ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
198
2181-3187
BOSHLANG’ICH SINFLAR MATEMATIKA DARSLARIGA
INNOVATSION YONDASHUV (1-2-SINFLAR MISOLIDA)
Rahimova Zulayho Usmonovna
Jizzax viloyati Paxtakor tumani MMTBga qarashli
2-umumta'lim maktabi boshlang'ich sinf o'qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinflarda matematika darslarini
noodatiy tarzda o‘qitishning ahamiyati va ayrim usullari haqida fikr yuritiladi. Bundan
tashqari, o‘quvchilarni qiziqtirishning muhim jihatlari aytib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar.
Zamonaviy ta’lim jarayonida innovatsion yondashuvlar,
matematika ta’limi o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash, ko‘rgazmali o‘qitish,
matematika darslari.
Boshlang‘ich sinflarda matematika ta’limi o‘quvchilarning mantiqiy fikrlash
qobiliyatini shakllantirish va kelajakdagi akademik muvaffaqiyatlari uchun asos
yaratishda muhim rol o‘ynaydi. Zamonaviy ta’lim jarayonida innovatsion
yondashuvlardan foydalanish ushbu fan bo‘yicha o‘quvchilarning qiziqishini oshirish
va ta’lim samaradorligini oshirish imkonini beradi. O‘quvchilarni fanga qiziqishini
oshirishda yangicha usullardan foydalanish muhim ahamiyatga ega. Bu borada Jon
Dyuining “Biz bolalarning kelajagini qoʻldan boy beramiz, agar biz ularni bugun
kechagi kuni oʻqitgan usulda oʻrgatishda davom etsak” – degan fikrlari ham o‘z
ahamiyatiga ega. Boshlang‘ich maktab yoshida o‘quvchilarning doimiy qiziqishlari va
qobiliyatlari shakllanadi, shuning uchun bu davrda matematikaning jozibador
tomonlarini ochib berish kerak. Zamonaviy o‘qituvchi o‘ziga savol berishi kerak:
"Ta'lim jarayonida innovatsion texnologiyalarni qanday qo‘llash mumkin?"
O‘qituvchining maqsadi – yangi pedagogik texnologiyalardan foydalanib,
o‘quvchilarga ta’lim berishdir[1]. “Innovatsiyalar - bu faqat yangilik emas, balki
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
199
2181-3187
tizimni yangilaydigan asosiy elementlarni kiritish orqali mutlaqo yangi sifatlarga
erishishdir” (P.S. Lerner). Tahlillariga ko‘ra, o‘quvchilar tomonidan o‘zlashtirilgan
axborotlar 2 hafta o‘tgach, mustaqil o‘qish orqali 10 foiz; tinglash orqali 20 foiz; o‘zi
namoyish etsa yoki so‘zlab bersa, 50 foiz; bahs-munozara, suhbat orqali 80 foiz; o‘zi
amaliy bajarganda esa 90 foizi eslab qolinar ekan. Shularni hisobga olsak,
o‘quvchilarga dars berishda ko‘proq bahs-munozara, suhbat va amaliy ishlarni dars
davomida o‘z kuzatuvimiz va nazoratimiz ostida olib borishimiz kerak ekan[1,2].
Ma'lumki, bolalar tezda bir xil narsalarni bajarishdan zerikadi, bunda ularning ishi
samarasiz bo'ladi va rivojlanish jarayoni sekinlashadi. Boshlang’ich sinflarga dars
mashg’ulotlarini o‘tayotgan paytda multimedia vositalaridan deyarli hamma darsda
unumli foydalanishimiz mumkin. Bugungi kunda quyidagi zamonaviy ta'lim
texnologiyalari yoki ularning elementlaridan foydalanish samarali hisoblanadi[3]:
Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari.
AKTlarning
asosiy
ustunligi
ko‘rgazmaliligi bo‘lib, axborotni ko‘rish orqali eslab qolish juda muhimdir. Axborot
texnologiyalari o‘quv jarayonini ijodiy va o‘quvchiga yo‘naltirilgan qilib o‘zgartiradi.
