ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
168
2181-3187
Qoraqalpoq kino tarixida dublyaj san’atining aks etishi
O’zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti Nukus filiali
Texnogen va san’atshunoslik fakulteti
San’atshunoslik kafedrasi
San’atshunoslik (kino san’ati tanqidi va tahlili) sohasi
XABIPNAZAROVA GU’LSHAD XOJABAEVNA
O’zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti Nukus filiali
Filologiya fanlari bo’yicha falsafa doktori (PhD)
TAJETDINOVA GU’LJAXAN
Annotatsiya. Mashhur yozuvchi Chingiz Aytmatov kino san’ati turlardan
eng sintezdir kino Qoraqalpoq kinosi san’ati bizning san’atimizdan eng
kichik san’atdir Qoraqalpoq kinosi Qoraqalpog‘istonda paydo bo‘lgan
vaqtni anglatmaydi kino tarixi ham yaqinda paydo bo‘ldi. XIX asrda o‘zbek
kinosining asoschisi, mashhur operator Xudoybergan Devonov o‘z davrida
Qoraqalpog‘iston shoiri Abboz Dobilovning 1935-1940-yillardagi
kadrlarini suratga olgan.
...o‘sha paytlarda u o‘zining birinchi operatorlik
ishlarini o‘zi suratga olgan. O‘zbekistonda kino san’atini mashhur kino
ustasi, operator Malik Qayumova davom ettirgan.Nag‘met Dauqarayev
Qoraqalpoq kinosining yagona asoschisi bo‘lgan.Nag‘met Dauqarayev
operator,
rejissyor,
ssenarist,
kinoda
qaysi
kasbga
aloqador
bo‘lgan?Qoraqalpog‘iston respublikasida xalq xo‘jaligi, adabiyot va
san’atni jadal sur’atlar bilan rivojlantirish qoraqalpoqlar hayotida o‘sha
davrning eng muhim masalasi hisoblangan.O‘zbekiston Respublikasi
kinematografiya ishlari bo‘yicha vazirlar mahkamasi va davlat
qo‘mitasining 1970-yil 19-fevraldagi 45-sonli farmoni bilan nabirada
o‘zbek kino xronikasining filiali ochildi. Ilmiy-ommabop va hujjatli filmlar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
169
2181-3187
Kalit so‘zlar: kinostudiya, ssenariy, film, operator, kinoapparat, rejissyor,
dublyaj, sinxron, jarayon, aktyor, san’at, sahna, professional, o‘quvchi.
Аннотация. Извесный писатель Чингиз Айтматов кино искусство из
видов самое синтезом явлаятся кино Каракалпакский кино искусство
из нашей искусство самый младшый искусством являеться
Каракалпакское кино В Караркалпакстане появился не оченто-не
много времини значить появился история кино тоже появился не
давно. ХІХвеке основоположник узбекского кино знаменитый
оператор Худойберган Девонова свое время были сняты кадры поэта
Каракалпакии Аббаза Дабылова 1935-1940 г.г. .в те времена он сам
снял первый свой операторские работы.в Узбекистане кино искусству
продолжал знаменитый мастер кино оператор Малик Каюмова был
учеником Нагмет Даукараев он был единый основоположником
Каракалпакского кино.Нагмет Даукараев оператор режиссёр
сценарист какой профессия относилься в кино со всеми управлял в
Каракалпакском республике народное хозяйство литература и
искусство ускоронном темпе развития считалосьиз жизни
Каракалпаков был важнейнешим вопросом того времени.из кабинета
министров республики Узбекистана по делам киноматографи и
государственный комитета 1970-года 19-февраля №45 указа внукусе
открылься филиал узбекой кино хроники. Научн популярный и
документальный фильмов
Ключевые
слова:
киностудия,
сценарий
фильм
оператор
киноаппаратрежиссёр дубляж синхрон процесс актёр искусство
сцена профессиональ ученик
Abstract. The well-known writer Chingiz Aitmatov cinema art from the
types of the most synthesis is cinema Karakalpak cinema art from our art
the youngest art is Karakalpak cinema In Karakalpakstan did not appear
very much-not much time to mean the history of cinema also appeared not
long ago. In the nineteenth century, the founder of Uzbek cinema, the
famous cameraman Khudoibergan Devonova, shot footage of the poet of
Karakalpakstan, Abbaz Dabylov, 1935-1940. at that time, he himself shot
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
170
2181-3187
his first camerawork.In Uzbekistan, cinema art was continued by the
famous master of cinema cameraman Malik Kayumova was a student of
Nagmet Daukaraev, he was the sole founder of Karakalpak
cinema.Nagmet Daukaraev cameraman director screenwriter what
profession was related to cinema with everyone managed in the
Karakalpak Republic the national economy literature and art at an
accelerated pace of development considered the life of the Karakalpaks to
be the most important issue of that time.from the Cabinet of Ministers of
the Republic of Uzbekistan for.
