ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
189
2181-3187
UMUMTA’LIM MAKTABLARIDA YOSHLARNI KASB-HUNARGA
YO‘NALTIRISH ISHLARINI TAKOMILLASHTIRISH VA PEDAGOGIK
PSIXOLOGIK YONDASHUVLAR
Nishonova Zarina Quchqor qizi
Samarqand Viloyati Oqdaryo tumani MMTBga
qarashli 44-sonli umumiy o‘rta ta’lim
maktabining amaliyotchi psixologi
Qobilova Dilfuza Eshmamatovna
Samarqand Viloyati Oqdaryo tumani MMTBga
qarashli 16-sonli umumiy o‘rta ta’lim
maktabining amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada umumta’lim maktablarida o‘quvchilarning
kelajak kasbini ongli ravishda tanlashlariga ko‘maklashish, ularni ijtimoiy-psixologik
tayyorlash, qiziqish va qobiliyatlarini aniqlash hamda kasbga yo‘naltirish jarayonini
takomillashtirish masalalari tahlil etilgan. Pedagogik-psixologik yondashuvlar orqali
o‘quvchilarni kasb tanlashga yo‘naltirishda o‘qituvchi va maktab psixologining o‘zaro
hamkorligi, shuningdek, zamonaviy metodlar va texnologiyalarning ahamiyati
yoritilgan. Mavzuga oid ilg‘or xorijiy va mahalliy tajribalar asosida kasb-hunar
yo‘naltiruvi samaradorligini oshirishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar:
Kasbga yo‘naltirish, umumta’lim maktabi, o‘quvchi qiziqishi,
pedagogik yondashuv, psixologik xizmat, kasb tanlash, qobiliyat, motivatsiya,
o‘qituvchi-psixolog hamkorligi, individual yondashuv.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
190
2181-3187
Umumta’lim maktablari yoshlarni kasb-hunarga yo‘naltirish jarayonida asosiy rol
o‘ynaydi. Maktablar nafaqat o‘quvchilarni bilim bilan ta’minlash, balki ularning
shaxsiy qobiliyatlari, qiziqishlari va kelajakdagi kasbiy faoliyatini belgilashda ham
muhim vazifani bajaradi. Zamonaviy jamiyatda kasb tanlash jarayoni tobora
murakkablashib borayotganligi sababli, maktablarda yoshlarni kasb-hunarga
yo‘naltirish ishlarini takomillashtirish zarurati yuzaga kelmoqda. Ushbu maqolada
umumta’lim
maktablarida
yoshlarni
kasb-hunarga
yo‘naltirish
ishlarini
takomillashtirishning pedagogik-psixologik jihatlari, usullari va samaradorligi haqida
fikr yuritiladi. Kasb-hunarga yo‘naltirishning pedagogik jihatlari Kasb-hunarga
yo‘naltirish jarayoni maktabda o‘quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va shaxsiy
xususiyatlarini hisobga olgan holda amalga oshirilishi kerak.
Pedagogik jihatdan quyidagi usullar yordamida bu jarayonni takomillashtirish
mumkin:
• Kasbiy yo‘naltirish dasturlarini joriy etish: Maktablarda kasb tanlashga
yo‘naltirilgan maxsus dasturlar va darslar tashkil etish. Bu darslar orqali o‘quvchilar
turli kasblar haqida ma’lumot olishlari va o‘zlariga mos kasbni tanlash imkoniyatiga
ega bo‘lishlari mumkin.
• Amaliy faoliyatni rag‘batlantirish: O‘quvchilarni turli sohalarda amaliy faoliyat
bilan shug‘ullantirish orqali ularning qiziqishlarini aniqlash. Masalan, laboratoriya
ishlari, loyihalar, ijodiy mashg‘ulotlar va boshqalar.
• Individual yondashuv: Har bir o‘quvchining qiziqishlari va qobiliyatlarini
hisobga olgan holda individual dasturlar tuzish. Bu orqali o‘quvchilar o‘zlariga mos
darslik materiallari va mashqlar bilan shug‘ullanishlari mumkin. Psixologik jihatlar:
qiziqishlarni tahlil qilish va motivatsiya berish.
Psixologik jihatdan o‘quvchilarning qiziqishlarini tahlil qilish va ularni kasb
tanlash jarayonida qo‘llab-quvvatlash uchun quyidagi usullar qo‘llanilishi mumkin:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
191
2181-3187
• Psixodiagnostika usullari: O‘quvchilarning qiziqishlari, qobiliyatlari va shaxsiy
xususiyatlarini aniqlash uchun turli psixologik testlar va so‘rovnomalardan
foydalanish. Bu orqali ularning qaysi sohalarga qiziqishlari yuqori ekanligini aniqlash
mumkin.