Matematika darslarida AKTdan foydalanish o’qituvchilarga quyidagilarni imkon
beradi: - o‘qitish jarayonini qiziqarli, yorqin, jonli qilib ko‘rsatish; - ko‘rgazmali
o‘qitish muammosini samarali hal qilish; - ta'lim materialini o‘quvchilar uchun yanada
tushunarli va qulay qilib vizualizatsiya qilish imkoniyatlarini kengaytirish. Darajali
differensial va individual ta'lim texnologiyalari. Differensial o‘qitish bilimlarni
chuqurroq o‘zlashtirishga va mustaqil ijodiy fikrlashga yordam beradi. Turli darajadagi
topshiriqlar o‘quvchilarning individual qobiliyatlariga mos ravishda ta'lim jarayonini
tashkil etishni osonlashtiradi. O‘yin texnologiyalari. Darsda o‘yin elementlarini
qo‘shish ta'lim jarayonini qiziqarli qiladi, bu esa o‘quvchilarda yaxshi kayfiyat yaratadi
va o‘quvdagi qiyinchiliklarni yengishga yordam beradi. Shaxsga yo‘naltirilgan o‘qitish
texnologiyalari. O‘quvchi markazida bo‘lgan ta'lim yondashuvi butun dunyoda o‘z
ahamiyatini oshirib bormoqda. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning qobiliyatlarini
hisobga olib, ularni shaxsiy rivojlanishlariga yo‘naltiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
200
2181-3187
Test texnologiyalari.
Test topshiriqlari darsning turli bosqichlarida ishlatilishi mumkin bo‘lib,
bilimlarni aniqlash va nazorat qilishda samarali vosita hisoblanadi. Salomatlikni
saqlash texnologiyalari. Ushbu texnologiyalar ta'lim jarayonida o‘quvchilarning
jismoniy va ruhiy salomatligini saqlashga qaratilgan. Darsda turli topshiriqlarni
muqobil ravishda berish, mustaqil ishlash vaqtlarini belgilash va yengil tanaffuslar
uyushtirish orqali o‘quvchilarning qobiliyatlarini saqlash va rivojlantirish mumkin.
Kichik sinf o'quvchilari guruh bo'lib ishlashni ham yaxshi ko'rishadi, bu esa
innovatsion ta'limning xususiyatlarini o'z ichiga oladi: izlanish faoliyati natijasida
bilimlarni mustaqil ravishda olish, o'quv materialini tushunishning chuqurligi oshadi,
o'quvchilarning bilish faolligi va ijodiy mustaqilligi ortadi; ular o'z imkoniyatlarini
aniqroq baholaydilar, o'zlarini yaxshiroq nazorat qilishadi; o'quvchilar jamiyatda
yashash uchun zarur bo'lgan ko'nikmalarni egallaydilar: ochiqlik, xushmuomalalik,
boshqa odamlarning nuqtai nazarini hisobga olgan holda o'z xatti-harakatlarini tashkil
qilish qobiliyati[4].
Guruh bo'lib ishlash printsipini qo'llashda quyidagi qoidalarga rioya qilish kerak:
- har qanday hamkor bilan guruhda ishlash.
- faol bo'lib ishlash, berilgan topshiriqqa jiddiy yondashish.
- hamkorlar bilan muloyim va samimiy muloqot qilish.
Nafaqat o'z muvaffaqiyati uchun, balki guruhdoshlar va butun sinf
muvaffaqiyatlari uchun ham mas'uliyat hissini his qilish. “Eng yaxshi yordamchi
o‘qituvchi” texnologiyasi.