Keywords: film studio, script film operator camera director dubbing
synchronous process actor art scene professional student.
Dunyoda kasbning turi ko‘p bo‘lganidek kino sohasining o‘zida ham
mashaqqatli va qiziqarli kasb turlari bor. Kinossenarist, kinorejissyor,
kinooperator, montaj ustasi, grimchi, rassom, ovoz rejissyori, yoritgich,
kompyuter grafikasi ustasi va yana boshqa o‘ziga xos kasb egalarini
uchratish mumkin. 28-dekabr 1895-yil kinoning tug‘ilgan kuni deb
hisoblanadigan bo‘lsa bunda aka-uka Lui va Ogyust Lyumerlar Parijda
birinchi marta poyezdning harakatlanib kelgan lentasini dunyoda birinchi
marta ko‘rsatgan bo‘lsa va keyingi yili 1896-yili 2-daqiqalik lentasi bilan
dunyo bo‘ylab Tokio, Sankt-Peterburg, Qohira, Dehli Shanxay Rio-de-
Janeyro va yana boshqa shaharlarda bo‘lib o‘zlarining kino olamida kashf
etgan yangiligi bilan butun dunyoni hayratga soldi. (R.P.Sobolev. "Kak kino
stalo iskusstvo," "mestestvo," "Kiev Sverdlov," 1975, str. 19. g) Kino paydo
bo‘lganiga 125-yildan ko‘proq vaqt o‘tgan bo‘lsa-da, kino sohasi kundan-
kunga rivojlanib xalqimizga ma’naviy oziq berib kelmoqda O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning 2021-yil 7-apreldagi PK-
6202-sonli "Kino san’ati va san’atini yangi bosqichga olib chiquvchi sohani
davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash tizimini yanada takomillashtirish
to‘g‘risida"gi qaroriga (Pravda vostoka, O‘zbekiston prezidentining farmoni
No164 (14934) 8-APREL 2021 G) asosan Qoraqalpoq kino sohasida boshqa
respublikalar qatori teng qadam tashlab kino san’atiga bo‘lgan e’tiborni
yanada kuchaytirishga mustahkam hissa qo‘shmoqda. Qoraqalpoqfilm
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
171
2181-3187
kinostudiyasi o‘zining ko‘p yillik tajribasiga tayanib dastlab
"Uzkinoxronika Qoraqalpog‘iston filiali" davridan boshlab filmlarni
qoraqalpoq tiliga tarjima qilish 1973-yildan boshlab Uxkinoxronika
Qoraqalpog‘iston filialiga Talasboy Abdireimov rejissyor sifatida qabul
qilingan bo‘lsa 30 yildan ko‘proq vaqt ushbu kinoxronikada dublyaj
san’atini rivojlantirdi. Teatrda rejissyorlar aktyorlar ansamblini to‘plab, har
bir rolni har bir aktyorda sinab ko‘rib rolni berishi shubhasiz. M.Gorkiy
nomidagi Moskva Badiiy Akademik Teatri rejissyori O.Efremov, Moskva
Lenin Komsomoli nomidagi teatrda M.Zaxarov, Mayakovskiy nomidagi
Moskva Akademik Drama teatrida esa A.Goncharov, Shota Rustaveli
nomidagi Gruziya Akademik Drama Teatrida esa Robert Sturua, M.Avezov
nomidagi Qozog‘iston Akademik Teatrida esa A.Mambetovlar (Teshebay
Bayandiyev, "Quvvatbay Abdireimov," Qoraqalpog‘iston nashriyoti, 9-bet,
Nukus-1987) qanday qilib aktyorlarni tanlagan bo‘lsa, Talasbay
Abdireimovda dublyaj san’atiga aktyorlar ansamblini to‘plab Qoraqalpoq
dublyaj san’atini yuqori darajaga yetkazdi.T.Abdireimov 1947-yili
Taxtako‘pir tumanida tug‘ildi. 1973-yili Ostrovskiy nomidagi Toshkent
Davlat Teatr va Rassomchilik Institutini tamomlagandan so‘ng
"O‘zbekkinoxronika Qoraqalpog‘iston filialiga" ishga qabul qilinib
rejissyor bo‘lib ish boshladi.O‘ttiz yildan ortiqroq shu kinostudiyada
samarali mehnat qildi. 300 ga yaqin badiiy filmni qoraqalpoq tiliga tarjima
qilishda rejissyorlik qildi. 1990-yildan boshlab badiiy filmlarni dublyaj
qilish bilan bir qatorda hujjatli filmlar ustida ishlab kelmoqda. Uning
dastlabki qo‘lga olgan hujjatli filmi "Qirq birinchi bahor" deb ataladi.
