ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
480
2181-3187
O‘ZBEK TILINING XORIJDA O‘QITILISHI VA O‘ZARO
HAMKORLIK MASALALARI.
Chirchik state pedagogical university
a student of Tourism faculty
Foreign languages and literature, a 3 rd
year student
Sobirova Farangiz Bobirjonovna
sobirovafarangiz666@gmail.com
Co-author:
Z.A. Umirova
Teacher at Chirchik State Pedagogical
University
Email adress:zamira_07_91@mail.ru
Annotatsiya:
Bugungi kunda yangilanayotgan O‘zbekistonda jadal olib
borilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy, huquqiy-demokratik islohotlar ta’lim sohasida ham tub
o‘zgarishlar yuz berishiga, uzluksiz ta’lim tizimining har bir bo‘g‘inida o‘zbek tilini
o‘qitishning zamonaviy metodikasini yaratish, o‘quv-uslubiy ta’minotini yangilash
bo‘yicha amaliy tajribalar o‘tkazilishiga olib keldi. Ma’lumki, til ta’limida bir-biridan
farq qiladigan ikki xil
Yondashuv – tilni ona tili sifatida o‘qitish va tilni ikkinchi til sifatida o‘qitish
farqlanadi. Ayni vaqtda tilni ikkinchi til sifatida o‘qitishning o‘zi ham tilni til muhitida
o‘qitish (respublikamizda yashovchi turli millatlar vakillariga o‘zbek tilini davlat tili
sifatida o‘qitish) hamda til muhiti mavjud bo‘lmagan holatda o‘qitish (xorijiy
mamlakatlarda o‘zbek tilini o‘qitish) yo‘nalishlariga bo‘linadi. Har bir yo‘nalishning
o‘ziga xos tamoyillari mavjud bo‘lib, ta’lim mazmuni va metodlari shunga mos holda
tanlanadi. Bu har bir yo‘nalishning o‘quv-uslubiy dasturiy ta’minotini ham
yondashuvlar va yo‘nalishlardan kelib chiqib ishlab chiqishni taqozo etadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
481
2181-3187
Jumladan, respublikamizda o‘zbek tilini milliy maktablarda ona tili sifatida
o‘qitishmazmuni, albatta, ta’lim boshqa tillarda olib boriladigan maktablarda o‘zbek
tilini o‘qitish mazmunidan farq qiladi va ushbu ta’lim mazmuni o‘ziga xos metodikani
va shunga mos o‘quv-uslubiy ta’minotni ham talab etadi.
Аннотация:
социально-экономические, правовые и демократические
реформы, которые сегодня активно проводятся в обновляющемся Узбекистане,
привели к коренным изменениям в сфере образования, проведению
практических экспериментов по созданию современной методики преподавания
узбекского языка в каждом звене системы непрерывного образования,
обновлению учебно-методического обеспечения. Как известно, в языковом
образовании различают два вида
Различают подход-обучение языку как родному и обучение языку как
второму языку. При этом само обучение языку как второму разделяется на
обучение языку в языковой среде (преподавание узбекского языка в качестве
государственного языка представителям различных национальностей,
проживающим в нашей республике) и обучение в условиях отсутствия языковой
среды (преподавание узбекского языка в зарубежных странах). Каждое
направление имеет свои принципы, соответственно подбираются содержание и
методы обучения. Это требует разработки как учебно-методического
программного обеспечения каждого направления, так и подходов и направлений.
В частности, содержание преподавания узбекского языка как родного в
национальных школах в нашей республике, безусловно, отличается от
содержания преподавания узбекского языка в школах, где обучение ведется на
других языках, и это содержание образования требует определенной методики и
соответствующего учебно-методического обеспечения.
