: Oʻqishdan oldin savollar tuzish, oʻqish
jarayonida belgilashlar qilish, eslatmalar yozish, oʻqilgan matnni muhokama qilish.
1-jadval.
Oʻqib tushunishdagi asosiy kamchiliklar
Kamchilik turi
Tavsif
Leksik
kamchiliklar
Soʻz boyligining yetarli emasligi, notanish soʻzlarni
tushunmaslik, koʻp maʼnoli soʻzlarni notoʻgʻri talqin qilish.
Sintaktik
kamchiliklar
Murakkab grammatik tuzilmalarni tahlil qilishdagi
qiyinchiliklar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
123
2181-3187
Kognitiv
kamchiliklar
Diqqatni jamlashning pastligi, xotiraning susligi,
axborotni qayta ishlashdagi muammolar.
Fon bilimlarining
yetishmasligi
Oʻqilayotgan mavzu boʻyicha yetarli bilimga ega
boʻlmaslik.
Strategik
kamchiliklar
Oʻqish jarayonida samarali strategiyalardan foydalana
olmaslik.
2-jadval.
Oʻqib tushunish kamchiliklarini bartaraf etish yoʻllari
Kamchilik turi
Bartaraf etish yoʻllari
Leksik
kamchiliklar
Yangi soʻzlarni muntazam oʻrganish, lugʻatlardan
foydalanish, kontekst orqali soʻz maʼnosini topish mashqlari.
Sintaktik
kamchiliklar
Gap tuzilishini tahlil qilish mashqlari, grammatik
qoidalarni takrorlash, murakkab gaplarni sodda shaklga
keltirish.
Kognitiv
kamchiliklar
Diqqatni jamlash mashqlari, xotirani mustahkamlash
usullari, oʻqish uchun qulay muhit yaratish.
Fon bilimlarining
yetishmasligi
Oʻqishdan oldin mavzu boʻyicha maʼlumot toʻplash,
turli xil manbalardan foydalanish, mavzuga oid filmlar va
koʻrsatuvlar tomosha qilish.
Strategik
kamchiliklar
Faol oʻqish strategiyalarini oʻrgatish va amaliyotda
qoʻllash (savollar berish, belgilash, eslatmalar yozish,
muhokama qilish).
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tahlil natijalari shuni koʻrsatadiki, oʻqib tushunishdagi kamchiliklar
oʻquvchilarning taʼlim olish jarayoniga sezilarli taʼsir koʻrsatadi. Leksik va sintaktik
qiyinchiliklar matnning literal maʼnosini anglashni qiyinlashtirsa, kognitiv va strategik
kamchiliklar matnning chuqur maʼnosini tushunishga va undan xulosa chiqarishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
124
2181-3187
toʻsqinlik qiladi. Fon bilimlarining yetishmasligi esa oʻqilgan axborotni mavjud
bilimlar bilan bogʻlash va uni amaliyotda qoʻllash imkoniyatini cheklaydi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun qoʻllanilgan metodologik
yondashuvlar va strategiyalar oʻquvchilarning oʻqib tushunish qobiliyatini sezilarli
darajada yaxshilashga yordam beradi. Xususan, faol oʻqish texnikalarini qoʻllash,
lugʻat boyligini oshirishga qaratilgan mashqlar, matn tahlili koʻnikmalarini
rivojlantirish va oʻquvchilarning mavzu boʻyicha bilimlarini kengaytirish oʻqish
samaradorligini
oshirishning
muhim
omillari
hisoblanadi.
Oʻqituvchilar
oʻquvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda differensial yondashuvni
qoʻllashlari va ularga oʻqish jarayonida doimiy ravishda yordam berishlari lozim.
XULOSA
Xulosa qilib aytganda, oʻqib tushunishdagi kamchiliklar koʻp qirrali muammo
boʻlib, uning yechimi kompleks yondashuvni talab etadi. Oʻquvchilarning leksik,
sintaktik, kognitiv va strategik koʻnikmalarini rivojlantirish, shuningdek, ularning fon
bilimlarini oshirish orqali oʻqib tushunish qobiliyatini sezilarli darajada yaxshilash
mumkin.
Pedagogik amaliyotda faol oʻqish strategiyalarini keng qoʻllash, interaktiv taʼlim
metodlaridan foydalanish va oʻquvchilarga individual yondashuvni taʼminlash muhim
ahamiyatga ega. Kelgusida oʻqib tushunishdagi kamchiliklarni aniqlashning
innovatsion usullarini ishlab chiqish va ularni bartaraf etishning yanada samarali
yoʻllarini tadqiq qilish dolzarb vazifalardan biri boʻlib qoladi. Oʻqib tushunish
qobiliyatini rivojlantirish nafaqat akademik muvaffaqiyatga erishish, balki shaxsning
har tomonlama kamol topishi va jamiyatda oʻz oʻrnini topishi uchun ham zaruriy
shartdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Snow, C. E. — Reading for Understanding: Toward an R&D Program in
Reading Comprehension — Santa Monica, CA: RAND Corporation, 2002, pp. 1-72.
2.
Kintsch, W. — Comprehension: A Paradigm for Cognition — Cambridge:
Cambridge University Press, 1998, pp. 87-115.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
125
2181-3187
3.
Perfetti, C. A. — Reading Ability: Lexical Quality to Comprehension —
Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 2007, pp. 145-164.
4.
Nation, I. S. P. — Learning Vocabulary in Another Language — Cambridge:
Cambridge University Press, 2001, pp. 285-310.
5.
Pressley, M. — Comprehension Strategies: From Research to Practice — New
York: Guilford Press, 2000, pp. 55-82.