Ssenariy muallifi va rejissyori T. Abdireymov, operatori B. Bazarbayev.
"Daryo dardi" (Rechnaya pechal) nomli ikki qismdan Vertolyotni
Qoraqum kanalining boshiga qo‘ndirib filmni suratga olib Orol ekologiyasi
bo‘yicha Qozog‘iston Respublikasining Aralsk shahrida o‘tkazilgan
Xalqaro simpoziumga o‘zi suratga olgan hujjatli filmi bilan qatnashdi.Bu
filmning operatori Kalbay Isakovning mehnati alohida bo‘ldi. Talasboy
Abdireymovning 15 dan ortiq hujjatli filmlari bor ushbu filmning o‘ndan
ortig‘ining ssenariysini o‘zi yozdi.Ulardan "G‘aniymet," "Taxiatoshli
Azamatlar," "Doktor Oral," "Omon Esen Tursin" M.Nizanovning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
172
2181-3187
muallifligida "O‘zimizning Shaka" nomli filmini aytib o‘tishimiz o‘rinli
bo‘ladi.O‘zbekiston xalq artisti Berdaq nomidagi Davlat mukofoti laureati
Shamurat O‘temuratovning hayoti va ijodiga bag‘ishlangan film."Hayot
simfoniyasi" muallifi Eldar Mamedov 2004-yil noyabr oyida Toshkent
shahrida o‘tkazilgan IV-Markaziy Osiyo ekologik jurnalistika festivalida
ishtirok etish baxtiga muyassar bo‘ldi.Bunda T.Abdireimovning yaxshi kadr
tanlashda syujetning izchilligi va rejissyorlik topqirligi bilan bir qatorda
rejissyorlik yechimini ham topa bilgan (Rejissyorskaya resheniye M.Yu.)
O‘zbekkinoxronika Qoraqalpog‘iston filialiga 1973-yili ishga qabul
qilinganidan boshlab shu kungacha rejissyor sifatida izlanishdan
to‘xtamagan. 1974-yil "Jdyom tebya paren" nomli filmni birinchi marta
dublyaj qilgan bo‘lsa mana shu dublyaj san’atining qiyinchiligini eslatadi
(M.Yu.) Har bir aktyor bilan ishlashi,so‘z diksiyasini o‘z o‘rniga tushishi,
labning o‘z vaqtida ochilib- yumilishi, har bir qahramonning ichki
kechinmalarini o‘sha ekrandagi aktyorlardan yaxshiroq qilib ko‘rsata olishi
bu dublyaj rejissyorining topqirligiga bog‘liq bo‘ladi.O‘sha davrdagi
aktyorlarning kechki soat 21:00 da teatrdagi spektakllardan bo‘shab yoki
spektakl repetitsiyasidan chiqib dublyajga kelib tungi soat 2 yoki 3 gacha
dublyaj ishlari bilan band bo‘lar edi. Deydi biz bilan suhbatlashganda
(M.YU.) 1974,1975-yillardagi filmlarni qoraqalpoq tiliga tarjima qilishga
K.S.Stanislavskiy nomidagi Qoraqalpoq Davlat teatrining yosh iste’dodli
aktyorlari Dosbergen Ranov, Najimaddin Ansatbayev, Reyimbay
Toreniyazov, Xo‘jabergen Ayimbetov, Mambetbay Sodiqov, Rayxon,
Saparova, Jalgasbay Sultaboyev, Sirg‘a Ayimbetova, Baltaniyaz Qayipov
va yana boshqa iste’dodli aktyorlardan ansambl tuzib olgan edi ko‘pincha
Dosbergen Ranov Mambetbay Sodiqovlarni bosh rolga chaqirar edi. Sababi
bu ikki aktyor hech qanday to‘siqsiz hech qanday topshiriqsiz o‘zlari o‘sha
qahramon xarakterini topib ovoz berar edi. O‘sha qahramon bilan ekranda
birga yashar edi.Qoraqalpoq dublyajida O‘zbekfilmdagidek imkoniyatlar
yo‘q edi mikrofonlar eski va dublyaj zali ham Toshkentdagidek emas edi
deydi shuni aytib o‘tish kerak bizda aktyorlar yil o‘n ikki oy teatr
gastrollarida bo‘lar edi aktyorlar tez orada dublyajga chaqirib ovozga olar
edim deb to‘lib-toshib aytadi.T.