Texnologiya tavsifi: ushbu texnologiya o‘quvchilarni hayotda faol o‘rnini
topishga, peshqadamlik, sardorlik sifatlarini, boshqaruvchanlik hamda tashkilotchilik
qobiliyatlarini rivojlantirish va boshqalarga ko‘mak berish hissini uyg‘otishga yordam
beradi. Texnologiya maqsadi: qisqa vaqt ichida barcha o‘quvchilarning darsdagi
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
201
2181-3187
ishtirokini ta’minlash, ularni o‘z o‘rnida baholash, o‘quvchilarni bola nigohida
tarbiyalash, topshiriqlarni tezda bajarishga o‘rgatish, o‘quvchilarga o‘qituvchi
ruhini(rolini) o‘rgatish. Texnologiyaning qo‘llanilishi: texnologiya asosan o‘quvchilar
uchun topshiriqlarni bajarish va sinovdan o‘tkazish, ya’ni uy vazifasini, darsga
tayyorligini, o‘zlashtirish darajasini aniqlash va ularni baholab taqdirlash,
o‘quvchilardan o‘qituvchi yordamchisi sifatida foydalanish. Mashg‘ulotda
foydalaniladigan vositalar: tarqatma materiallar, darslikdan topshiriqlar, qizil
ruchkalar.
Mashg‘ulotni o‘tkazish tartibi:
- texnologiya shartlari tanishtiriladi;
- o‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linadi;
- o‘quvchilarga topshiriqlar beriladi;
- o‘quvchilar topshiriqlarni mustaqil ishlashadi;
- topshiriqni to‘g‘ri bajargan birinchi o‘quvchi tekshiriladi va o‘z guruhiga
“yordamchi o‘qituvchi” etib tayinlanadi;
- guruhlar soniga mos yordamchi o‘qituvchilar tanlanadi;
- har bir topshiriqdan so‘ng yordamchi o‘qituvchi yangilanadi.
- “yordamchi o‘qituvchi”lar guruh a’zolarini topshiriqlarning bajarilishini nazorat
qiladi va ularni baholaydi.
Shuningdek, yordamchi o‘qituvchi, qiyinchiliklarga duch kelgan yoki
topshiriqlarni bajara olmayotgan sinfdoshlariga yordamlashadi, o‘qituvchi ish
jarayonini nazorat qiladi, baholangan o‘quvchilarni hisobga oladi va guruhni boshqarib
turadi; - dars yakunida “Eng yaxshi yordamchi o‘qituvchi” e’lon qilinadi. Ushbu “Eng
yaxshi yordamchi o‘qituvchi” texnologiyasini matematika, shunga o‘xshash ko‘p
topshiriqlar bilan ishlash talab etiladigan fanlarda, shuningdek, amaliy mashg‘ulotlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
202
2181-3187
bajarish va ularni tekshirish uchun foydalanilganda yaxshi samara beradi. Chunki,
matematikada 10, 20 va undan ortiq misol va masalalar bitta darsda keltirilgan. 1-
sinflarda ko`proq rasmli o`yinlar ko`rgazmali darslar yaxshi taassurot uyg`otadi. Iloji
boricha darslarni ana shunday metodlardan, o`yinlardan foydalanib tashkil etish
manfaatli hisoblanadi. “Zinama-zina o`yini. Bu o`yinni 1-sinfdan boshlab soddadan
murakkab tomon tuzib tashkil qilish mumkin. Bu o`yinni o`tkazishdan maqsad
o`quvchilarni mavzu bo`yicha olgan bilimlarini bosqichma –bosqich mustahkamlab
borish.
Qo`llanishi:
1-qadam: Bu o`yinni o`tkazish uchun o`qituvchi sinf o`quvchilarini ranglar
asosidami, raqamlar asosidami kichik guruhlarga ajratib oladi. Har bir kichik guruh
uchun sardorlar tayinlanadi. Sardorlar o`yin savollarini olib, guruh a`zolariga birmabir
berib boradi. Agar guruh 6 nafar o`quvchidan tashkil topgan bo`lsa, har bir o`quvchi 5
tadan savolga javob berishi lozim.
2-qadam: Savollar yonida to`g`ri javoblar yozilgani sababli guruh sardorlari
guruh a`zolari javoblarini nazorat qilish imkoniyatiga ega bo`ladilar. O`quvchilar har
bir to`g`ri javob uchun bir balldan to`plab jami 5 ballgacha yig`ishlari mumkin.
Shundan so`ng o`qituvchi o`quvchilarni to`plagan baliga qarab qayta guruhlaydi.