Abstract
: Socio-economic, legal and democratic reforms, which are actively being
carried out in a rejuvenating Uzbekistan today, have led to fundamental changes in the
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
482
2181-3187
field of education, practical experiments on the creation of modern methods of teaching
the Uzbek language in each link of the continuing education system, and the updating
of educational and methodological support. As you know, there are two types of
language education
There is a distinction between the approach of teaching a language as a mother
tongue and teaching a language as a second language. At the same time, language
teaching itself as a second language is divided into language teaching in a linguistic
environment (teaching Uzbek as the official language to representatives of various
nationalities living in our republic) and learning in the absence of a language
environment (teaching Uzbek in foreign countries). Each direction has its own
principles, and the content and teaching methods are selected accordingly. This
requires the development of both educational and methodological software for each
area, as well as approaches and directions.
In particular, the content of teaching Uzbek as a mother tongue in national schools
in our republic is certainly different from the content of teaching Uzbek in schools
where instruction is conducted in other languages, and this content of education
requires a certain methodology and appropriate educational and methodological
support.
Kalit so’zi:
Yondoshuv, o‘zbek tilida, o‘qitish, jarayon, xorijliklar, individual,
dastlabki muloqot, Veb-saytlar
Ключевое слово
: подход, на узбекском языке, обучение, процесс,
иностранцы, индивидуальный, предварительное общение, веб-сайты.
Keywords:
approach, in Uzbek, learning, process, foreigners, individual,
preliminary communication, websites.
Ayni vaqtda o‘zbek tilini respublikamizda yashovchi o‘zga tillar vakillariga
o‘qitish mazmuni ham xorijliklarga o‘zbek tilini o‘qitish mazmunidan farq qiladi. Ko‘p
millatli respublikamizda yashovchi turli millatlar vakillari esa shu yerda tug‘ilib o‘sib,
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
483
2181-3187
o‘zbek tilida so‘zlashuvchilar muhitida yashab kelmoqdalar, o‘zbekcha nutqni har kuni
tinglab eshitib turganliklari tufayli ular o‘zbek tilida muayyan so‘z zahirasiga ega,
muayyan darajada tinglab tushunish, gapirish va boshqa til ko‘nikmalariga egalar.
O‘zbek tilini xorijiy mamlakatlarda va respublikamizga ish, o‘qish munosabati bilan
kelayotgan xorijliklarga o‘rgatishda esa 0 darajadan boshlashni va bunda chet tillarini
o‘qitish mazmuni va metodikasini qo‘llashni taqozo etadi. Bugungi kungacha o‘zbek
tilini xorijliklarga o‘qitish yo‘nalishi tor doirada ko‘proq respublikamizga ish, o‘qish
munosabati bilan kelgan xorijlik 1-2ta fuqarolarga individual tarzda yoki dastlabki
muloqot yuritishga o‘rgatishga qaratilgan qisqa kurslardan iborat bo‘lgani hech kimga
sir emas. Ushbu jarayonda qo‘llanib kelingan o‘quv-uslubiy materiallar ham ta’lim
beruvchi o‘zbek tili o‘qituvchilarining yoki o‘zbek tilini o‘rgatuvchilarning (ayrim
hollarda hatto bevosita mutaxassis bo‘lmagan boshqa soha vakillari masalan, chet tili
o‘qituvchilari shu ish bilan shug‘ullangani uchun, ularni o‘zbek tilini o‘rgatuvchilar
deb atash ham mumkin) o‘zlari tayyorlagan materiallardan iborat bo‘lib, ko‘p hollarda
tizimli dasturiy ta’minotni tashkil etmas edi. Qayd etish kerakki, ayrim xorijiy
mamlakatlarning oliy ta’lim muassasalarida (masalan, AQShning Indiana, Oksford
universitetlari, Rossiya Federatsiyasining MDU, MDLU, MDXMI, Germaniyaning
Gumboldt universiteti, Koreyaning Pusan universiteti, Turkiya universitetlari va h.k.)