• Motivatsiyani oshirish: O‘quvchilarni ularning qiziqishlari bo‘yicha
rag‘batlantirish va ularga shu sohalarda muvaffaqiyat qozonish imkoniyatini berish.
Bu orqali ularning kasb tanlash jarayonida o‘zlariga ishonchlari oshadi.
• Maslahat va yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish: Psixologlar va pedagoglar tomonidan
o‘quvchilarga kasb tanlash bo‘yicha maslahatlar berish va ularni to‘g‘ri yo‘nalishga
yo‘naltirish. Ota-onalar o‘quvchilarning qiziqishlarini shakllantirish va ularni qo‘llab
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Ota-onalar quyidagi usullar orqali farzandlarining
kasb tanlash jarayoniga ijobiy ta’sir ko‘rsatishlari mumkin:
• Qiziqishlarni qo‘llab-quvvatlash: Farzandlarining qiziqishlarini qo‘llab
quvvatlash va ularni shu sohalarda rivojlantirishga yordam berish.
• Ijtimoiy muhitni yaratish: Farzandlariga turli sohalarda tajriba orttirish
imkoniyatini berish, masalan, turli kurslar, to‘garaklar va tadbirlarga qatnashish.
Maslahat va yordam: Farzandlariga kasb tanlash bo‘yicha maslahatlar berish va ularni
to‘g‘ri yo‘nalishga yo‘naltirish. Kasb-hunarga yo‘naltirishda zamonaviy
texnologiyalardan foydalanish Zamonaviy texnologiyalar yoshlarni kasb-hunarga
yo‘naltirish jarayonini yanada samaraliroq qilish imkoniyatini beradi.
Quyidagi usullar orqali bu jarayonni takomillashtirish mumkin:
• Virtual reallik va simulyatsiyalar: O‘quvchilarga turli kasblarni virtual reallik
orqali sinab ko‘rish imkoniyatini berish. Bu orqali ular turli kasblar haqida aniqroq
tasavvurga ega bo‘lishlari mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
192
2181-3187
• Onlayn kurslar va platformalar: O‘quvchilarga turli kasblar bo‘yicha onlayn
kurslar va platformalar orqali bilim olish imkoniyatini berish. Bu orqali ular o‘z
qiziqishlariga mos kasblar haqida ko‘proq ma’lumot olishlari mumkin.
• Masofaviy maslahat xizmatlari: Psixologlar va kasb tanlash bo‘yicha
mutaxassislar bilan masofaviy aloqa orqali maslahat olish imkoniyatini yaratish.
Umumta’lim
maktablarida
yoshlarni
kasb-hunarga
yo‘naltirish
ishlarini
takomillashtirish zamonaviy jamiyatda tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda.
Pedagogik-psixologik
yondashuvlar orqali o‘quvchilarning qiziqishlari,
qobiliyatlari va shaxsiy xususiyatlarini hisobga olgan holda ularga to‘g‘ri yo‘nalish
berish mumkin. Maktab, ota-onalar va zamonaviy texnologiyalarning hamkorligi bu
jarayonni yanada samaraliroq qilishga xizmat qiladi. Yoshlarni kasb-hunarga
yo‘naltirish orqali ularga nafaqat kasb tanlashda, balki hayotda ham muvaffaqiyat
qozonish imkoniyatini yaratish mumkin.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Abdullaeva, N. T. (2020).
Kasb tanlash psixologiyasi
. Toshkent: “Fan va
texnologiya” nashriyoti.
2.
Axmedov, N. A., & To‘xtayev, S. T. (2021).
Kasb-hunar ta’limi psixologiyasi
va pedagogikasi
. Toshkent: TDPU nashriyoti.
3.
Mavlonova, R. X. (2019).
Pedagogik texnologiyalar
. Toshkent: O‘qituvchi
nashriyoti.
4.
Raximova, D. I. (2022).
O‘quvchilarning kasbga yo‘naltirilishida psixologik
xizmatning roli
. //
Pedagogik mahorat
, №3.
5.
G‘aniyeva, M. K. (2021).
O‘quvchilarni kasbga yo‘naltirishda zamonaviy
yondashuvlar
. Toshkent: “Ilm ziyo” nashriyoti.
6.
Назарова,
Г.
М.
(2020).
Психолого-педагогические
основы
профориентационной работы в школе
. Москва: Академкнига.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
193
2181-3187
7.
Эрмасова, Г. А. (2018).
Kasb-hunarga yo‘naltirish metodikasi
. Toshkent:
Iste’dod nashriyoti.
8.
G‘ulomova, D. Sh. (2023). “Maktab psixologining kasbga yo‘naltirishdagi
faoliyati”. //
Psixologik izlanishlar
, №1, 55–60-betlar.