3-qadam: Har guruhga o`zlarining iqtidoriga qarab turli xildagi topshiriqlar
beriladi. O`quvchilar bu topshiriqlarni bajarib bo`lgandan so`ng o`zaro savol –javob
o`tkazadilar, har bir guruh o`z topshiriqlarini ko`rgazmali qurollar yordamida ko`rsatib
beradi. Topshiriqni mukammal bajargan kichik guruhlar rag`batlantiriladi va g`oliblar
aniqlanadi. Tadqiqot metodi. 2-sinfda 6, 9, 12, 15, …, …, … sonlar qatorini
o'rganishda, bolalar sonlar qatorining qonuniyatini aniqlashlari va uni davom
ettirishlari kerak. Bunday topshiriqni bajarish orqali bolalar sonlar qatori (+3)
qoidasiga asoslanib tuzilganligini aniqlashdi va ushbu qatorni davom ettirishda bu
qoidaga rioya qilish, qonuniyatni buzmaslik kerakligini tushunishdi. Bolalarning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
203
2181-3187
izlanishlariga, tashabbuskorligiga, kreativ fikrlashiga turtki bo’ladigan loyiha metodi.
"Bizni o'rab turgan raqamlar" loyihasi. Loyiha ishini bajarish davomida bolalar
hayotimizda raqamlarning paydo bo'lishi tasodif emasligini aniqlaydilar. Raqamlarsiz
muloqotni tasavvur qilib bo'lmaydi. Raqamlar haqidagi fan – matematika – kechagi va
ertangi kunni tasavvur qilishning iloji yo'qligi bilan izohlanadi. Loyiha ota-onalar bilan
birgalikda amalga oshiriladi. Bolalar ota-onalari bilan birgalikda qiziqarli raqamlar
haqida ma'lumotlarni to'plashadi va ularni o'qituvchiga taqdim etishadi.
Umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning tafakkurini rivojlantirish, bilimini o‘z
vaqtida tekshirish va baholashda “Kahoot!”, “Plickers” dasturlari va iSpring
QuizMaker kabi raqamli texnologiyalardan ta’limga foydalanish ta’lim sifatini
oshirishga xizmat qiladi. Xulosa. Boshlang‘ich sinflarda matematika darslarida
funksional savodxonlikni shakllantirish uchun innovatsion texnologiyalardan
foydalanishga hech qanday cheklovlar yo‘q[5]. Bugungi kunda matematika –
zamonaviy hayotni tasavvur qilib bo‘lmaydigan asosiy fanlardan biridir. Matematika
darslarida hayotiy masalalarni yechish nafaqat istalgan, balki zaruriy ta'lim elementi
hisoblanadi. O‘quvchilarning funksional matematik savodxonligi ta'limdagi
muvaffaqiyat ko‘rsatkichidir. Innovatsion pedagog Viktor Fyodorovich Shatalov
yozganidek: “Pedagog o‘rgatadigan emas, balki o‘quvchining qanday o‘rganishini his
qiladigan kishidir”.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Abduraxmanova N., O`rinboyeva L. O`rta umumta`lim maktabining 2 –sinfi uchun
darslik. Toshkent. “IPTD”, 2012 yil.
2. Axmеdov M., Abduraxmonova N., Jumaеv M.E. Birinchi sinf matеmatika darsligi
mеtodik qo`llanma. Toshkеnt. “Uzinkomsеntr”, 2009 yil., 96 bеt.
3. Axmеdov M., Abduraxmonova N., Jumaеv M.E. Birinchi sinf matеmatika darsligi.
Toshkеnt. “Sharq”, 2010 yil. 160 bеt.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
204
2181-3187
4. Bikboеva N.U., R.I. Sidеlnikova, G.A. Adambеkova. Boshlang`ich sinflarda
matеmatika o`qitish mеtodikasi. (O`rta maktab boshlang`ich sinf o`qituvchilari uchun
mеtodik qo`llanma.) Toshkеnt. “O`qituvchi”, 1996 yil.
5. Bikboеva.N.U., Yangiboеva E.Ya. Ikkinchi sinf matеmatika darsligi. Toshkеnt.
“O`qituvchi”, 2010 yil.