faoliyat yuritayotgan o‘zbek tili bo‘limlarining o‘quv-dasturiy ta’minoti ham o‘sha
ta’lim muassasalarida dars beradigan o‘qituvchilar tomonidan individual tarzda
tuzilgan. Jumladan, Moskva davlat lingvistik universitetida ikkinchi til sifatida
o‘qitiladigan “O‘zbek tili” fani 2ta dastur asosida haftasiga 5 soatdan o‘qitilishi
rejalashtirilgan (”Prakticheskiy kurs uzbekskogo yazыka”) (haftasiga 3 soat) va
“Kasbiy muloqot yuritish” (haftasiga 2 soat) bo‘lsa, Moskva davlat universitetida
haftasiga 4 soatdan “O‘zbek tili” dasturi asosida o‘qitiladi. Hozirgi kunga kelib
O‘zbekistonning jahon hamjamiyatidagi obro‘ e’tiborining ortib borishi
respublikamizga va o‘zbek tilini o‘rganishga qiziqishning kuchayishiga, ko‘plab
xorijiy mamlakatlarning yetakchi oliy ta’lim muassasalarida o‘zbek tili bo‘limlarining
va hatto o‘zbek tili litsey va kollejlarining ochilishiga olib keldi. Bugungi kunda ushbu
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
484
2181-3187
ta’lim muassasalarini o‘quv-uslubiy materiallar va hatto, ta’lim beruvchi kadrlar bilan
ta’minlash masalasi eng dolzarb masalalardan biriga aylandi. Biroq ayni vaqtda bu
holat respublikamizda bu sohada maxsus tayyorlangan kadrlar ham, bu yo‘nalish
uchun o‘quv-uslubiy ta’minot ham mavjud emasligini yuzaga chiqardi. Xorijliklarga
o‘zbek tilini o‘qitish bo‘yicha respublikamizda va respublikamizdan tashqarida chop
etilgan sanoqli darslik va o‘quv-uslubiy qo‘llanmalar, so‘zlashgichlar va lug‘atlar
mavjudligi, biroq ularning birortasi ham tizimli dasturiy ta’minot asosida
yaratilmaganligi ayon bo‘ldi. Afsuski, xorijliklarga o‘zbek tilini o‘qitish bo‘yicha
bugungi kunda turli loyihalar asosida ishlanayotgan o‘quv qo‘llanmalar ham tizimli
o‘quv dasturiy ta’minot asosida yaratilmayapti. Mavjud qo‘llanmalar tahlili shuni
ko‘rsatdiki, ularning deyarli 80%i “Chet tillarini egallashning Umumevropa
kompetensiyalari”da [1] qayd etilgan til ko‘nikmalarining A1 darajasiga muvofiq
holda yaratilgan, hatto ayrimlari A1.1. va A1.2. daraja ko‘rsatkichlari bilan qismlarga
ajratib berilgan bo‘lsa-da, biroq aynan shu daraja ko‘rsatkichlari uchun belgilangan
ta’lim mazmuni va leksik-grammatik minimum qaysi dastur asosida ajratilgani, ushbu
boshlang‘ich darajadan keyingi A2 va V1 darajalarda ta’lim mazmuniga nimalar
kiritilishi, qaysi grammatik ma’lumotlar va lug‘aviy zahira berilishining dasturiy
ta’minoti ishlab chiqilmagani bois ularda har xil materiallar taqdim etilgan.[2]
1. O‘zbek tilini o‘rgatish uchun materiallar:
O‘zbek tili grammatikasi va lug‘ati: O‘zbek tilining asosiy grammatikasi va
lug‘atini o‘z ichiga olgan kitoblar. Masalan:"O‘zbek tilining grammatikasi" (O‘zbek
tilining asosiy qoidalari)."O‘zbekcha lug‘at" (Turkiy tillar bilan solishtirish orqali
tushunishni osonlashtirish). Onlayn kurslar: Xorijda o‘zbek tilini o‘rgatishga
qaratilgan onlayn platformalar va video darslar. Siz Udemy, Coursera yoki boshqa til
o‘rgatish saytlarida o‘zbek tili bo‘yicha kurslar yaratishingiz mumkin. Til o‘rgatish
uchun mobil ilovalar: O‘zbek tilini o‘rganish uchun mobil ilovalar ham foydali bo‘lishi
mumkin, masalan: Duolingo (agar ular o‘zbek tilini qo‘llab-quvvatlasa). Memrise (turli
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
485
2181-3187
tillarni o‘rgatishda yordam beradi). Videolar va audio materiallar: YouTube, Vimeo va
boshqa video platformalarda o‘zbek tili darslari va til o‘rgatish videolari.