Abdireimov barcha qiyinchiliklarni hisobga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
173
2181-3187
olib aktyorlarga to‘lanadigan ish haqini (gonorar) oshirishni talab etib
yuqoridagilarga tavsiya xati bilan chiqib har bir tushgan roliga qarab
aktyorlarga 10 so‘mdan 13 so‘m miqdorida ish haqlarini berib turgan. Bu
endi 1974-1975-yillardagi filmlar uchun to‘langan gonorar o‘sha davrda
faqat ovoz yozish uchun 10 kun 15-kun vaqt sarflar edi, qolgan ishlari esa
plyonkadan - plyonkaga ko‘chirish, har bir rulonni ochiltirish va
shovqinlarni, musiqalarni va qo‘shiqlarni ko‘chirib yozish bular alohida
qilinar edi. bu vazifaning barchasi bevosita dublyaj rejissyorining xizmatiga
kirar edi. (M.YU) Hozir T. Abdireymov hurmatli ta’tilda umr yo‘ldoshi
bilan2o‘g‘il 2-qiz 12 nabira 2 chevaraning hurmatli otasi 1973-yildan
rejissyorlik ishini boshlagan bo‘lsa, 2007-yili 1-toifali rejissyor sifatida
hurmatli ta’tilga chiqdi. Ijodkor xalqning eng yaxshi xislati bo‘ladi u ham
bo‘lsa o‘zi yozgan yoki suratga olgan yoki o‘zi dublyaj qilgan filmlariga
xalq ijobiy fikrlar bildirsa, muallif uchun undan katta baxt yo‘q, ko‘ngli joy
topadi, ilhomlanadi va yana yangi asarlar ustida ishlashga intiladi. Biz so‘z
yuritayotgan dublyaj rejissyori Talasbay Abdireimov Qoraqalpoq kino
tarixda dublyaj san’atining tamal toshini qo‘ygan rejissyor desak mubolag‘a
bo‘lmaydi. Talasboy Abdireimovning Uzkinoxronika Qoraqalpog‘iston
filialida ish joyidagi kinofilmlar ro‘yxati jurnalidan ko‘chirma.
1974 yilgi filmlar
1. Seni kutyapmiz, yigit
2. Qiz ipak 1-qism.
3. Qiz ipak 2-qism.
4. Issiq qor
5. Yettinchi pulya.
6. Okean izlovchilari.
7. Ram va Sham. 1-qism.
8. Ram va Sham. 2-qism.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
174
2181-3187
1975-yil dublyaj qilingan filmlar.
Bolani kapitan deb atashardi.
1 sajdagoh
2 V boy idut odni stariki.
3. Gazab.
4. Tonnel oxiridagi yorug‘lik
5. Abu Rayhon Beruniy, 1-qism.
6. Abu Rayhon Beruniy, 2-qism.
7. Samimiy ishlar.
8. Kamoning so‘nggi jasorati.
9. Ochko‘zlikka qarshi hiyla (Hindiston) 1-qism.
10. Ayyorlik ochko‘zlikka qarshi (Hindiston).
11. Bobbi (Hindiston) 1-qism.
12. Bobbi (Hindiston) 2-qism.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.Sh.M.Mirziyoyev
(Pravda
Vostoka)
O‘zbekiston
Prezidenti
Sh.M.Mirziyoyevning Farmoni No 164 (14934) 2021-yil 8-aprel
2.Romil Pavlovich Sobolev "Kino qanday qilib san’atga aylandi"
Mistetsstvo nashriyoti Kiev Sverdlova 19 bet-7 1975 y.
3. Teshaboy Bayandiyev. Quvvatboy Abdireimov.Qoraqalpog‘iston
nashriyoti 9 bet 1987y.
4. Qoraqalpog‘iston Respublikasi respublika arxivi 141\621 12.1990 ofis 1
delo 28 qoraqalpoq kinofikatsiyalar va kinofilmlar bo‘yicha liniyasi.
5. "Ustoz yo‘li" (52 (337) 18.12.2004 y.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
175
2181-3187
6. M.Yusupboyev. Dala yozuvlari Informator-2 Talasboy Abdireymov
23.01. 2023-yil.