2. Xorijda hamkorlik qilish imkoniyatlari:
Til almashish platformalari: Xorijda o‘zbek tilini o‘rgatish bo'yicha talab yuqori
bo‘lishi mumkin. Shu sababli, siz til almashish platformalarida (masalan, Tandem,
HelloTalk) o‘zbek tilini o‘rgatishni boshlashingiz mumkin. Bular tilni o‘rganayotgan
shaxslar bilan muloqot qilish imkoniyatini beradi. O'zbek tilini o‘rgatish bo'yicha
universitetlar va kurslar bilan hamkorlik: Agar sizning maqsadingiz o‘zbek tilini
rasmiy dars sifatida taqdim etish bo‘lsa, xorijdagi universitetlar yoki til maktablari
bilan hamkorlik qilish imkoniyatlari mavjud. Bu kabi hamkorliklar uchun o‘quv
dasturlari va metodologiyalarni ishlab chiqish muhim. Veb-saytlar va bloglar yaratish:
O‘zbek tilini o‘rgatish bo‘yicha o‘z veb-saytingiz yoki blogingizni yaratish orqali ham
xorijliklarga o‘zbek tilini o‘rgatishingiz mumkin. Bu orqali bepul materiallar, darslar,
testlar va interaktiv mashqlarni taqdim etish mumkin.
3. Resurslar:
O‘zbek tilidagi kitoblar va maqolalar: O‘zbek tilining turli jihatlari, madaniyat,
tarix haqida kitoblar. Bu xorijda o‘zbek tilini o‘rgatishda yordam beradi. Mahalliy va
xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik: O‘zbek tilini o‘rgatishda xalqaro tashkilotlar,
madaniyat markazlari yoki elchixonalar bilan hamkorlik qilish imkoniyatlarini ko‘rib
chiqib. Bunday tashkilotlar turli tadbirlar, kurslar va seminarlar o‘tkazishi mumkin.
4. Bepul onlayn resurslar:
O‘zbek tili darslari: O‘zbek tiliga oid bepul darslar va materiallarni taqdim
etadigan onlayn saytlar. Misol uchun, Lingva va Sichqoncha kabi platformalar. O‘zbek
tili bo‘yicha YouTube kanallari: Ko‘plab YouTube kanallari, masalan, "O‘zbek tili
o‘rgatish" mavzusidagi videolarni yaratish va ularni xorijliklarga taqdim etish.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–5_ Мая –2025
486
2181-3187
Respublikamizda “O‘zbek tili” fani bo‘yicha Davlat ta’lim standartlari talablarida
ta’lim boshqa tillarda olib boriladigan maktablarning boshlang‘ich sinflari uchun
o‘zbek tilini o‘rganishning A1-boshlang‘ich darajasi, 5-9-sinflar uchun A2- tayanch
darajasi, 10-11-snflar va o‘rta maxsus ta’lim uchun V1- asosiy darajasi va oliy ta’lim
uchun B2- yuqori darajasi belgilangan va o‘quv dasturlari, darsliklar shu asosda yaratib
kelinmoqda [3].
Foydalanilgan Adabiyotlar:
1.
Практический курс второго иностранного языка (узбекский язык, рабочая
программа)/ Составители: Мухитдинова Х.С., Харламова Н.С. –Москва, МГЛУ,
2010.
2.
Общеевропейские компетенции владения иностранным языком: изучение,
обучение, оценка. – М.: Изд-во МГЛУ (русская версия), 2003. – С. 256.
3.
Xorijliklarga O’zbek tilini o‘qitishning o ‘quv-dasturiy ta‘minotini yaratish
Muhridinova Hadicha Sobirovna Pedagogika fanlari doktori, professor O‘zbekiston
davlat jaxon tillari unversiteti 2020.
